Focus op Wetenschap

Rottende algen, zuurstofgebrek en geen vis te bekennen. Wereldwijd zijn er honderden zogeheten 'dode zones' in meren, zeeën en oceanen waar geen beest meer leeft. Nieuw onderzoek in vakblad Science biedt meer inzicht in het probleem én handvatten voor oplossingen. Wij praten erover met Caroline Slomp, hoogleraar mariene biochemie aan de Universiteit Utrecht.

Het is Wereldwaterdag vandaag. Reden om in te zoomen op een aantal unieke projecten in Nederland. Overheden, universiteiten en bedrijven ontwikkelen samen nieuwe technieken om Nederland veiliger te maken. Bij Delfzijl wordt onderzocht hoe je van bagger uit de Eemshaven klei kunt maken om een dijk even verderop te verstevigen. Verslaggever Ewout de Bruijn ging kijken met projectleider Marcel van den Heuvel.

We kennen allemaal de beelden van schildpadden met visnetten op hun hals en vogels met een maag vol plastic. Nu blijkt dat er nóg meer plastic in de oceanen drijft dan we dachten. The Ocean Cleanup komt met een nieuwe schatting van de hoeveelheid plastic in de 'Great Pacific Garbage Patch' in de Stille Oceaan tussen Hawaï en Californië. Zij stellen dat daar víer keer zoveel plastic drijft als de hoogste schattingen tot nu toe: zo'n tachtig-duizend ton. Wij praten er over met Joost Dubois, hoofd communicatie van The Ocean Cleanup en met Tinka Murk, hoogleraar mariene dierecologie aan de Wageningen Universiteit.

Een 300 jaar oud mysterie is ontrafeld... eindelijk weten we meer over de microscopen van Anthony Van Leeuwehoek. In zijn tijd waren die microscopen superieur - en hij ontdekte er de micro-biologische wereld mee! Om erachter te komen hoe de apparaten elkaar zitten, moeten we naar de kernreactor in Delft. Marc-Robin Visscher maakte deze bijdrage over de microscopen van Anthony Van Leeuwenhoek. Ze zijn te bewonderen in Rijksmuseum Boerhaave in Leiden.

Als je van een echte democratie wilt spreken is het noodzakelijk dat ook etnische minderheden in het politieke proces betrokken worden. Maar dankzij zijn promotieonderzoek vond sociaal wetenschapper Paul Hindriks (Universiteit Utrecht) dat misschien toch niet iedereen daar even blij mee is. Door het indirect te vragen vond Hindriks dat Nederlandse proefpersonen etnische minderheden en politieke participatie in het algemeen als redelijk positief beoordeelden. Maar wanneer hij enkel polste naar de politieke participatie van etnische minderheden vond hij dat dit negatiever werd bevonden in vergelijking met het algemene plaatje. Het meest negatieve effect verkreeg Hindriks wanneer etnische minderheden voor hun eigen belangen wilden opkomen en niet voor de algemene zaak. We vragen aan Hindriks hoe hij zijn onderzoek heeft gevoerd en hoe we deze resultaten moeten interpreteren.

Vandaag werd bekend dat Sudan, het laatste mannetje van de Noordelijke Witte Neushoorn is overleden. Decennialang werd deze neushoorn(onder)soort door de mens bejaagd. Met de dood van Sudan zijn er nu nog twee vrouwtjes over: Sudan zijn dochter en kleindochter. Is het nu, met alle nieuwe wetenschappelijke technieken die voor handen zijn, echt over en uit voor het dier? Tenslotte bestaan er - naast die van Sudan - nog vier sperma-samples van andere overleden mannetjes in een genetische databank in Berlijn. Genetisch onderzoeker Jack Windig (verbonden aan het het Animal Breeding en Genomics Centrum van de Universiteit Wageningen) confronteert ons met een harde realiteit. Met de zeer kleine genetische diversiteit die nu nog bestaat is het bijna een hopeloze zaak.

Na twee jaar beraden heeft de Gezondheidsraad een nieuw advies aan de Tweede Kamer gebracht over de aandoening ME/CVS. De centrale boodschap is dat artsen de klachten van patiënten serieus moet nemen en er dringend meer onderzoek moet komen naar de mysterieuze chronische ziekte. ME/CVS is een aandoening waarbij mensen zich (vaak gepaard met andere mogelijke klachten zoals spierpijn of geheugenproblemen) voortdurend uitgeput voelen bij de dagelijkse activiteiten die ze ondernemen. Het is een aandoening (vermoedelijk een verzameling van verschillende aandoeningen) waarvan de exacte oorzaken niet bekend zijn. Toch kunnen patiënten er werkonbekwaam van worden. In zware gevallen liggen ze zelfs dag en nacht op bed. Hoe moeten we het advies van de Gezondheidsraad interpreteren? Dat vragen we aan de voorzitter van de Gezondheidsraad, hoogleraar neurologie Pim van Gool. Volgens Van Gool is het te vroeg om te stellen dat ME/CVS een biomedische, hetzij psychologische, grondslag heeft. Maar is geen reden waarom verzekeringsartsen de ziekte-uitkering van patiënten mogen wegnemen wanneer die weigeren een cognitieve of bewegingstherapie te ondergaan.

Precies bijhouden wat je eet, nooit zomaar een hand snoep in je mond kunnen steken en altijd insuline bij je hebben... In Nederland hebben meer dan een miljoen mensen diabetes. Wetenschappers werken aan nieuwe behandelingen en inmiddels kunnen ze in het lab cellen kweken die insuline produceren. Op de lange termijn hopen ze daarmee patiënten te helpen. Wij praten erover met Eelco de Koning, groepsleider bij het Hubrecht instituut en hoogleraar diabetologie en arts in het Leids Universitair Medisch Centrum.

Wereldwijd staan koraalriffen onder druk, maar vandaag is er goed nieuws uit de onderwaterwereld. Op de Sababank groeien namelijk kerngezonde en veerkrachtige koralen. Dat ontdekten wetenschappers van het Koninklijk Nederlands instituut voor onderzoek der zee en Wageningen Marine Research tijdens de oceaanexpeditie met onderzoeksschip de Pelagia. Als klap op de vuurpijl vonden ze bijzondere gaten in de zeebodem. Op de bodem daarvan groeien pilaren die doen denken aan een teracottaleger. Wij praten erover met Fleur van Duyl, expeditieleider en zeebioloog bij het Nederlands instituut voor onderzoek der zee.

Er zijn verschillende manier om Stephen Hawking te herinneren en te eren. Je hebt zijn moedige omgang met de vreselijke spierziekte ALS. Je hebt zijn gastrollen in onder andere The Simpsons, Star Trek en The Big Bang Theory. Maar daarmee weet je nog altijd niet waarom Hawking op wetenschappelijk gebied zo geroemd wordt. Ter ere van Hawking trekken we daarom onze stoutste schoenen aan. Ook al is het niet makkelijk, we proberen toch om minstens één van de voornaamste verwezenlijkingen van Hawking de revue te laten passeren. Maak je daarom klaar voor stervende zonnen, zwarte gaten, Hawking-straling en minieme temperatuursverschillen na de oerknal die de koers van ons heelal voor goed bepaalden. Per slot van rekening kon Hawking het zich ook in zijn hoofd voorstellen.Thomas Hertog, Belgisch theoretisch natuurkundige aan de KU Leuven, is misschien wel onze ideale gids. Hertog was niet alleen een goede vriend van Hawking. Hij werkte ook twintig jaar lang met Hawking samen om te proberen de theorie van de allergrootste natuurkundeprocessen (Einstein's algemene relativiteitstheorie) en die van de allerkleinste deeltjes (kwantumtheorie) volledig in één theorie te verenigen. De zogenaamde (jawel) 'Theory of Everything'.