On Tottaama Konngol

Hannde e alarba, ñannde 13, 2ɓuru, en kaalan e ko faatii e cimtol fedde nde wonaa laamiyankoore daraniinde haɓugol ngeenaaje bonɗe e nder dunuyaaru ndun woni ‘’Transparancy International’’. Ngol ciimtol ngol ɓe lollini talaata jawtuɗo oo hollii wonnde alhaali haɓugol jiɓuru jawdi e nder leyɗee ɗen alaa e yaarude yeeso. Ngeenaari bonndi no jaalii e nder leyɗe ɗuuɗuɗe e nder adunaaru nduu. Yoga e leyɗe Afrik no yiltori caggal e rewro waɗaango ngoo hikka.

E nder leyɗe 180 ko leyɗe 57 heɓi toɓɓe 50 e nder teemedere wel. E nder ɗen leyɗe 57 dañude toɓɓe 50 e nder teemedere wel, ko leyɗe 5 tum jeyaa e Afrik. Ɗen ko Kap weer, Seychell, Boswana, Ruwannda e Ile Moris. E hirnaange Arik, ko Koddiwaar e Senegaal ɓuri heɓude toɓɓe ɗuuɗuɗe. Senegaal heɓii toɓɓe 5 ñawruɗe ɓe yeeso e haɓugol ngeenaari bonndi. Leydi ndii no tolnii e jonnde 68ɓere e nder leyɗe 180. Hino hikkii ɗon Gana e Moritani. Burkina faso kañum sottaali ka wonnoo ɗon rawani. Mali waasii toɓɓere. Gine e Niiger, moni kala heɓii toɓɓere kono ɗe heddii e taweede e leyɗe ɗe jiiɓu jawdi taskaa haa jooni. 

Ko honno ngeenaari bonndi fewndori e nder leyɗeele mon?

Holko waɗi si jiiɓuru jawdi hino jaali e nder leyɗeele Afrik?

Ko holno oo alhaali wonaa e haɓireede e nder leyɗe mon?

ko heɓɓooje holɗe maruɗon hannde fii háɗugol oobone ?

Hannde e alarba, ñannde 12, 2ɓuru, yewtere men On Tottaama Konngol no nawra en Niijeer. Lebbi sappo e jeetati ɓawto nde laamu Mohamed Bazoum liɓaa Niijeer, oo hooreejo kiɗɗo leydi ndii no haa jooni e juude konunkooɓe ciwliiɓe laamu e lewru 7ɓuru hitaande 2023. Hiɓe jaggino haa jooni wonndude e jom suudu makko. E altine saldu Dental Adunaaru ONU toppitiindu hakkeeji neɗɗanke, ƴamii yo Mohamed Bazoum yoppite ko yaawi. Oo hooreejo kiɗɗo no ɗalaa ndimaagu mun, hay yiidugol e laabiyankooɓe makko o newnanaaka.  Huunde nde nduu saldu fedde ONI ñini, e bi’ol maɓɓe ɗum ko huunde nde rewaa sariya.

Ko holno taskorɗon ndee winndande Dental Adunaaru ONU, ƴamunde yo oo hooreejo kiɗɗo Niijeer woppite no yaawiri?

No njiiruɗon janngo Mohamed Bazoum hooreejo kiɗɗo Niijeer wonɗo e juude konunkooɓe liɓuɓe laamu makko, heɓii lebbi sappo e jeetati?

Hannde e talaata ñannde 11, 2ɓuru, yewtere men no nawra en Mali. Hooreeɓe laamu faddewu nguu eɓɓii ɓeydude sagalle ɗe sosiyeteeji telefon ɗin yoɓata. Ɓe anndinii ngoo fonndo maɓɓe e jonnde jaagorɓe leydi ndii yontere yawtunde. Si ndee eɓɓoore hooreeɓe ɓee laatike, sosiyeteeji telefon Mali yoɓayɗi sagalle 5 %, yoɓay jooni 7 % sagalle. Laamu ngun no faala kadi yoɓinnde jooni huutortooɓe telefon ɓen kadi sagalle. Gooto kala soodoowo ko noddira, yoɓay 10 e nder teemederewel (10 %) e dow soodande kala no wi’e recharge e ɗemngal faransiire. Ka neldugol walla naɓugol kaalisi e yaltinngol ɗi no wi’e “transaction” neɗɗo on yoɓay (1%).  E biol ardiiɓe Mali, ɓe ɓamii ɗee pehe kese fof ngam waawude tambitaade eɓɓooje/ golle yowitiiɗe e ɓamtaare leydi tentinii koto banŋe enerji.

Ko holno taskorɗon ndee eɓɓoore hooreeɓe laamu faddewu Mali ɓeydugol sagalle sosiyeteeji telefon?

Hannde altine, 10 2ɓuru, yeewtere men no nawa en RD Konngo. En  kaalat e ko faati e jonnde Dente leyɗe fuɗ-naange e wuddu Afrik, yuɓɓinaande e aset yawtunde oo to Daar es Salaam nder Tansani. Ɗum ko ngam ɓamude pehe dartinde hare wonunde fudnaande RD Konngo. Ndee hare, ko hakkunde Murtuɓe M23, ɓe Ruwannda tammbitii e konu laamu RD Konngo.

Ardiiɓe leyɗe dente EAC e SADC haldii e dow toɓɓe ɗuuɗuɗe ɗe ɓe feññini e nder ciimtol. Hino jeyaa e majje, dartinngol hare ɗen ko yaawi, tabintinngol ndeenaagu wuro Goma, e udditugol boowal laaɗe diwooje ɗee e laabi ɗin ngam balle neɗɗiyankooje ɗen waawa yottaade Goma.

Hiɗon ɗaminii wonnde toɓɓe haldaade e ndee jonnde ardiiɓe leyɗe dente EAC e SADC hino yoni ngam jam arta e nder RD.Konngo?

Taskaram men On Tottaama Konngol hannde e aljuma ñannde 07, lewru 2ɓuru 2025, e nder ndee yeewtere udditiinde, on kaali ko faati e alhaali kabaaruuji jawtuɗi e ndee yontere. On ngaddii ji’anɗe mon e toɓɓe ɗe yiɗɗon heɓde fensitande e majje. Keɗoɗee jeewte baɗaaɗe ɗee.

Hannde e alkamisa 6, 2ɓuru e kaa taskaram men on Tottaama Konngol en artan e pellital hooreejo keso Dawlaaji Ndentuɗi Amerik ko faatii e lefol Gaza. Donal Tromp anndinii wonnde Amerik faway junngo e hoore Gaza. O feññinii ngoo miijo makko e talaata e jonnde hakkunde makko e jaayndeyankooɓe, nde hooreejo jaagorɓe Israayel, Benyamiin Natanyahu tawaa. E bi’ol makko Gaza wontay jeyal Washigtoon, ɓe darnitoo leydi ndii. hoɗiyankooɓe ɓen egginee faade e Ejipt e Jordani. Kono leyɗe ɗee ɗiɗi e palestinaaɓe wonndude e leyɗe goɗɗe kaŋum e pelle adunayankeeje jaɓaa ngal pellital Donal Tromp.

Ko holno yiiruɗon faale Donal Tromp yo Amerik jogo lefol Gaza?

Hara ndee eɓɓoore oo hooreejo keso Amerik waayay laataade, Gaza wonnta jeyal Amerik?

Hannde e alarba, ñannde 5, 2ɓuru, en kaalan hannde ko faati e balle yaasiije Dawlaaji Ndentuɗi Amerik. Donald Trump, hooreejo keso Amerik fellitii dartinnde e nder lebbi tati ɓalle maɓɓe rewrayɗe e USAID, njuɓɓudi ameriknaari daraniinde Ɓamtaare, feewde e leyɗeele ɗuuɗuɗe. Ɗee balle hino fewti cellal, needi demal e ko nanndi e mum. Ko kaalisi dolaar miliyaarji ɗuuɗuɗi ndee fedde USAID wallirta pelle renndo Afrik hitaande kala ko ɗe gollira.

Ko holno ñaawirɗon ngal pellital Donald Trump wenngugal balle mum yaasiije faatiiɗe e ɓamtaare leyɗee?

E miijo mon, ko holɗum ngol dartinngol golle ndee fedde USAID waawi battinnde?

Hannde e talaata ñannde 4, 2ɓuru, en yewtan ko yowitii e alhaali Senegaal. Guwerneman on fellitii wallitagol lorriiɓe e ɓesnguuji lorriiɓe e fitinaaji politk waɗuɗi e duuɓi tati faltiiɗi. Fitinaaji ɗi yimɓe 79yo waasi pittaali maɓɓe e mum. E bi’ol Maymuna Geey, jaagorɗo halfinaaɗo fiyaakuuji ɓenguure,  Kala ɓennguure maayraande e nder ɗii seppooji waɗuɗi gila hitaande 2021 haa e hitaande 2024 tottete miliyonji sappo kaalisi CFA (ujune 15 e teemeɗɗe tati kaalisi euro). Ko faati e yimɓe ujune ɗiɗo (2.000) nannganooɓe e saaha seppooji ɗin, naadaa kaso, hooreeɓe Senegaal felliti wallitorgol mo kala e maɓɓe ujune teemeɗɗe jowi kaalisi CFA.  Maaymuna Geey no tentinii wonnde ɗee ɓalle ɗoo wonaa fii yoɓugol ɓee lorriiɓe, e ɓenguureeji maɓɓe. e bi’ol makko ko eɓɓoore araanere fii wallitagol ɓe, ɗoo yo ngoomu joɗɗineede ko toppitoo hakkeeji maɓɓe.

Ko holno taskorɗon ngal pellital hooreeɓe Senegaal wallitagol ɓee lorriiɓe e ɓennguureeji lorriiɓe e fitinaati politik waɗuɗi duuɓi tati sakkitiiɗi?

Hannde e altine, 3, 2ɓuru, en yewtan hannde ko faati e alhaali dawro Gine. Tawi si laamu faddewu Gine timmay walla joofan e ndee hitaande 2025? Tippude e yewtere nde ƴettanoowo guwerneman on konngol waɗi, jaabawol ngol ko oo’o. Usmaan Gaawal JALLO hollii yontere yawtunde e jonnde hakkunde makko e jaayndeyankooɓe wonndema suɓngooji ɗin fow waawataa laataade ɗoo e lewru 12ɓuru hitaande nde wonuɗen e mun.

E bi’ol makko woote waylirɗe sariya mawɗo leydi ndin no wi’e referendum,waawaama yuɓɓineede woo, e lewru 5ɓuru, tawa doggi wootirɗi ɗin moƴƴinaama. Hino wooɗi kadi piiji buy adiidi suɓngooji ɗin , wano bukku sariya woote ɗen no wi’e “code electoral”. Si iwii e ɗum, itti e lewru 7 haa e 9 ɓuru ko saayi toɓo woote gasataa e on saayi.

Ɗum no holli wonnde woote fuɗɗaama yuɓɓineede woo e lewru 10ɓuru. Ngol hollitol Usmaan Gaawal Jallo anndinngol wonnde laamu faddewu nguu timmata e hitaande 2025, no luutondiri e yewtere hooreejo leydi ndii. Jeneral Maamadi Dumbuya kaŋun, hulluno wonnde subngooji ɗin fof yuɓɓinte e nder ndee hitaande 2025.

Ko holno taskorɗon ngol luutondirgol jewte ɓee hooreeɓe ɗiɗo ko faatii e woote hooreeyaaku Gine?

Hiɗon miiji wonnde happu laamu faddewu Gine dirtinte kadi yeeso?

Hannde e aljuma, ñannde 31 lewru 1ɓuru ka Taskaram On Tottaama Konngol en yewtii ko yowiti e alhaali dewle ɗe kaalisi walla buuɗi buy nafketee e mum. E nguu jamaanu hannde, noone  ɗee dewle no yi’eede e nder ca’e ɗuuɗuɗe e nder Afrik. Hay yimɓe ɓe mara feere yuɓɓinngol wano majje, hino faalaa. Ɗum no wonde sabu hannde rewɓe buy alaa e dewleede, tawa hiɓe habbii heɓugol gorko waawayɗo yuɓɓinangol ɓe dewngal ngal ɓuri mum alaa, ngal kaalisi ɓuy ukketee e mum. Tawa mbodooji ɗin waɗiraa ko ko ƴeewetee e dow mejaaje renndo.

Ko holɗum woni miijo mon e ɗee ɗewle ɗe kaalisi buy nafketee e mun?

E Miijo mon ko holɗum wano ɗee dewle ɗe jawle buy huutortee e mum waawi jibinannde ngendaaji ɗin?

Ko holɗun wonata battane ɗee ɗewle ɗe ɓuuɗi buy nafketee e mum e nder renndooji?