Leven na de groei: de podcast over de nieuwe economie

Je weet ongetwijfeld: gelijk hebben is geen gelijk krijgen. Dat geldt ook voor leven na de groei. Daarom krijgen we vaak de vraag: hoe verander je iemand van mening? Of nog ambitieuzer: hoe overtuigen we de samenleving van onze visie? In deze aflevering duiken Allard en Paul in wetenschappelijke inzichten over de kunst van het overtuigen. De focus ligt op concrete tips waar jij in de praktijk mee aan de slag kunt: in je naaste omgeving, op je werk of in de politiek. Hierbij geeft Paul veel voorbeelden uit zijn eigen jarenlange ervaring met mensen overtuigen van een postgroeisamenleving. 

Bronnen:

• David McRaney (2022), Hoe verander je een mening? De praktische wetenschap achter het vormen van overtuigingen en opinies.
• Jeffrey Friedman & Shterna Friedman (2012), The Nature of Belief Systems Reconsidered.
• Martin Luther King (1967), Where Do We Go From Here? Chaos or Community?

We verwelkomen een bijzondere gast: de Nederlands-Amerikaanse topeconometriste Gaya Herrington. Ze maakte internationaal furore met haar berekeningen over de vraag hoe het rapport Grenzen aan de groei uit 1972 vijftig jaar later empirisch heeft uitgepakt en hoe accuraat het model was (spoiler: héél accuraat). Ze weet dus als geen ander hoe de aarde ervoor staat. Daarom stellen Allard en Paul haar de prangende vraag die velen bezighoudt en diep verontrust: als het écht fout gaat met de aarde (en de samenleving en de economie die daarvan direct afhankelijk zijn), wat doen we dan? Het antwoord van Gaya is verrassend en zet je aan het denken. We bespreken het onderwerp vanuit verschillende invalshoeken: systeemdenken, bioregionalism, inheemse tradities, en meer. En zéker niet alleen vanuit een pessimistische houding. Deze aflevering wil je daarom niet missen. 

Linkjes:

•  Gaya's beroemde paper Update to Limits to growth: Comparing the World3 model with empirical data. 
•  Donella Meadows, Jorgen Randers, Dennis Meadows (2002), Limits to Growth: The 30-Year Update (absolute aanrader).
• Een sterk filmpje over bioregionalism. 

Venezuela, Groenland, Iran: de wereld is in de ban van Amerikaanse (gedreigde) militaire interventies. Maar: hoe nieuw is dit eigenlijk? Is het label "(neo-)imperialisme" nu wél of niet van toepassing? En: hoe ontwikkelt neo-imperialisme zich in de toekomst, in de nieuwe multipolaire wereldorde? Om deze vragen raak te beantwoorden duiken Paul en Allard de geschiedenis in. Aan de hand een duidelijke definitie van imperialistische praktijken behandelen ze historische en hedendaagse casussen. Zo helpen we je om (neo-)imperialistische praktijken te ontmaskeren, zonder deze praktijken te overdrijven of juist ernstig te onderschatten. Want als we imperialisme niet ontmaskeren, kunnen we het ook niet effectief bestrijden! Ook deze aflevering is een tour de force/tour d'horizon die je nieuwe inzichten en verdieping geeft. Met jouw steun kunnen we dit belangrijke werk in de toekomst voortzetten, namelijk als je lid wordt van de Club van Postgroei. Als lid van de Club van Postgroei ontvang je bovendien interessante extra's. Klik hier voor meer informatie.

Bronnenlijst:

• Definitie: Martin Luther King (1967), The Three Evils of Society (speech).
• Geschiedenis: David van Reybroeck (2020), Revolusi.
• Geschiedenis: Lauren Benton (2024), They Called It Peace: Worlds of Imperial Violence.
• Moderne geschiedenis: Arne Wested (2007), The Global Cold War.
• Moderne geschiedenis: Vincent Bevins (2021), The Jakarta Method.
• Moderne geschiedenis: Thomas Piketty et al. (2024), Unequal Exchange and North-South Relations.
• Moderne geschiedenis: Jason Hickel (2017), The Divide.
• Moderne geschiedenis: Hickel, J., Hanbury Lemos, M. & F. Barbour (2024), 'Unequal exchange of labour in the world economy'. Nat Commun 15, 6298, https://doi.org/10.1038/s41467-024-49687-y 
• Verleden, heden en toekomst: John Rapley & Peter Heather (2024), Why Empires Fall: America and the Future of the West.
• Verleden, heden en toekomst: Branko Milanović (2025), The Great Global Transformation: National Market Liberalism in a Multipolar World.
• Verleden, heden en toekomst: Alexander Stubb, Driehoek van macht (verschijnt binnenkort bij Bot Uitgevers, die ook Continent van de Kwaliteit hebben uitgegeven).

Je hebt er waarschijnlijk wel eens over gehoord: true pricing, oftewel echte prijzen, waarin de werkelijke impact van een product op mens en aarde is verrekend. Maar, hoe werkt true pricing eigenlijk? Waarom is het zo hard nodig? Wat kunnen bedrijven doen om true pricing in te voeren, en wat komt daarbij kijken? Allard en Paul bespreken het met een van dé experts op dit gebied: Michel Scholte. Michel is ondernemer, medeoprichter en eigenaar van True Price en Impact Institute. Aan het einde van de aflevering vertelt Michel over een van zijn nieuwe startups, gericht op het vergroten van onze veerkracht. Uiteraard bespreken we ook wat dit voor jou kan betekenen. 

Je herkent het waarschijnlijk wel: sommige producten en diensten zijn simpelweg té verleidelijk. In deze aflevering hoor je concrete en praktische tips hoe je je persoonlijk en samen met anderen kunt wapenen tegen verslavende producten en diensten. Zoals je van ons gewend bent, graven econoom Paul Schenderling en podcasthost Allard Amelink ook dieper. Aan de hand van baanbrekend onderzoek van onder andere verslavingshistoricus David Courtwright, schrijver Aldous Huxley en postgroei-econoom Robert Costanza leggen we bloot wat moderne mensen verslavingsgevoelig maakt en hoe manipulatieve bedrijven en politici daar misbruik van maken. En gelukkig blijken er haalbare, bewezen effectieve manieren te zijn om jezelf en anderen daarvoor te behoeden. Dat en meer hoor je in deze aflevering. 

Bronnen:

• David Courtwright (2014), Learning from Las Vegas: Gambling, Technology, Capitalism, and Addiction.
• David Courtwright (2019), The Age of Addiction: How Bad Habits Became Big Business.
• Aldous Huxley (1932), Brave New World (fictie, dystopie).
• Aldous Huxley (1958), Brave New World Revisited (non-fictie).
• Aldous Huxley (1962), Island (fictie, utopie).
• Robert Costanza (2022), Addicted to Growth: Societal Therapy for a Sustainable Wellbeing Future.
• Richard Powers, Vrij spel.
• Meer over politiek, consumentisme en reclame: kijk de documentaire Century of the Self.
• Podcastaflevering van Leven na de groei over tijdsbesteding: Waarom onze visie op tijdsbesteding armoedig is en hoe je dit kunt veranderen (te vinden in je favoriete podcastapp).
• Wil je zelf het gesprek voeren met mensen uit jouw omgeving? Kijk dan op www.klimaatgesprekken.nl en op www.ministerievandetoekomst.nl.

De meest geavanceerde techniek verbleekt bij de complexiteit en intelligentie van natuurlijk leven. Wie anders dan emeritus hoogleraar evolutionaire ecologie kan uitleggen hoe het leven diep in de bodem verbonden is en samenwerkt met het leven in de boomkronen en... ons eigen leven. Maar juist die zogenoemde multitrofe interacties staan ernstig onder druk als gevolg van onze agronomische productiemethoden en economische logica. De problematiek is minstens zo urgent en ernstig als de klimaatcrisis, maar we kunnen nog andere keuzes maken. En het goede nieuws: dit is niet alleen belangrijk voor voedselzekerheid en biodiversiteit, maar draagt ook bij aan de esthetiek van onze natuurlijke leefomgeving.

• Steun jij onze crowdfundingcampagne? Klik hier: https://www.justenough.nl/fundraising/
• Lees hier het rapport 'Landinzicht' van Urgenda: https://www.urgenda.nl/visie/landinzicht/

Het was een grote wake-up call voor Europa. De afgelopen maanden werd pijnlijk duidelijk: we zijn op vier cruciale gebieden afhankelijk van buitenlandse mogendheden die er niet voor terugdeinzen om ons ermee te chanteren. Namelijk: (1) energie, (2) grondstoffen (met name kritieke metalen), (3) defensie en (4) digitale diensten. Wat kan Europa doen om economisch weerbaarder te worden, ook wel strategische autonomie genoemd? Paul en Allard duiken in dit onderwerp en trekken lessen uit ervaringen van de landen die voorop lopen, zoals Zwitserland, Zweden, Frankrijk en Polen. Ook geven we, zoals je van ons gewend bent, praktische handvatten hoe je als consument en burger bij kunt dragen aan een veerkrachtig continent.

Steun jij onze crowdfundingcampagne? Klik hier: https://www.justenough.nl/fundraising/

De Staat heeft in toenemende mate de zorg voor sociale voorzieningen overgelaten aan de markt. Maar dat brengt lang niet altijd het gewenste effect.  Als de overheid niet levert en de markt faalt, hoe lossen we dat dan op? Pionier op het gebied van lokale coöperatieve initiatieven Jan Smelik laat zien hoe het anders kan.

Door als lokale gemeenschap publieke voorzieningen te realiseren werken gemeenschappen aan meer ontmoeting, verbondenheid, lagere kosten en hogere kwaliteit van diensten, zoals bijvoorbeeld in de zorg.

In deze podcast horen we concreet wat er al gebeurt en wat er zelf kunnen doen.

De podcast van Jan Smelik, waarin hij 10 zorginitiatieven in Nederland bezoekt: https://vanzorgnaargewoonleven.nl/podcast/

Steun jij onze crowdfundingcampagne? Klik hier: https://www.justenough.nl/fundraising/

Maak van 2026 het jaar van morele waakzaamheid! Het liefst zouden we het jaar hoopvol beginnen. Maar door toenemende ongelijkheid, ecologische ontwrichting en het verval van onze democratie klinkt dat naïef. Natuurlijk zijn dit complexe uitdagingen, maar het lijkt alsof veel politieke en zakelijke leiders niet eens de wíl hebben om sociale kwaden tegen te houden. Wat gebeurt hier?! Hoe moeten we het opkomende sociale kwaad duiden? En wat kunnen we praktisch doen om het tegen te gaan?

Martin Luther King heeft als geen ander sociaal kwaad en tegenwerking ervaren en heeft zich er wijs en moedig tegen verzet. King laat zien dat het sociale kwaad dat we om ons heen zien niet los staat, maar in drie onderling verbonden vormen voortwoekert. Hij noemde dit the giant triplets: de drie sociale kwaden, namelijk materialisme, een politiek van onderdrukking en een ideologie die onrecht legitimeert. Maar: hij kwam ook met vier praktische lessen om sociaal kwaad te bestrijden, lessen die tegelijkertijd groot en fundamenteel zijn én geschikt voor iedereen om op te pakken. Laten we daarom van 2026 het jaar van morele waakzaamheid maken.

1. Eerbied voor fundamentele waarden in Europa

Europa heeft na de zwarte bladzijden van twee Wereldoorlogen en het kolonialisme de les geleerd dat sommige waarden heilig zijn. Dat maakt het tot op de dag van vandaag een groot voorrecht om in Europa te leven. Heilig wil zeggen 'apart gezet', met een bijzondere status. In Europa zijn bepaalde waarden apart gezet van de rest, om ze met extra zorg te kunnen eerbiedigen. Denk aan de menselijke waardigheid en de mensenrechten en burgerlijke grondrechten die daaruit voortvloeien. Of denk aan onze politieke vrijheid: ons gemeenschappelijke recht om samen, op democratische wijze onze gezamenlijke toekomst vorm te geven. De laatste tijd is er ook steeds meer eerbied ontstaan voor niet-menselijk leven. Zo is recent in EU-verband ecocide - grootschalige vernietiging van de natuur - strafbaar gesteld en is in VN-verband een nieuw mensenrecht erkend, namelijk het recht op een schone, gezonde en duurzame leefomgeving. Ook daarin heeft Europa een cruciale rol gespeeld.

De Duitse arts, theoloog en filosoof Albert Schweitzer, die in 1952 de Nobelprijs voor de Vrede won, noemde de overkoepelende waarde: eerbied voor al het leven.

Het eerbiedigen van deze fundamentele waarden is verankerd in allerlei instituties. Mensenrechten en burgerlijke grondrechten zijn verankerd in de rechtsstaat. Een vreedzame en rechtvaardige omgang met andere landen is vastgelegd in de internationale rechtsorde. En ook in de economie moeten fundamentele waarden worden geëerbiedigd. Zo moeten bedrijven de mensenrechten respecteren, een goed onderbouwd plan hebben om binnen afzienbare tijd klimaatneutraal te opereren, enzovoort.

Deze instituties maken onze vrijheid mogelijk. Binnen dit raamwerk is er in Europa uitzonderlijk veel vrijheid om je eigen waarden na te streven - als burger, als bedrijf, of als maatschappelijke organisatie. We zijn hierbij niet naïef. Er zijn in deze gebroken wereld vele onvolmaaktheden, we maken als feilbare mensen continu fouten en we kunnen hard met elkaar van mening verschillen over de toepassing van onze persoonlijke waarden.

De maatschappelijke organisatie die ik mede vertegenwoordig, Just Enough, ziet deze misstanden en stelt ze aan de kaak, soms op een confronterende manier. Bijvoorbeeld onrecht in productieketens en mateloos consumptiegedrag. Maar op basis van onze christelijk-humanistische ethiek willen we dit op een milde manier doen. Mild richting het verleden: blijf niet fouten uit het verleden nadragen, maar kijk naar de stappen die mensen nu bereid zijn zetten. Mild richting de persoon: benoem wat de impact is van schadelijk gedrag, en veroordeel niet de persoon. Mild richting de toekomst: verwacht niet dat een grote misstand morgen opgelost is, maar gun mensen de tijd om stap voor stap verbeteringen door te voeren. We noemen die houding ook wel liefde in waarheid: waarheid kan niet zonder liefde, en andersom.

Deze combinatie van het eerbiedigen van fundamentele waarden en waarheid in liefde bij het nastreven daarvan, maakt in Europa échte vooruitgang mogelijk. Dat is vooruitgang in de doeleinden van het leven: vrijheid, vrede, rechtvaardigheid en naastenliefde.

2. Sociaal kwaad staat nooit op zichzelf

Wat de échte vooruitgang in Europa betreft heb ik de laatste tijd steeds meer een unheimisch gevoel. Waarschijnlijk herken je dit gevoel. Laat ik het gevoel illustreren. In het dagelijks leven geef ik veel lezingen over leven van genoeg en postgroei, een economie van het genoeg, voor heel diverse groepen. Daarbij doe ik een beroep op het gevoel van mensen, bijvoorbeeld empathie met kwetsbare mensen en ander kwetsbaar leven. Ik doe een beroep op de rede, bijvoorbeeld dat er geen enkel wetenschappelijk bewijs is voor groene groei, terwijl er wél al vijftig jaar wetenschappelijke argumenten zijn gevonden voor postgroei. Ik doe een beroep op ethische principes, bijvoorbeeld de fundamentele waarde om al het leven te eerbiedigen, ook in ons economisch handelen. En ik doe een beroep op het verlangen van mensen naar échte, diepe en bestendige levensvreugde, die we niet bereiken met nóg meer productie en consumptie maar met meer verbinding, met elkaar, met de natuur en met onze diepere waarden.

Maar ik kom erachter dat hoe compleet en appellerend ik mijn betoog ook maak - en ik houd mij aan alle belangrijke wetten van de retorica - ik steeds vaker stuit op weerstand en tegenstand. Dat gebeurt in allerlei vormen: van passiviteit en onverschilligheid tot dooddoeners en vergezochte bezwaren. Ik heb inmiddels geleerd dat een van de meest dubieuze vormen van weerstand een beroep op "realisme" is. Vaak uiten mensen hun weerstand heel slim, zo slim dat ik soms te weinig of te laat doorheb dat "het redelijke bezwaar" feitelijk bedoeld is om mijn boodschap te ondermijnen. Mij bekruipt het gevoel: een deel van deze weerstand heeft niet zozeer te maken met de boodschap of de boodschapper, maar met onwil bij de ontvanger. Ik veronderstel goede wil bij mensen - namelijk basaal eerbied voor fundamentele waarden en bereidheid om stappen in de goede richting te zetten - maar die veronderstelling klopt lang niet altijd. En ik vraag me af of mensen dat doorhebben van zichzelf (vaak niet, denk ik).

Wat ik in het klein ervaar in mijn vele gesprekken met mensen, gebeurt in Europa en de wereld ook in het groot. Hoezeer er ook een beroep wordt gedaan op het gevoel, de rede en de ethiek van onze politieke en zakelijke leiders, ze lijken steeds vaker niet bereid te zijn om zich hard te maken voor een betere bescherming van fundamentele waarden. Vaak gebeurt dit onder het mom van "realisme". En dat terwijl er zóveel op het spel staat. Door de ecologische ontwrichting staat zelfs de toekomst van een groot deel van de mensheid en talloze andere levende wezens op het spel. Dat steeds meer zakelijke en politiek leiders geen beroep doen op het gevoel, de rede en de ethiek van anderen, bijvoorbeeld van hun medewerkers of hun kiezers, verraadt dat de goede wil ook bij henzelf gedeeltelijk of geheel ontbreekt.

Het is cruciaal dat we de toename van onwil, soms zelfs kwade wil, doorgronden. Want alleen door te begrijpen wat hier gebeurt, kunnen we het effectief bestrijden. We kunnen hiervoor te rade gaan bij Martin Luther King. Na jaren vele lezingen te hebben gegeven en op de leiders van zijn land te hebben ingepraat, kwam hij medio 1967 tot de conclusie dat gematigde burgers en gematigde leiders onvoldoende goede wil hadden om de schrijnende wonden te helen die zwarte Amerikanen dagelijks werden toegebracht, waaronder de onderbetaling en mensonterende leefomstandigheden in getto’s. Hij begon de ...

Media, politiek, onderwijs: overal wordt hetzelfde dominante economische verhaal verteld. Maar wat als dat eenzijdige verhaal geen passend oplossingen heeft voor de problemen van deze tijd? Hoe maak je andere vormen van economisch denken bespreekbaar? Inzichtelijk? Hoe ga je de strijd aan met de status quo. Hoogleraar out-of-the-box-economics Irene van Staveren weet het. En doet het.

In deze inspirerende podcast deelt ze economische inzichten die je bijna nooit hoort, maar tegelijkertijd onmisbaar zijn.

Denk aan de financiële crises van 2007/2008. Wijlen de Engelse koningin Elizabeth ging vlak na het ontstaan van de financiële crises in 2007/2008 op bezoek bij het gerenommeerde London School of Economics en vroeg aan topeconomen hoe het toch mogelijk was dat niemand deze crisis zag aankomen? Waarom niemand hiervoor had gewaarschuwd? De economen kwamen niet verder dan een antwoord waarin ze stelden dan de crises veroorzaakt zijn door een schok. En een schok komt van buiten de economie en was daarmee voor hen niet te voorzien geweest. De rol van greed (hebzucht) werd in deze modellen niet meegenomen.

Het is een veelzeggende illustratie van een van de blinde vlekken die aanwezig zijn in het hedendaagse dominante economische denken. Hoogleraar out-of-the-box-economics Irene van Staveren legt in deze podcast uit hoe zij tracht onze ogen hiervoor te openen. 

Of denk aan het mensbeeld van de homo economicus. Stel je loopt op een drukke straat, er rijden veel auto’s en je ziet iemand voor je struikelen. Zonder erover na te denken, intuïtief, sleur je diegene voor de auto’s vandaan. Volgens economen zouden we dat doen omdat we daarvoor een beloning verwachten. Ons handelen zou daarmee een calculerend handelen in plaats van intuïtief medemenselijk handelen zijn. Immers: al ons handelen komt volgens de heersende economische doctrine voort uit eigenbelang.

Het is slechts één voorbeeld van verschillende dogma’s in het hedendaagse dominante economische denken die getuigen van een smal economisch maatschappelijk- en mensbeeld. Dit is niet altijd zo geweest. En hoeft ook niet zo te blijven als het aan Irene van Staveren ligt. In deze podcast legt ze uit hoe zij de strijd aan gaat met de status quo in het land der economen.