Koɗo men hannde

Lurral naati hakkunde Aljeriya e Leyɗe AES. Ko saabii ɗum  ko nde Aljeriya fellude drone malinaajo e ndee yontere faltiinde. E bi’ol hooreeɓe Bamako ko e nder Mali woni ko konu Aljeri felli drone maɓɓe oo. Huunde nde Alje yeddi sabu ɓe hollii wonde kamɓe ko e nder leydi maɓɓe ɓe bonni oo drone. Caggal ngal lurral, Mali e wonndiiɓe mum Niijeer e Burkina Faso, nodditii ambasadeerɓe maɓɓe joodiiɓe Alje. Hooreeɓe Aljeriya ƴettii wano ngal pellital nodditungal ambasadeerɓe maɓɓe jooɗiiɓe e nder ɗee Leyɗe AES. Kono ɓe haaɗaali ɗon, sabu ɓe uddaani Mali weeyo maɓɓe. Laana weeyo hay woota immotaako Mali yottoo Aljeriya, wano non kadi hay woota immotaako Aljeriya yottoo Mali. Ko haa honto ngal lurral waawii yotaade? Ko holɗum ngal lurral saatii jibinannde ɗee leyɗe? Ko holɗum ngal battinta e ndeenaagu ngal diiwal? Koɗo men hannde ko Demmba Ndongo hertorɗo leyɗe Sahel. Himo jaaboo lamnde Ibrahiima Timmbi Bah.

Koɗo men hannde ko Hammadum Dikko, hooreejo sukaaɓe tabital pulaaku winndere. Oo neɗɗo daraniiɗo hakkeeji neɗɗanke, nanngano, jogaa ko timmi lebbi tati e nder leydi Mali. Ko humpitooɓe laamu nanngunoomo jogii. Caggal yaltugolmo kaso, doga leydi makko Mali, Ibrahiima Timmbi Bah, yewtidii e makko. Hammadum Dikko feññinii ko holno o jogoranoo, tuume fawanooɗe e makko, eko nanndi hen. Heɗoɗen yewtere maɓɓe. Heɗoɗen…

Heɓii hitaande gila Basiiru Jomaay Faay joɗƴinaa e laamu ndii leydi. Senegalnaaɓe suɓikemo kanko e Usman Sonko e keewal ngam waylugol no Senegaal laamora e ɗii duɓii faltiiɗi. E nder ndee hitaande maɓɓe aranere, ɓe eɓɓii waylugol piiji keewɗi e banŋeeji sertuɗi, wano faggudu e sariya. Banŋeeji ɗiɗi, ɗi senegalnaaɓe ŋiñi jogola mun. Hankin, en jaɓɓino e oo saaha ɗoo Al Juma Soh, jaagorɗo diiseteeɗo hooreejo leydi ndii.

Hannde hiɗen jaɓɓii profeseer Abubakri Sokomo, gooto e hooreeɓe APR, fedde lunndiinde laamu. E bi'ol makko, e nder ɗii lebbi 12 faltiiɗi, golle nguu laamu no laatanii senegaalnaaɓe : satteende ngurɗam, dartingol golle sukaaɓe e ustugol darnde Senegaal e winndere ndee. Heɗoɗen mo e faandu haala Ibrahiima Timmbi Bah.

Senegalnaaɓe suɓikemo kanko e Usman Sonko e keewal ngam waylugol no Senegaal laamora e ɗii duɓii faltiiɗi. E nder ndee hitaande maɓɓe aranere e hoore ndii leydi, ɓe eɓɓii waylugol piiji heewɗi e banŋeeji sertuɗi, wano faggudu e sariya. Banŋeeji ɗiɗi, ɗi senegalnaaɓe ŋiñi jogola mun. Ngam taskagol ɗee peeje nguu laamu, hiɗen jaɓɓii hannde, Aljuma Soh, jaagorɗo diiseteeɗo hooreejo leydi ndii. E faandu haala Ibrahiima Timmbi Bah, o jaaboto kadi tuume ɗee lunndiiɓe laamu fawi e maɓɓe. Ɓee lunndiiɓe holli laamu Basiiru Jomaay Faay, hino gollirde ñaawirɗi ngam haɓugol ndimaangu maɓɓe. Heɗoɗen ndee yewtere.

Gine, haalullaaji dartaaki haa hannde caggal yaafagol Muusa Dadis Kamara, hooreejo laamu faddewu Gine kiɗɗo, fawanooɗo duuɓi 20 kaso, sabu fitinaaji ɗi o saabi e nder warngooji, 28 settaambuur 2009. Yimɓe dawro e sosiyete siwil woɓɓe hino ŋiñi ngal pellital Jeneral Mamadi Dummbuya. E bi'ol maɓɓe, ko pellital lunndiingal sariya fawingal e alhaali politik. Holko saabii oo yaafuyee e oo saaha ɗoo? Mbele oo hino fawii e alhaali politik ? Koɗo men hannde ko Muley Ismayel Jallo, hertorɗo Sariya e Politik Gine. Himo jaaboo lamnde Ibrahiima Timmbi Bah.

Aljuma, ñannde 28 lewru nduu ngonɗen, Jeneraal Mammadi Dummbuya, hooreejo laamu faddewu Gine, siifi yamiroore ngam yafaade Muusa Dadis Kamara. Ko oo ardinoo laamu faddewu Gine hakkunde hitaande 2008 e hitaande 2009. O ñaawanooma sokeede kaso e hitaande 2024 sabu warngooji bonɗi, baɗnooɗi e nder Gine ñannde 28 lewru 11ɓuru
2009. Oo yaafuye waɗii balɗe ɗiɗi tan caggal ko ardiiɓe laamu Gine  anndini wonnde ɓe njoɓan  lorrinooɓe e oon musiiba. Meeter Alfa Aamadu DS Bah, awokaajo ɓee lorriiɓe e ngoo warngo hitaande 2009 no torii yo ndee eɓɓoore jonnitugol ɓee lorriiɓe hakkeeji maɓɓe no yahu haa joofa. Ngol jonnitugol tawnora lorriiɓe yeru rewɓe doolaaɓe ɓe suusaali
wullitaade. Ko kanko woni koɗo men hannde. Himo Jaaboo lamnde Ibrahiima Timmbi Bah.

Mali, e ɗii lebbi e duuɓi gaaninji ɗoo, yimɓe ɗuuɗuɓe nanngaama. Ɓen, ko yimɓe dawroyankooɓe, daraniiɓe hakkeeji neɗɗanke walla jaayndeyankooɓe. Ɗee nannganɗe hino lunndii sariya. Ko ɗum holli Suleyman Kamara hooreejo kawtital daraniiɓe hakkeeji neɗɗanke Mali. E bi’ol makko, ko salndu toppitiindu kumpite laamu nguu woni e nanngude ɓee yimɓe e hoore too. E bi'ol makko mbaadi golle nduu salndu hino haana ndarteede ngam rewnugol ɗe e laawol sariya. Ko Suleyman Kamara woni koɗo men hannde. Himo jaaboo lamnde Sori Ibrahiim.

Miliyar 7 kaalisi dollars. Ko ndee woni ñamaande nde hooreeɓe Senegaal ñawlii suuɗi hakkunde hitaande 2019 e hitaande 2024. Ko ɗum suudu winndere ñawlooru kaalisi, no wi’ee FMI holli caggal njillu imminaaɓe mayru Dakaar. Oo kabaaru goonginii ciimtol ñaawirdu Nafke laamu, hollungol wonndema e lewru 2 ɓuru faltiindu hooreeɓe hiɓɓe ndii leydi suuɗii ñamaale goɗɗe. Ko holɗum ndee ñamaande suuɗaande battinta e faggudu Senegaal ? Mbele ɗii kaalisiiji ko yoɓeteeɗi ? Ko holɗum woni sarttiji FMI ngam fuɗɗitagol gollidugol e Senegaal ?
Koɗo men hannde ko Dr Mammadu Njaay, jaayndeyanke hertorɗo faggudu. Himo jaaboo lamnde Ibrahiima Timmbi Bah.

Kamerun, fedde laamauyankoore RDCP heɓii duuɓi 40. Gila nde sincaa e hitaande 1985, ko hooreeɓe ndee fedde Paul Biya ardii Kamerun. Faandaare maɓɓe ko jokkitagol ardiigu ndii leydi e ndee hitaande hikka, e nder keɓal poolal e suɓngooji saatiiɗi. Holko saabii RDCP waawi ardaade Kamerun duuɓi cappanɗe 4 ? Mbele mawɓe nayeeɓe ardiiɓe ndee fedde waawan foolude e ɗii sungooji saatiiɗi lewru 10ɓuru ndee hitaande hikka ? Taw si ndee fedde hino heblude sukaaɓe lomtotooɓe hooreeɓe nayeeɓe ndee fedde e duuɓi arooji ɗii ? Koɗo men hannde ko Haalidu Demmba, neɗɗo sosieyete siwil Kamerun. Himo jaaboo lamnde Ibrahiima Timmbi Bah.

Nguurndam yimɓe politik e sosiyete siwil hino sattii e nder leyɗe ɗuuɗuɗe e nduu adunaaru. Ɓee, hino wikkee, nanngee, leptee, mutinee, woɓɓe waree, hara sariya rewnaaka e saabotooɓe ɗii fitinaaji. Ko oo alhaali feewndii e leyɗe sahel haa heewti kadi Gine, to jaayndeyankooɓe e yimɓe sosiyete siwil mutinaa. Ngam dartingol ɗii boneeji, Dental Adunaaru
ONU no ɓami ñallal winndereyankowal ngam tabintingol anndal e ngoonga e dow ɗii fitinaaji lunndiiɗi hakke neɗɗanke.

Ngal, ko ñannde 24 lewru 3 ɓuru kala. Koɗo men e ngal ñallal hannde ko Meeter Ceerno Suleymaan Balde, awokaajo, hooreejo IRDED, ɗum woni Institut toppitiiɗo demokrasi e hakkee neɗɗanke. Himo jaaboo lamnde Ibrahiima Timmbi Bah.