Tháng 10/2025, cuộc thi dương cầm quốc tế mang tên nhạc sĩ thiên tài Ba Lan Frederic Chopin lần thứ 19 diễn ra ở Warsaw, Ba Lan, thu hút sự chú ý của hàng triệu người yêu nhạc cổ điển trên toàn cầu.

 

Đây là một trong số ít cuộc thi nhạc cổ điển cho đàn dương cầm danh giá nhất thế giới, với kỷ lục hơn 640 nghệ sĩ từ 54 quốc gia đăng ký dự thi, và giải nhất đã về tay nghệ sĩ Mỹ Eric Lu. Ngoài âm nhạc của Chopin, đây là dịp thân thế và cuộc đời ông, gồm các cuộc tình không thành, được dư luận nhắc lại. Anh Nguyễn Giang, người có 10 năm sống ở Ba Lan, đã tìm hiểu về đề tài này.

RFI : Xin anh cho biết cuộc đời và âm nhạc của Chopin được đánh dấu bởi những thang bậc tình cảm gì?

Nguyễn Giang: Xin chào RFI Tiếng Việt. Nhân cuộc thi đàn dương cầm mang tên Chopin vừa xảy ra tháng 10 năm nay, tôi đọc thấy giới nghiên cứu cho rằng nhạc của Frederic Chopin khó, khó về kỹ thuật chơi và khó về trình độ thể hiện cảm xúc của các nghệ sĩ dương cầm,

“Tâm hồn Ba Lan” thể hiện qua nhạc của ông là thứ không dễ nắm bắt và trình bày trên phím đàn dương cầm. Vì thế, ai thắng giải cuộc thi Chopin ở Ba Lan đều được người Ba Lan và giới thạo nhạc cổ điển châu Âu coi là “đạt đến đỉnh cao của sự nghiệp”, kể cả với các tay đàn chưa tới 20 tuổi. Đây là một hiện tượng không thường xảy ra trong văn hóa âm nhạc thế giới.

Vì sao lại có điều đó và nhạc của Chopin chịu ảnh hưởng của những yếu tố gì?

Nói về thể loại thì nhạc Chopin thuộc trường phái lãng mạn, có ở châu Âu, từ khoảng năm 1780 đến 1910. Đây là thời gian không dài nhưng nhưng đầy biến động, rất nhiều chiến tranh, tàn phá và đau khổ, cũng là thời kỳ sản sinh ra nhiều nhà soạn nhạc lớn cho châu Âu. Ngoài Chopin vừa là nhà soạn nhạc, vừa là nghệ sĩ trình diễn (thần đồng đàn dương cầm từ năm 7 tuổi), thì trường phái Romanticism có Tchaikovsky, Grieg, Brahms, Liszt, Dvořák, Wagner, Schubert, Mendelssohn và sang thế kỷ 20 có Rachmaninoff.

Với Chopin thì cuộc đời khá ngắn của ông, chỉ có 39 năm – ông sinh năm 1810, mất năm 1849 – là giai đoạn Ba Lan mất nước. Vì Chopin phải bỏ quê mẹ và là nơi ông sinh ra là Ba Lan, sang quê cha là nước Pháp (cha ông, Nicolas Chopin, là thầy giáo người Pháp ở Warsaw), sống lưu vong năm 20 tuổi và chết ở đó 19 năm sau, nên tình yêu nước với Ba Lan, sự mất mát quê hương làm cảm xúc bao trùm cuộc đời và âm nhạc của ông.

Bên cạnh đó thì là các cuộc tình không mấy hạnh phúc với một loạt phụ nữ mà tôi sẽ kể ra sau. Có thể nói nhạc Chopin là những tình khúc cho quê hương và cho phụ nữ.

Trước khi nói về các cuộc tình của Chopin thì anh cho biết là cuộc đời của ông ở Pháp là như thế nào?

Chopin sang Pháp cùng một làn sóng trí thức Ba Lan bỏ chạy khỏi quê hương sau cuộc Khởi nghĩa tháng 11 năm 1830 chống lại quân Nga bất thành. Họ tạo ra phong trào Di cư Vĩ đại (Wielka Emigracja) đưa hàng nghìn trí thức, quý tộc, văn nghệ sĩ người Ba Lan sang sống ở  Pháp, Bỉ, Anh và cả Mỹ, trong số các đại diện nổi bật có các nhà văn Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński i Cyprian Norwid, họa sĩ Piotr Michałowski và nhạc sĩ Frederic Chopin (trẻ nhất, chưa tới 20 tuổi).

Chopin tích cực tham gia phong trào vận động phục quốc cho Ba Lan, và bản Étude op. 25 No. 11 được ông sáng tác để kỷ niệm Khởi nghĩa tháng 11/1830, nên còn có tên là Étude Cách mạng. Có thể nói toàn bộ các tác phẩm Chopin sáng tác trong cả quãng đời ở Pháp thấm đượm tình yêu nước, nhưng là yêu nước bằng nỗi buồn nhiều hơn là các thang bậc tình cảm khác. Bản nhạc nổi tiếng, được cho là thể hiện tinh thần Ba Lan nhất của ông là Polonaise As-Dur op 53 tức Polonaise Anh hùng.

Còn về các cuộc tình của Chopin và vai trò của những phụ nữ trong nhạc của ông thì sao, anh có thể chia sẻ thêm những tìm hiểu của mình về chủ đề này?

Vâng, đầu tiên xin nhắc lại là hồi năm 2010, nhân 200 năm ngày sinh Ba Lan, có một công trình nghiên cứu cho rằng nhạc Chopin có chiều sâu triết lý của trường phái lãng mạn châu Âu, nhưng cũng có sức hút lớn và nhiều hơn với người nghe nhạc cổ điển là phụ nữ.

Đó là vì ông yêu phụ nữ, và đã sáng tác tặng cho họ một số tác phẩm của mình. Mối tình của ông với nữ văn sĩ Pháp, George Sand (Aurore Dupin), đã để lại nỗi buồn trong nhạc của ông. Các nữ ca sĩ thời đó như Pauline Viardot và Jenny Lind đã có ảnh hưởng về mặt nghệ thuật với sáng tác của ông.

Dư luận Pháp chú ý nhiều tới mối quan hệ tình ái mang nhiều điều tiếng của ông với nữ văn sĩ Pháp George Sand (tên thật là Aurore Dupin), người đã có hai con riêng. Thế nhưng, người Ba Lan lại nhắc nhiều đến tình yêu đơn phương của ông hồi trẻ (năm 19 tuổi) dành cho giọng ca soprano ở Warsaw, Konstancja Gladkowska. Sau đó, ông gần “thành công” nhất trong tình trường khi cầu hôn Maria Wodzinska ở Đức.

Hai người đã chính thức đính hôn nhưng cuộc hôn nhân không thành và cho suốt đoạn đời còn lại Chopin là người chính thức độc thân.

Tuy thế, ông đã đưa Maria Wodzinska vào nhạc, qua bản Étude in F minor, Op. 25 No. 2. Ngày nay, khi các dàn nhạc trình diễn bài này người ta còn đăng luôn chân dung của bà.

Vào thế kỷ 19, giới quý tộc, trí thức, văn nghệ sĩ châu Âu, mà Chopin là một thành viên, đã giao lưu, yêu đương và cầu hôn ra sao?

Năm 1836, Chopin đi thăm Đức, có gặp cả Robert Schumann, nhà soạn nhạc trẻ hơn và rất ngưỡng mộ ông. Tại Dresden, Chopin thăm một gia đình quý tộc lưu vong từ Ba Lan như ông – và gặp cô Maria Wodzinska, một họa sĩ. Ông ngỏ lời cầu hôn nhưng gia đình cô thấy ông sức khỏe yếu (Chopin chết vì lao phổi hơn 10 năm sau đó), và cũng rất nổi tiếng ở Paris nên e ngại và ra điều kiện buộc ông chờ 1 năm để phục hồi sức khỏe và thực sự là người trung thành với lời cam kết.

Khi trở về Paris thì ông không hề thay đổi mà vẫn “sống gấp” trong ánh đèn nghệ thuật của Kinh đô Ánh sáng. Câu chuyện cầu hôn của Chopin được giới nghệ sĩ cả châu Âu thời đó biết. Schumann đã phải thốt lên là Chopin về Paris sẽ không thay đổi gì để cưới vợ đâu. Sau khi có tin Chopin dính líu vào cuộc tình với George Sand thì gia đình cô Maria Wodzinska bác bỏ chính thức lời cầu hôn của Chopin. Năm 1837 vì buồn bã Chopin đã soạn bản Hành khúc tang lễ (Marche funèbre - Funeral March).

Cuối cùng thì Chopin chết trong cô đơn?

Không hẳn như thế, sau khi chia tay với George Sand thì Chopin vẫn có những người phụ nữ, ta tạm gọi là “yêu thầm nhớ trộm” hay đơn giản là bạn thân hoặc người ngưỡng mộ tài năng của ông. Ông chết trong sự thương mến và chăm sóc của ít nhất hai phụ nữ khác, đều là quý tộc, một Ba Lan, một Scotland mà tôi xin kể ra đây.

Đầu tiên là nữ bá tước Delfina Potocka, người Ba Lan sống ở Ý và Pháp. Bà được Chopin đề tặng cả một bản concerto cho đàn piano (F minor op. 21).

Mà câu chuyện về quan hệ của họ, nhiều khả năng là tình cảm ngưỡng mộ lẫn nhau hơn là chuyện tình ái, chưa dừng lại khi họ chết. Tới tận sau Thế Chiến 2 có người tự nhận là hậu duệ của bà bá tước Delfina Potocka đó và công bố một loạt “thư tình do Chopin viết tặng bà”. Giới nghiên cứu cho rằng những lá thư đó là đồ giả.

Còn người thứ nhì, có tình cảm thật với Chopin và để lại một di sản có ý nghĩa cho tới bây giờ về nhạc của ông là một cô gái quý tộc Scotland. ‘Nàng thơ’ cuối cùng của đời Chopin là Jane Stirling, con gái Sir John Stirling of Kippendavie. Là sinh viên học đàn pianio với Chopin, Jane học không quá giỏi, chỉ được coi là dân chơi đàn amateur, đã đem lòng yêu thầy và hỗ trợ tài chính rất nhiều cho ông giai đoạn cuối đời, nghèo và bệnh tật.

Nhờ Jane Stirling và những người hâm mộ Chopin ở đảo Anh mà tên tuổi ông lan tỏa sang xứ sở sương mù từ rất sớm. Dự án The Jane Stirling Project mang tên bà ngày nay còn đóng vai trò gìn giữ di sản và tình cảm của Jane với Chopin ở Vương quốc Anh. Mới tháng 7/2024, họ đã tái dựng lại buổi trình diễn năm 1848 của Chopin ở London, nhưng lần này là ở dinh thự Drummhor House, Scotland, với sự tham dự của các nữ nghệ sĩ Ba Lan, Anna Debowska và Katarzyna Oles-Blacha.

Có thể kết luận rằng di sản âm nhạc và tình yêu đơn phương với Chopin xem ra có sức sống xuyên thế kỷ. Dù ông chỉ có mặt trên trần gian 39 năm, nhưng nghệ sĩ thiên tài này đã sống và chết thật sự là lãng mạn.