Co się dzieje, gdy 16- latek bez prawa głosu odkrywa, że może powiedzieć światu wszystko — pod warunkiem, że nie powie, kim jest?

W 3 części serii o Benjaminie Franklinie opowiadam miedzy innymi o:

1. Jednym z najsłynniejszych oszustw literackich w dziejach Ameryki, 
2. Bracie tyranie, który trafił za kraty, 
3. Prawniczej sztuczce, dzięki której nastolatek został wydawcą gazety
4. Decyzji, która zmieniła nie tylko jego życie, ale i bieg historii.

Jeśli cenisz moją pracę, będę Ci bardzo wdzięczny za symboliczną kawę na suppi.pl/lepiejteraz

Subskrybuj mój nowy kanał podcastowy Radek Budnicki na Spotify: znajdziesz tam moje solowe lekcje, refleksje i wywiady. 

Obejrzyj mój nowy vlog na kanale Radek Budnicki z wyprawy do Wielkopolski i wizyty na wystawie poświęconej Tadeuszowi Kościuszce, na moim kanale YouTube Radek Budnicki:

Boston, 1720. 14- letni Benjamin pochyla się nad książką pożyczoną na jedną noc.
Świeca dogasa.
Jeśli zaśnie, brat go znowu zbije.
Jeśli ojciec zobaczy światło, zacznie się to wszystko od nowa.

W drugiej części serii o Benjaminie Franklinie opowiadam, jak chłopak bez szkoły, bez pieniędzy i bez wolności stał się w 5 lat mistrzem prozy, wegetarianinem szokującym purytański Boston i świadkiem epidemii, która rozdarła miasto na pół.

Czego się dowiesz:

1. 6- stopniowa metoda nauki pisania, którą szesnastoletni Franklin wymyślił sam, w pustej drukarni o piątej rano. Metoda, która działa do dziś i nie wymaga ani nauczyciela, ani kursów.
2. Wegetariańska herezja Franklina – dlaczego przestał jeść mięso w mieście, gdzie to był społeczny skandal. Jak chleb z rodzynkami i szklanka wody dały mu dwie rzeczy, których nikt się nie spodziewał.
3. Epidemia ospy 1721 roku, która podzieliła Boston na dwa wrogie obozy. Spór o szczepienia, granat rzucony w okno i pierwsza naprawdę wolna gazeta w Ameryce.

3 lekcje z tego odcinka możesz zastosować u siebie jeszcze w tym tygodniu.

Wesprzyj podcast: patronite.pl/podcastlepiejteraz  

Postaw kawę: suppi.pl/lepiejteraz

ŹRÓDŁA ODCINKA

Źródła główne (pierwotne):

1. Benjamin Franklin, The Autobiography of Benjamin Franklin, część I (napisana w Twyford, Anglia, 1771). Wydanie autorytatywne: J.A. Leo Lemay & P.M. Zall (red.), Benjamin Franklin’s Autobiography: An Authoritative Text, W.W. Norton, 1986. Polskie tłumaczenie: Żywot własny, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1960.
2. „Silence Dogood, No. 1–14″ (2 IV – 8 X 1722), pełne teksty w: The Papers of Benjamin Franklin, vol. 1, ed. L. W. Labaree, Yale University Press, 1959. Online: Founders Online (founders.archives.gov).
3. „The Printer to the Reader”, New-England Courant, No. 80, 11 II 1723. Online: Founders Online.
4. Diary of Cotton Mather, vol. II (Massachusetts Historical Society Collections, 7th Series, vol. VIII).
5. Journal of the House of Representatives of Massachusetts, sesja 1722, s. 21 (postanowienie Council z 12 VI 1722 o uwięzieniu Jamesa Franklina).
6. Massachusetts House Journals, sesja styczeń 1723 (postanowienie z 15 I 1723 o zakazie druku New-England Courant).
7. Zabdiel Boylston, An Historical Account of the Small-Pox Inoculated in New England, Londyn 1726.
8. Boston News-Letter, 14 VIII 1721 (potwierdzenie pierwszego numeru Couranta) i 20 XI 1721 (relacja z zamachu na Mathera).

Źródła wtórne:

1. J.A. Leo Lemay, The Life of Benjamin Franklin, Volume 1: Journalist, 1706–1730, University of Pennsylvania Press, 2006.
2. Walter Isaacson, Benjamin Franklin: An American Life, Simon & Schuster, 2003, rozdziały 2–3.
3. H.W. Brands, The First American: The Life and Times of Benjamin Franklin, Doubleday, 2000.
4. Carl Van Doren, Benjamin Franklin, Viking, 1938 (Pulitzer).
5. Nick Bunker, Young Benjamin Franklin: The Birth of Ingenuity, Knopf, 2018.
6. Gordon S. Wood, The Americanization of Benjamin Franklin, Penguin, 2004.
7. Edmund S. Morgan, Benjamin Franklin, Yale University Press, 2002.
8. Claude-Anne Lopez, „Three Buns at a Time: When Did Benjamin Franklin Arrive in Philadelphia?”, Yale Library Gazette, 1980 (ustalenie daty 6 X 1723 jako niedzieli przybycia).
9. David Larson, „Benjamin Franklin’s Youth, His Biographers, and the Autobiography”, Pennsylvania Magazine of History and Biography, vol. CXIX, no. 3 (lipiec 1995).

Źródła internetowe i archiwalne:
Colonial Williamsburg — „The Printer in Eighteenth-Century Williamsburg”.
Founders Online — founders.archives.gov (wszystkie 14 listów Silence Dogood; pełna korespondencja Franklina).
Massachusetts Historical Society — masshist.org (Cotton Mather Diary; mapy Bostonu z 1722).
American Antiquarian Society, Worcester (oryginalne numery New-England Courant).
Library of Congress, Research Guides — New-England Courant.
Harvard University, „Contagion” Digital Exhibits — „The Boston Smallpox Epidemic, 1721″.
Colonial Society of Massachusetts — „Bibliographical Notes: New-England Courant” (colonialsociety.org).

Boston, 17 stycznia 1706.

W warsztacie mydlarza, w którym rok wcześniej utopił się w kadzi z wodą mydlaną 16-miesięczny brat, rodzi się 15. dziecko Josiaha Franklina. Najmłodszy syn najmłodszego syna, od pięciu pokoleń. 

Nikt nie postawiłby na niego ani grosza. Ten chłopak ma jednak coś, czego nikt mu nie odbierze:
matkę z rodu buntowników i ojca, który zamiast pieniędzy daje mu coś cenniejszego - spacery po warsztatach rzemieślniczych i lekcje przy stole.

W odcinku usłyszysz:  

1. Jak 11-letni Ben wymyślił pierwsze w Ameryce ręczne płetwy pływackie 
2. Co widział 5-latek podczas Wielkiego Pożaru Bostonu w 1711 roku 
3. Dlaczego gwizdek za wszystkie pieniądze nauczył go więcej niż rok w szkole 
4. Co działo się w domu, gdzie liczyła się treść rozmowy, nie treść talerza 
5. Jak prymus klasy wylądował przy przycinaniu knotów świec 
6. I dlaczego umowa, którą podpisał w wieku 12 lat, była jednocześnie klatką i kluczem

To opowieść o tym, jak wygląda PRAWDZIWY początek drogi człowieka, który wymyślił siebie od zera. Bez pieniędzy, czy znanego nazwiska. 

Wesprzyj podcast: patronite.pl/podcastlepiejteraz  

Postaw kawę: suppi.pl/lepiejteraz

ŹRÓDŁA ODCINKA 

Źródła pierwotne

• Benjamin Franklin, Żywot własny (Autobiography), Część I (Twyford, 1771). Polskie tłumaczenie: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1960
• Benjamin Franklin, The Whistle — list do Madame Brillon, 10 listopada 1779 (jedna z paryskich „bagatelles”)
• Benjamin Franklin, On the Art of Swimming – opis ręcznych płetw pływackich
• Cotton Mather, Bonifacius, or Essays to Do Good (Boston, 1710)
• Relacja Williama Temple’a Franklina (wnuka) – żart o solonych rybach
• Akta Old South Meeting House – rejestr chrztów; głosowanie na diakona (odkryte przez Nicka Bunkera)
• Wzorcowa umowa czeladnicza z 1742 roku – Gilder Lehrman Institute of American History

Biografie i opracowania historyczne

• Walter Isaacson, Benjamin Franklin: An American Life (Simon & Schuster, 2003), rozdz. 1-2
• Nick Bunker, Young Benjamin Franklin: The Birth of Ingenuity (Knopf, 2018), część I
• H.W. Brands, The First American: The Life and Times of Benjamin Franklin (Doubleday, 2000), część I
• Carl Van Doren, Benjamin Franklin (Viking, 1938) – nagroda Pulitzera
• Nian-Sheng Huang, Franklin’s Father Josiah: Life of a Colonial Boston Tallow Chandler, 1657–1745 (American Philosophical Society, 2000)

Archiwa i źródła internetowe
AmericanLiterature.com – pełny tekst eseju The Whistle
Massachusetts Historical Society (masshist.org) – rejestry chrztów Old South, korespondencja Franklina
Benjamin Franklin Historical Society (benjamin-franklin-history.org)
International Swimming Hall of Fame (ishof.org) – wprowadzenie pośmiertne, 1968
American Battlefield Trust – „Boston and Benjamin Franklin” (battlefields.org)
Boston Public Library – Research Guide „Great Fires of Boston”
Leventhal Map & Education Center – mapa kapitana Johna Bonnera z 1722 roku
Bostonian Society / Old State House – kolekcja oryginalnego szyldu Niebieskiej Kuli
TOTA – „The Boston of Franklin’s Boyhood” (tota.world)
EH.net – „Apprenticeship in the United States”
USHistory.org – biografia Franklina i historia New-England Courant

Siódmy i ostatni odcinek serii o Tadeuszu Kościuszce.
1798 rok. Kościuszko wraca potajemnie z Ameryki do Europy z fałszywym paszportem.
W Paryżu czeka na niego Napoleon Bonaparte z propozycją nie do odrzucenia.
A w Berville pod Fontainebleau czeka na niego coś zupełnie innego.
15 lat ciszy, które zmienią jego legendę na zawsze. 

• Naczelnik kontra cesarz Francuzów 
• Sfałszowany manifest, który wywołał burzę 
• Obietnica cara, która skończyła się milczeniem 
• Szwajcaria, której Kościuszko nie planował 
• Serce, które przeżyło więcej niż jego właściciel

Jak wygląda życie bohatera, którego nikt już nie potrzebuje?
Co robi generał, który nie może walczyć?
I dlaczego to właśnie te lata, a nie bitwy, decydują o tym, kim Kościuszko jest dla nas dzisiaj?

Finał serii.
Przygotuj się na zakończenie, którego się nie spodziewasz. Słuchaj, inspiruj się i żyj lepiej teraz.

Jeśli cenisz moją pracę nad tą serią:
Wesprzyj podcast na patronite.pl/podcastlepiejteraz 
Postaw kawę na suppi.pl/lepiejteraz

ŹRÓDŁA ODCINKA

Biografie podstawowe:

• Alex Storozynski, The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution (St. Martin’s Press, 2009)
• Monica M. Gardner, Kościuszko: A Biography (1920, dostępna na Wikisource), zwłaszcza rozdział 9
• Tadeusz Korzon, Kościuszko: Biografia z dokumentów wysnuta (1894/1896)
• Feliks Koneczny, Święci w dziejach Narodu Polskiego (dostępne na NonPossumus.pl)
• James S. Pula, Thaddeus Kosciuszko: The Purest Son of Liberty (Hippocrene Books, 1998)
• Sławomir Leśniewski, Kościuszko. Rysa na pomniku? (Wydawnictwo Literackie, 2023)
• Gary Nash i Graham Russell Gao Hodges, Friends of Liberty: Thomas Jefferson, Tadeusz Kosciuszko, and Agrippa Hull (Basic Books, 2008)

Korespondencja i źródła pierwotne:

• Founders Online, National Archives (founders.archives.gov)
• List Tadeusza Kościuszki do Thomasa Jeffersona, kwiecień 1816
• List Pierre’a Josepha Zeltnera do Thomasa Jeffersona, 30 października 1818
• List Franza Xavera Zeltnera do Thomasa Jeffersona, 29 października 1817
• List Kościuszki do A. J. Czartoryskiego, Wiedeń 1815 (cyt. za Gardner)

Spotkania z Napoleonem:

• napoleon.org, biografia: Kosciuszko, Tadeusz Andrzej Bonawentura
• tadeuszkosciuszko.com, „The difficult story of Tadeusz Kosciuszko and Napoleon Bonaparte”
• WielkaHistoria.pl, „Kościuszko i Napoleon. Cesarz Francuzów gotował się ze złości, gdy usłyszał warunki polskiego bohatera”
• WP Film, „To niebezpieczny despota. Posłał na śmierć ponad 100 tys. Polaków”
• Barbara Grochulska, Księstwo Warszawskie (PWN)
• Odezwa Dąbrowskiego i Wybickiego do Wielkopolan z 6 XI 1806, historia.interia.pl

Berville i Zeltnerowie:

• Wikipedia, Peter Josef Zeltner
• Dziennik Polski, „Tadeusz Kościuszko prywatnie”
• Historia Poszukaj, „Czy Tadeusz Kościuszko lubił haftować?”
• tombeauxpolonais.eu, „gen. Kościuszko”
• fr-academic.com, biografia Kościuszki

Kongres Wiedeński i Aleksander I:

• Tygodnik Powszechny, prof. Franciszek Ziejka, „Naczelnika życie po życiu”
• TheCollector.com, „Tadeusz Kościuszko: 6 Facts You Didn’t Know”

Solura, choroba, śmierć:

• dr Liliana Narkowicz, Rocznik SNPL, t. 17, Wilno, 2017, s. 596–603
• prawdajestciekawa.pl, „Kościuszko w Solurze”
• Schweizerbote, 10 kwietnia 1817 (cyt. za Muzeum Kościuszki w Solurze)
• mabpz.org, „Muzeum Kościuszki w Solurze”
• kosciuszko-solothurn.ch, oficjalna strona Kosciuszko Gesellschaft Solothurn
• Wikipedia, Kościuszko Museum, Solothurn
• dzieje.pl, „200 lat temu w Solurze zmarł Tadeusz Kościuszko”

Pochówek na Wawelu, serce, kopiec:

• dzieje.pl, „200 lat temu Tadeusz Kościuszko został pochowany na Wawelu”
• pai.media.pl, „Ostatnia droga Tadeusza Kościuszki”
• Muzeum Historii Polski, kalendarium
• kopieckosciuszki.pl, oficjalna strona Kopca Kościuszki w Krakowie

Testament siechnowicki i amerykański:

• Wikipedia, Wills of Tadeusz Kościuszko
• Wikicytaty (pl), Tadeusz Kościuszko
• polonika.pl, „Niezrealizowany testament Tadeusza Kościuszki”
• Smithsonian Magazine, „The Polish Patriot Who Helped Americans Beat the British” (2017)

Pamięć i upamiętnienia:American Battlefield Trust, Andrzej Tadeusz Bonawentura Kosciuszkokosciuszkoheritage.com, „Thaddeus Kosciuszko Memorialised Worldwide”Wikipedia, Commemoration of Tadeusz KościuszkoBritannica, Tadeusz Kosciuszko

Petersburg, 1796. Car Rosji osobiście przychodzi do celi polskiego generała. Nie po to, żeby go upokorzyć. Po to, żeby mu się pokłonić.

W szóstej części serii o Tadeuszu Kościuszce opowiadam o człowieku, którego podziwiał nawet jego wróg. O drodze z wilgotnego lochu do Filadelfii, gdzie tłumy witały go salwami z dział, a Thomas Jefferson nazwał go „najczystszym synem wolności”.

Będzie o godności, której nie można odebrać.
O odwadze, która nie pyta o wynik.
I o jednym dokumencie napisanym o czwartej nad ranem, który mógł zmienić historię Ameryki.

Jeśli cenisz moją pracę nad tą serią:
Wesprzyj podcast na patronite.pl/podcastlepiejteraz 
Postaw kawę na suppi.pl/lepiejteraz

ŹRÓDŁA ODCINKA:

Biografie podstawowe

• Alex Storozynski, The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution, St. Martin’s Press, 2009
• Monica Gardner, Kościuszko: A Biography, 1920 (Wikisource)
• Tadeusz Korzon, Kościuszko: Biografia z dokumentów wysnuta, 1894/1896
• Tadeusz Korzon, Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta, t. IV
• James S. Pula, Thaddeus Kosciuszko: The Purest Son of Liberty, Hippocrene Books, 1998
• Miecisław Haiman, Kosciuszko: Leader and Exile, 1946/1977
• Gary Nash, Graham Russell Gao Hodges, Friends of Liberty: Thomas Jefferson, Tadeusz Kosciuszko, and Agrippa Hull, Basic Books, 2008

Źródła pierwotne i pamiętniki

• Julian Ursyn Niemcewicz, Notes of My Captivity in Russia, tłum. Alexander Laski, 1844 (Wikisource)
• Founders Online, National Archives (founders.archives.gov): korespondencja Jefferson-Kościuszko, testament z 5 maja 1798
• The Papers of Thomas Jefferson, t. 30, red. Barbara B. Oberg, Princeton UP, 2003

Insurekcja kościuszkowska i Uniwersał Połaniecki

• Kazimierz Bartoszewicz, Dzieje Insurekcji Kościuszkowskiej, 1913 (reprint 2002)
• Bartłomiej Szyndler, Powstanie kościuszkowskie 1794, 2001
• Wikipedia: Kościuszko Uprising, Battle of Maciejowice, Battle of Szczekociny, Proclamation of Połaniec, Warsaw Uprising (1794)
• Kresy.pl: „Wynikał z Konstytucji 3 Maja. 7 maja 1794 roku Tadeusz Kościuszko ogłosił Uniwersał połaniecki”
• Wprost Historia: „Kościuszko obiecał chłopom wolność”
• Ośrodek Myśli Obywatelskiej i Patriotycznej: „Uniwersał połaniecki, 7 maja 1794 r.”

„Finis Poloniae”, analiza źródłowa

• Józef Tretiak, O Finis Poloniae, 1921
• Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie: „Finis Poloniae! Kościuszko w niewoli”
• Wikipedia (pl): Finis Poloniae

Niewola, uwolnienie i car Paweł I

• Edward P. Alexander, „Jefferson and Kosciuszko: Friends of Liberty and of Man”, Pennsylvania Magazine of History and Biography, XCII, nr 1, 1968
• Bibliotekarz Podlaski: „Prisons, politics and the gift of freedom: Kosciuszko, Niemcewicz and Paul I”
• Muzeum Historii Polski / Google Arts & Culture: „Tadeusz Kościuszko, a man of vision”
• Encyclopedia Britannica: Paul I
• Wikipedia: Paul I of Russia, Peter and Paul Fortress

Prawa kobiet i Emilia Zeltner

• Dr Liliana Narkowicz, Rocznik SNPL, t. 17, Wilno 2017, s. 596-603
• Muzeum Kościuszki w Solothurn
• Geni.com: Emilia Taddea Zeltner (1804-1875)
• Wikimedia CH: Emilia Morosini Zeltner
• Alex Storozynski, wywiad dla Polish Weekly

Powrót do Ameryki i testament abolicjonistyczny

• NPS: Thaddeus Kosciuszko National Memorial (nps.gov/thko)
• ushistory.org / Independence Hall Association
• American Battlefield Trust
• The Philadelphia Inquirer: „Jefferson’s missed opportunity to free his slaves”, 2017
• New Eastern Europe: „General Kosciuszko, a man ahead of his time”, 2018

Kontekst historyczny: III rozbiór i Legiony

• Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki, A Concise History of Poland, Cambridge UP, 2001
• Norman Davies, God’s Playground: A History of Poland, Oxford UP, 2005
• Wikipedia: Third Partition of Poland, Mazurek Dąbrowskiego

Muzyka KościuszkiAleksander Janta, Polski Ośrodek Muzyczny USC (polishmusic.usc.edu)

Bohater dwóch kontynentów wraca do ojczyzny. Ale zamiast owacji czeka go bieda, zapomniane zasługi i kraj rozpadający się na kawałki. 

Pięć lat na wsi. Puste kieszenie. Ameryka wciąż nie zapłaciła mu za siedem lat walki. Co robi generał, którego nikt nie potrzebuje?

Spotkanie, które odbiera mowę. Konstytucja, która przeraża trzy imperia.
I zdrada, która przychodzi stamtąd, skąd nikt się nie spodziewał.

A potem: krakowski Rynek, podniesiona szabla i przysięga, od której wstrzymuje oddech cała Europa.

Chłopi z kosami kontra rosyjskie armaty.
Żydowski kupiec z Litwy, który zostaje pułkownikiem. I sukmana, która mówi więcej niż tysiąc przemówień.

Piąty odcinek serii o Tadeuszu Kościuszce to historia o tym, że wolność albo jest dla wszystkich, albo nie ma jej dla nikogo.

Wesprzyj podcast na patronite.pl/podcastlepiejteraz 

Postaw kawę na suppi.pl/lepiejteraz

ŹRÓDŁA ODCINKA:

Biografie podstawowe:

• Alex Storozynski: The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution (2009)
• Tadeusz Korzon: Kościuszko: Biografia z dokumentów wysnuta (1894/1896)
• Monica Gardner: Kościuszko: A Biography (1920, Project Gutenberg)
• James S. Pula: Thaddeus Kościuszko: The Purest Son of Liberty (Hippocrene Books, 1999)
• Miecisław Haiman: Kosciuszko: Leader and Exile (1946)

Konstytucja 3 Maja i reformy:

• Norman Davies: God’s Playground: A History of Poland (Oxford, 2005)
• Richard Butterwick: The Polish Revolution and the Catholic Church, 1788-1792 (Oxford, 2012)
• Adam Zamoyski: The Last King of Poland (2012)
• Wikipedia: Constitution of 3 May 1791, Great Sejm
• Polish Presidency of the EU Council: „About the Constitution of 3 May”

Targowica, zdrada i rozbiory:

• Wikipedia: Targowica Confederation, Second Partition of Poland
• Robert Howard Lord: The Second Partition of Poland
• historia.dorzeczy.pl: „Zdrada narodowa. Zawiązanie konfederacji targowickiej”
• Władysław Smoleński: Konfederacja targowicka (Kraków 1903)
• Jerzy Łojek: Dzieje zdrajcy oraz Upadek Konstytucji 3 Maja

Bitwa pod Dubienką:

• Wikipedia: Battle of Dubienka
• Piotr Derdej: Zieleńce – Mir – Dubienka 1792 (Bellona, 2008)
• twojahistoria.pl: „Bitwa pod Dubienką”
• Google Arts & Culture / Muzeum Historii Polski

Insurekcja kościuszkowska i Racławice:

• Wikipedia: Kościuszko Uprising, Battle of Racławice
• polishhistory.pl: „The Battle of Racławice: How did Kościuszko defeat the Russians?”
• Bartłomiej Szyndler: Powstanie kościuszkowskie 1794 (2001)
• bliskopolski.pl: „1794 r.: Insurekcja kościuszkowska”
• dzieje.pl: „Insurekcja Kościuszkowska – ostatnia próba ratowania Rzeczpospolitej”
• Polskie Radio: „Wojciech Bartosz Głowacki. Bohater spod Racławic”
• Wikisource: Gardner, Kościuszko: A Biography, Chapter 4

Zdrada kleru i rola Kościoła:

• Otton Beiersdorf (oprac.): Papiestwo wobec sprawy polskiej w latach 1772-1864. Wybór źródeł (Wrocław 1960)
• Richard Butterwick: Polska rewolucja a Kościół katolicki 1788-1792 (Arcana, Kraków 2012)
• Władysław Smoleński: Konfederacja targowicka (Kraków 1903)
• Andrzej Woltanowski: „Śmierć prymasa Poniatowskiego”, Kwartalnik Historyczny (1987)
• Wikipedia: Józef Kossakowski, Ignacy Massalski, Michał Jerzy Poniatowski
• Brewe papieża Piusa VI do Katarzyny II z 24 lutego 1792 r.
• Akta nuncjatury warszawskiej (Ferdinando Maria Saluzzo)
• „Papiery ambasady rosyjskiej” (archiwum Igelströma)

Żydzi w Polsce – tło historyczne:

• Wikipedia (pl): Statut kaliski, Privilegium de non tolerandis Judaeis
• Wikipedia: History of the Jews in Poland
• POLIN Museum: „Statut kaliski – 750-lecie pierwszego przywileju Żydów”
• polishfreedom.pl: „Przywilej Generalny dla Żydów w Wielkopolsce – Statut Kaliski”
• sztetl.org.pl: „Historia społeczności” (Warszawa)
• Żydowski Instytut Historyczny: „Żydowskie ulice w Warszawie” (Eleonora Bergman)
• Żydowski Instytut Historyczny: „Pociejów – żydowskie centrum handlowe dawnej Warszawy”

Berek Joselewicz i Pułk Lekkokonny Starozakonny:

• Wikipedia: Berek Joselewicz, Pułk Lekkokonny Starozakonny
• Virtual Shtetl (sztetl.org.pl): biogram „Joselewicz Berek”
• Virtual Shtetl: „Polish Jews at the times of the Great Sejm and the Kościuszko Uprising”
• Polityka, Pomocnik Historyczny: „Odezwa Berka Joselewicza”
• ANU Museum of the Jewish People: „The Story of the Jewish Warrior Who Became a Symbol of Bravery in Poland”
• histmag.org: „Dał nam przykład Joselewicz…”
• polishhistory.pl: „The Massacre of Warsaw’s Praga District (4 November 1794)”
• polishhistory.pl: „Kościuszko – a man before his time”
• dignitynews.eu: „Where is the oldest active synagogue in Poland located?”
• American Association for Polish-Jewish Studies: „Jewish Soldiers in Polish Armies 1794-1945″ (Dubicki & Łukomski)
• Alex Storozynski: The Peasant Prince, rozdział 12
• Emanuel Ringelblum: Żydzi w powstaniu Kościuszkowskim (1937/38)
• Derek Penslar: Jews and the Military: A History (Princeton University Press, 2013)

Korespondencja i źródła pierwotne:

• Julian Ursyn Niemcewicz: pamiętniki (za Storożynskim)
• List Kościuszki do Adama Jerzego Czartoryskiego (1814)
• Henryk Mościcki (oprac.): Pisma Tadeusza Kościuszki
• Ludwika Sosnowska: list przez Niemcewicza (za Gardner)
• Akt Insurekcji Kościuszkowskiej: tekst powszechnie dostępny: Gazeta Rządowa, nr 78 (1794)

West Point, 1779 rok.

Polski pułkownik wraca z inspekcji fortyfikacji – zmęczony, w zabłoconych butach. Otwiera drzwi kwatery. Za jego biurkiem siedzi czarnoskóry ordynans. Ubrany w jego mundur. Z przyjaciółmi. Jedzą. Piją. Śmieją się. W XVIII-wiecznej armii kara za taką impertynencję to publiczna chłosta.
Kościuszko roześmiał się. Zasalutował. I dołączył do zabawy.

Ta jedna scena mówi o nim więcej niż wszystkie twierdze, które zbudował. W czwartym odcinku serii o Tadeuszu Kościuszce opowiadam o człowieku, który żył tak, jak mówił – w czasach, gdy mało kto to robił. 

1. Usłyszysz o tym, jak zbudował West Point, najważniejszą twierdzę rewolucji i dlaczego Brytyjczycy nigdy jej nie zaatakowali.
2. Jak na Południu uratował całą armię generała Greene’a nie bronią, ale samym przygotowaniem.
3. Poznasz czarnoskórego żołnierza, z którym Kościuszko służył ramię w ramię przez 6 lat.
4. Odkryjesz historię indiańskiego wodza Małego Żółwia i pistoletu znalezionego przy jego kościach ponad sto lat po ich spotkaniu.
5. Dowiesz się, komu w swoim testamencie Kościuszko przeznaczył całą amerykańską emeryturę.
6. I dlaczego jego przyjaciel Thomas Jefferson nigdy tego testamentu nie wykonał.

Wesprzyj mój podcast: patronite.pl/podcastlepiejteraz 

Postaw kawę: suppi.pl/lepiejteraz


ŹRÓDŁA ODCINKA:

Biografie podstawowe:

• Alex Storozynski, The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution (2009)
• Francis C. Kajencki, Thaddeus Kosciuszko: Military Engineer of the American Revolution (South Polonia Press, 1998)
• Tadeusz Korzon, Kościuszko: Biografia z dokumentów wysnuta (1894/1896)
• Monica Gardner, Kościuszko: A Biography (1920, Project Gutenberg)
• Miecisław Haiman, Kosciuszko: Leader and Exile (1946)
• James S. Pula, Thaddeus Kościuszko: The Purest Son of Liberty (Hippocrene Books, 1999)
• Gary Nash & Graham Hodges, Friends of Liberty: Thomas Jefferson, Tadeusz Kościuszko, and Agrippa Hull (Basic Books, 2008)

West Point – fortyfikacje, krajobraz i ogród:

• American Battlefield Trust – profil West Point (battlefields.org)
• Journal of the American Revolution – „Kosciuszko: Patron Saint of West Point” (allthingsliberty.com)
• Journal of the American Revolution – „The Limits of Environmental Mastery in the Highlands Department” (allthingsliberty.com, 2024)
• US Military Academy West Point – historia oficjalna (westpoint.edu)
• Francis A. Galgano, „The Revolutionary War in the Hudson Highlands: Fortifying West Point” (Middle States Geographer, 2010)
• DVIDS / US Army Corps of Engineers – „Historic Structures, Modern Solutions: Kosciuszko Garden” (2024)
• Historic Marker Database – Kosciuszko’s Garden (hmdb.org)
• American Garden History – „Kosciuszko’s Secret 1778 Garden at West Point” (americangardenhistory.blogspot.com)

Życie codzienne armii kontynentalnej:

• Dr. James Thacher, A Military Journal During the American Revolutionary War (1823) – wpisy z 1778-1779
• American Battlefield Trust – „Food and Beverage of the Revolutionary War Era”
• Encyclopedia.com – „Soldiers’ Rations”
• Washington Crossing Historic Park – „Continental Army Soldiers’ Clothing”
• American Battlefield Trust – „Washington’s Encampment at Morristown and the Hard Winter of 1779-1780″

Kampania Południowa i Wyścig do Dan:

• Andrew Waters, To the End of the World: Nathanael Greene, Charles Cornwallis, and the Race to the Dan (Westholme Publishing, 2020)
• John Buchanan, The Road to Guilford Courthouse (John Wiley & Sons, 1997)
• Richard K. Showman et al., eds., The Papers of General Nathanael Greene, vol. 7 (UNC Press, 1994)
• Halifax County Historical Society – „Crossing of the Dan”

Agrippa Hull i przyjaźnie:

• Gary Nash & Graham Hodges, Friends of Liberty (2008) – główne źródło relacji Hull-Kościuszko
• Bidwell House Museum – „Agrippa Hull and Tadeusz Kosciuszko” (2023)
• Kamil Janicki, Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa (kontekst polskiej pańszczyzny)

Zdrada Arnolda:

• Nathaniel Philbrick, Valiant Ambition: George Washington, Benedict Arnold, and the Fate of the American Revolution (2016)

Testament Kościuszki:

• Nash & Hodges, Friends of Liberty – najszczegółowsze opracowanie testamentu i roli Jeffersona
• Monticello / Thomas Jefferson Foundation – biogram Kościuszki i kontekst testamentu
• Storozynski, The Peasant Prince – rozdział o testamencie

Krajobraz i przyroda Hudson Highlands:

• New York State Department of State – „Hudson Highlands Scenic Area of Statewide Significance”
• New York Natural Heritage Program – Chestnut Oak Forest Guide; Hemlock-Northern Hardwood Forest Guide
• Lamont-Doherty Earth Observatory, Columbia University – „Hudson River Estuary Basics”

Źródła pierwotne – korespondencja:

• List Kościuszki do Johna Taylora, 14 września 1778 – za Journal of the American Revolution (allthingsliberty.com); oryginał w kolekcji Gates Papers / New-York Historical Society
• „najważniejsza pozycja strategiczna w Ameryce” – Washington o West Point, za Kajenckim i Storożynskim
• „armia w opłakanym stanie” – Greene po przyjeździe do Charlotte, za Showmanem, Papers of Nathanael Greene
• „jest osobą o wiedzy i zasługach” – Washington do Henry’ego Laurensa, 10 listopada 1777, Founders Online
• „niedostępny dla niczego poza kozami” – Lord Stirling o terenie Highlands, za Galgano (2010)
• Dziennik oficera Brygady Parsonsa (styczeń 1778) – za Storożynskim i Kajenckim
• Anegdota o Hullu w mundurze – Nash & Hodges, Friends of Liberty; powtarzana przez Storożynskiego i Pulę
• Spotkanie z Małym Żółwiem i odkrycie pistoletu w 1914 – Storożynski, The Peasant Prince; Pula, The Purest Son of Liberty

Jesień 1777. Wzgórza nad rzeką Hudson w stanie Nowy York.

7 tysięcy najlepszych brytyjskich żołnierzy maszeruje na Albany. Jeśli tam dotrą, Ameryka wraca pod koronę. Na ich drodze pozornie nic nie stoi.W tym odcinku zobaczysz, co się dzieje, gdy kompetencja spotyka ignorancję. Gdy jedna zignorowana rada prowadzi do katastrofy, a jedna wysłuchana zmienia losy wojny. 

I zadasz sobie pytanie:
Czy potrafisz budować w ciszy, gdy nikt nie patrzy?
To historia o porażce zamienionej w zwycięstwo. O samotności, która nie złamała. I o okopach, które okazały się ważniejsze niż szarże kawalerii.

Słuchaj teraz — trzeci rozdział niesamowitej podróży Kościuszki przez Amerykę.

Wesprzyj mój podcast:
Będę wdzięczny za postawienie mi kawy → suppi.pl/lepiejteraz 
Zostań Mecenasem odcinka→ patronite.pl/podcastlepiejteraz

ŹRÓDŁA ODCINKA:

Biografie podstawowe:

• Alex Storożyński, The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution (2009)
• Francis C. Kajencki, Thaddeus Kosciuszko: Military Engineer of the American Revolution (South Polonia Press, 1998)
• Tadeusz Korzon, Kościuszko: Biografia z dokumentów wysnuta (1894/1896)
• Monica Gardner, Kościuszko: A Biography (1920, Project Gutenberg)
• Miecisław Haiman, Kosciuszko: Leader and Exile (1946)
• James S. Pula, Thaddeus Kościuszko: The Purest Son of Liberty (Hippocrene Books, 1999)
• Gary Nash & Graham Hodges, Friends of Liberty: Thomas Jefferson, Tadeusz Kościuszko, and Agrippa Hull (Basic Books, 2008)

Źródła pierwotne – korespondencja i dokumenty:

• George Washington do Henry’ego Laurensa, 10 listopada 1777 (Founders Online: Washington/03-12-02-0185): „Cosieski, I think his name is… is a person of knowledge and merit”
• Raport Gatesa do Kongresu: „Colonel Kosciuszko chose and entrenched the position” (za Gardnerą i Kajenckim)
• Gates o Kościuszce – zdanie przypisywane przez Storożyńskiego, Kajenckiego i Pulę: „the great tacticians of the campaign were hills and forests, which a young Polish Engineer was skillful enough to select for my encampment” (oryginał nie zlokalizowany w archiwach cyfrowych)

Artykuły i źródła akademiczne:

• Smithsonian Magazine, marzec 2017 – profil Kościuszki
• American Battlefield Trust – profile bitew pod Saratogą (battlefields.org)
• National Park Service – Saratoga National Historical Park
• Museum of the American Revolution – wirtualny spacer po śladach Kościuszki (amrevmuseum.org)
• National Museum of the United States Army – biogram Kościuszki (thenmusa.org)
• Angry Staff Officer (blog) – „Thaddeus Kosciusko: The Polish Engineer You Never Heard of Who Saved America” (2019)
• Ambasador RP Piotr Wilczek, cytowany za Richmond Times-Dispatch (2018)
• Monticello / Thomas Jefferson Foundation – biogram Kościuszki
• Britannica – hasła: Tadeusz Kościuszko, Battles of Saratoga, American Revolution

Kontekst historyczny Rewolucji Amerykańskiej:

• American Battlefield Trust – American Revolution FAQ
• National Army Museum (UK) – American War of Independence: Outbreak
• U.S. Department of State, Office of the Historian – „The Declaration of Independence, 1776″
• The American Yawp (podręcznik akademicki, open source) – rozdział 5: The American Revolution

Cytaty źródłowe:
„ziemny fort został zbudowany pod doświadczonym okiem polskiego inżyniera” – American Battlefield Trust
„Cosieski, I think his name is…” – Washington do Laurensa, Founders Online
„Colonel Kosciuszko chose and entrenched the position” – raport Gatesa do Kongresu
„The great tacticians of the campaign were hills and forests…” – Gates, za Storożyńskim/Kajenckim/Pulą
„I would say his influence is even more significant than Lafayette” – Alex Storożyński, Smithsonian Magazine
„nie zgodził się i ostatecznie nie pozwolił mu zbudować umocnień na Sugar Loaf” – American Battlefield Trust, za St. ClairKajencki o Bemis Heights
„Wjechał na wzgórze i zbadał teren…” – Thaddeus Kosciuszko:
Military Engineer of the American RevolutionStorożyński o taktyce opóźniania: 
„Kościuszko ocalił uciekającą armię…” – The Peasant Prince

Co zrobisz, gdy stracisz dosłownie wszystko – w środku oceanu?

W tym odcinku Kościuszko opuszcza Europę z marzeniem i… prawie nie dociera do celu.

Czeka Cię:  

1. Rejs, o którym nie piszą w podręcznikach 
2. Plaża, na której zaczyna się prawdziwa historia 
3. Spotkanie, które zmieniło losy wojny o niepodległość Ameryki 
4. Od zera do pułkownika – w 2 miesiące

Myślisz, że Ci w życiu trudno?

Posłuchaj tego odcinka. 

Wesprzyj mój podcast:
Będę wdzięczny za postawienie mi kawy → suppi.pl/lepiejteraz 
Zostań Mecenasem odcinka→ patronite.pl/podcastlepiejteraz

ŹRÓDŁA ODCINKA

Źródła główne:

• Alex Storożynski, The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution (2009) – porwanie Sosnowskiej, ucieczka, spotkanie z Franklinem
• Tadeusz Korzon, Kościuszko: Biografia z dokumentów wysnuta (1894/1896) – stanowisko sceptyczne wobec relacji o porwaniu, cytat: „Jest wiele opowiadań o tej miłości…”
• Monica Gardner, Kościuszko: A Biography (1920, Project Gutenberg) – wersja ataku w domu
• Gottlieb Mittelberger, Journey to Pennsylvania (1750/1756) – relacja z rejsu transatlantyckiego: warunki na statku, śmierć dzieci, jakość wody i jedzenia
• Smithsonian Magazine, 2017 – rekonstrukcja spotkania z Franklinem: „Kręcone brązowe włosy młodego mężczyzny…”

Źródła uzupełniające:

• „Nowiny” (gazeta pijarów), 16 kwietnia 1777 – list Kościuszki do Czartoryskiego, jedyne zachowane świadectwo rozbicia statku
• Hektoen International – artykuł akademicki o warunkach zdrowotnych na statkach XVIII w.
• Ludwik-Sebastian Mercier, Tableau de Paris – rytm dnia w Paryżu lat 70. XVIII w.
• William Coxe, Travels in Poland, Russia, Sweden and Denmark – drogi w Rzeczypospolitej
• Publishers Weekly – recenzja The Peasant Prince, wzmianka o misji Beaumarchais’a
• USNI Proceedings – ocena skuteczności blokady brytyjskiej 1775–1778
• Chronicles of America – opis nabrzeży Filadelfii
• Encyclopedia of Greater Philadelphia – dźwięki i atmosfera miasta 1776
• polishhistory.pl – wywiad ze Storozynskim
• CiekawostkiHistoryczne.pl – relacja Kościuszki o pierwszych krokach w Ameryce
• breedshill.org – wersja z listami polecającymi od Lee i Czartoryskiego
• LRT (Lithuanian Radio and Television) – wersja litewska o tajnym ślubie

Cytaty źródłowe:
„Wzdłuż przystani leżały masywne…” – Chronicles of America
„Synogarlice nie dla wróbli…” – Storożynski, The Peasant Prince, rozdz. 1; potw. prof. P. Ugniewski, dzieje.pl
„Trzej mężczyźni, którzy znali Kościuszkę…” – Storożynski, The Peasant Prince, przypis 6 w rozdziale 1
„Jest wiele opowiadań o tej miłości…” – Tadeusz Korzon, Kościuszko
„Kilku jeźdźców dogania ich galopem…” / „Zamiast walczyć z ojcem ukochanej…” – Storozżynski, The Peasant Prince, rozdz. 1
„Nie śmiejąc liczyć na zgodę ojca…” – Gardner, Kościuszko: A Biography (1920)
„Losy szczęścia dziwnej Opatrzności Bożej zrządziły…” – „Nowiny”, 16 kwietnia 1777
„Smród tak obrzydliwy, że nie sposób go sobie wyobrazić” – Hektoen International, cytujące relacje z epoki
„Często bardzo czarna, gęsta i pełna robaków…” – Mittelberger, Journey to Pennsylvania
„Przerżnięte czerwonymi robakami i pajęczymi gniazdami” – Mittelberger, Journey to Pennsylvania
„Statek jest nieustannie rzucany z boku na bok…” – Mittelberger, Journey to Pennsylvania
„Dzieci w wieku od jednego do siedmiu lat…” – Mittelberger, Journey to Pennsylvania
„Kręcone brązowe włosy młodego mężczyzny…” – Smithsonian Magazine, 2017
„Kto miałby przeprowadzić taki egzamin…” – Storożynski via NPR

Jak wygladał dzieciństwo i edukacja niezwykłego kadeta Szkoły Rycerskiej, którego koledzy przezywają „Szwedem”?

Co robi ten młody szlachcic z Polesia, gdy wraca z Paryża jako najlepiej wykształcony inżynier wojskowy w kraju… który nie potrzebuje już inżynierów wojskowych?

Co robi, gdy zakochuje się w córce magnata, który jest jego pracodawcą?

I co jej ojciec-hetman mówi mu prosto w oczy, gdy poprosi ją o rękę?

Posłuchaj pierwszej części historii człowieka, który zdobywał edukację pomimo zakazu. I który zapłacił za miłość cenę, jakiej nie przewidział.

Wesprzyj mój podcast:
Będę wdzięczny za postawienie mi kawy → suppi.pl/lepiejteraz 

Zostań Mecenasem odcinka→ patronite.pl/podcastlepiejteraz


ŹRÓDŁA ODCINKA:

• Alex Storożynski, „Kościuszko, Książę chłopów”  (2018)
• Tadeusz Korzon, Kościuszko: Biografia z dokumentów wysnuta (1894)
• Monica Gardner, Kościuszko: A Biography (1920, Project Gutenberg)
• Miecisław Haiman, Kościuszko, Leader and Exile (1946)
• Kamil Janicki, Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa
• Aleksander Świętochowski, Historia chłopów polskich
• William Coxe, Travels in Poland, Russia, Sweden and Denmark
• Stanisław Staszic, Przestrogi dla Polski (1790)
• Tadeusz Kościuszko, Memoriał z 1814 r. (rękopis odkryty przez E. Humeniuka, wyd. Kwartalnik Historyczny 1965; tłum. polskie: racjonalista.pl)
• Ignacy Krasicki, Monachomachia (1778)
• Hugo Kołłątaj – materiały dot. reformy UJ i KEN
• Jędrzej Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III (rozdziały o duchowieństwie, literat.ug.edu.pl)
• Łukasz Kurdybacha, Kuria rzymska wobec Komisji Edukacji Narodowej w latach 1773- 1783 (1949)
• Stanisław Staszic, Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego (1787)
• en-academic.com – artykuł biograficzny
• polishhistory.pl – wywiad ze Storożynskim
• Muzeum Narodowe w Krakowie – wystawa „Tadeusz Kościuszko: Dobry i waleczny, lecz nieszczęśliwy”
• Persée.fr – materiały o Jean-Rodolphe Perronet
• journals.openedition.org/artefact/369 – program École Royale du Génie w Mézières
• Britannica – Gaspard Monge, Pierwszy rozbiór
• dzieje.pl – prof. Piotr Ugniewski (UW), prof. Tadeusz Cegielski (budżet Szkoły Rycerskiej)

Korespondencja

• Founders Online, National Archives USA – Jefferson-Kościuszko
• Gardner 1920 (Czartoryski do Franklina, 1778)

Cytaty źródłowe:
„Gruchanie kochanków trwać mogło około pięciu miesięcy…” – Tadeusz Korzon, Kościuszko
„Polscy chłopi mają wygląd dziki…” – William Coxe, Travels in Poland
„Pięć części narodu polskiego…” – Stanisław Staszic, Przestrogi dla Polski
„Synogarlice nie dla wróbli…” – potwierdzenie: prof. P. Ugniewski, dzieje.pl
„Obalał tyranów, zakładał republiki…” – Kościuszko o Timoleonie (Storożynski)
„Nie można mieć nadziei, że zmienią swoje postępowanie…” – Kościuszko, Memoriał 1814, tłum. pol. racjonalista.pl
„Duchowieństwo, które łakomstwem skażone…” – Stanisław Staszic, Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego