Adieu God

Als jongen kreeg sportjournalist en schrijver Mart Smeets van zijn atheïstische ouders een Bijbel. Dat hoorde bij de opvoeding. Je ging naar dansles, je kreeg je eerste blazer met een das en je kreeg een Bijbel. Met een papiertje eromheen en een speech van mijn vader: ‘We weten dat je deze teksten voor jezelf geen waarde geeft, maar ze hebben waarde voor de mensheid.’

God bestaat niet, weet Mart Smeets voor zichzelf. Toch hebben christelijke normen en waarden wel een plek in zijn leven. Even stilzijn voor het eten in gezelschap noemt hij bijvoorbeeld ‘een must’. De nestor van de sportjournalistiek bekent ook aan Tijs van den Brink dat hij bij de laatste verkiezingen op de ChristenUnie heeft gestemd.

Verder gaat het gesprek onder meer over de zin van het leven en de dood. Voor dat laatste is hij niet bang. “Ik heb er veel over nagedacht. Ik heb in situaties gelegen dat de storm wel heel heftig werd, zone rood. We komen op de wereld, dan zijn we niet bang. En we gaan van de wereld af, en dan hoef je ook niet bang te zijn. Je laat iets na, je was hier, einde.”

Carolina Dijkhuizen, geboren in Colombia, wordt als ze zes maanden oud is geadopteerd en groeit op in een christelijk gezin in het Groningse Veendam. Het geloof is haar met de paplepel ingegeven en ze vindt de verhalen op zondagsschool fantastisch. Later verandert haar beleving van het geloof. Het keerpunt vormt haar eerste platencontract als ze zestien jaar is. Ze gaat optreden in discotheken en dat geeft scheve gezichten in de kerk. Het is 'zondig'. Maar optreden en zingen, dat is wat ze écht wil doen. Haar ouders blijven haar daarin steunen. Al komt ze niet meer in de kerk van haar jeugd, ze antwoordt toch volmondig 'ja' als Tijs aan haar vraagt of ze denkt dat God bestaat. Als voorbeeld haalt ze de periode aan dat haar moeder ernstig ziek was. 'Het voelde alsof we gedragen werden, in hoe ondraaglijk het af en toe ook was. Ik heb toen als een gek gebeden.'

In het katholieke, Brabantse dorpje Zijtaart, waar Theo Maasen opgroeide, was hij de enige van zijn vriendjes die niet katholiek was. Maar op zondag ging hij regelmatig gewoon mee naar de kerk en dan ook de hostie halen. Voor de populaire cabaretier, die bekend staat om zijn harde humor en maatschappijkritiek, is religie een geregeld terugkerend thema in zijn shows. Hij brengt zelf het liefst een 'ode aan de twijfel': 'Ik vind het bijna niet te bevatten dat mensen niet twijfelen, of zich helemaal senang voelen bij één religieuze gemeenschap.' Sommige van zijn grappen over het geloof riepen heftige reacties op bij het publiek, vooral de beruchte scène waarin hij praat tegen een Christusbeeld. Maar zulke grappen moeten kunnen, meent Maassen. De jongere broer van Theo Maassen stierf toen hij zestien was aan de gevolgen van kanker. Theo was toen negentien. Het is een van de onderwerpen die Tijs van den Brink aansnijdt tijdens het gesprek.

Bijna iedereen is in Volendam nog katholiek en de kerk speelt er nog steeds een belangrijke rol. Maar hoe Volendams presentator Kees Tol zich ook voelt, katholiek wil hij niet meer zijn. Vanwege de opvattingen van het Vaticaan over homoseksualiteit liet hij zich uitschrijven.

Toch is hij soms ook wel jaloers op vrienden die nog wel geloven. Bijvoorbeeld na de Nieuwjaarsbrand in café de Hemel, waarbij 14 jongeren omkwamen. “In die tijd zaten de Volendamse kerken vol. Mensen vonden daar troost.”

Tol lag zelf drie weken met brandwonden aan zijn benen in het ziekenhuis. Daar verscheen een pastoor aan zijn bed. “Ik wilde dat niet. Ik had behoefte aan een goed gesprek, niet aan christelijke teksten”, zegt Tol.

Mocht hij na zijn dood de paus tegenkomen in de hemel – ook al gelooft hij niet in het bestaan ervan – dan weet Tol al wat hij gaat zeggen: “Dat ik het niet met hem eens ben.” En stel dat de Paus dan zijn excuses aanbiedt? Tol: “Dan drinken we er een borrel op!”

Bram Tankink blonk tijdens zijn loopbaan als profwielrenner vooral uit als knecht. Tijdens het gesprek met presentator Tijs van den Brink legt hij uit hoe dat zit. ‘Anderen willen helpen. Dat is de zingeving in mijn leven. Ik hoop dat ik voor veel mensen iets heb betekend.’

Tankink kreeg een katholieke opvoeding, maar stopte als puber met geloven. Hij kon de dingen die de pastoor zei tijdens de mis – zoals ‘de Heer heeft met alles een doel’ – niet rijmen met de situatie thuis. Daar zorgde zijn moeder bijna 24 uur per dag voor zijn zwaar spastische zusje. ‘Wat is het doel van zoveel leed? Van zoveel onrecht?’

Om het gezin te ontvluchten, ging Tankink fietsen. Steeds verder, steeds harder. Hij genoot van de belangstelling die het wielrennen hem opleverden. ‘Nu kon ik laten zien dat ik er was.

Want thuis kreeg ik weinig aandacht.’

Die behoefte om gezien te worden, bleek diep te zitten. Dat werd duidelijk toen een therapeut de vraag stelde: ‘Mocht je er zijn als kind, Bram?’. Hoewel het lastig voor hem blijft, kan hij eindelijk zeggen: ‘Ik geloof nu wel dat ik er mag zijn.’

Dat PvdA-politica Mei Li Vos nog gelooft noemt ze zelf ‘een wonder’. Ze groeide op in een gezin met vijf broers in een conservatief christelijk milieu. Haar broers verloren allemaal hun geloof en ook Mei Li heeft het geloof van haar jeugd achter zich gelaten.

Het christelijk geloof van haar ouders noemt Mei Li ‘vrolijk maar streng’. Regels speelden een grote rol in het dagelijks leven: ‘Er werd voor ons bepaald hoe we moesten leven.’ Voor haar als meisje lag de lat nog hoger dan voor haar broers. ‘Meisjes moesten hun maagdelijkheid bewaren. Ik kan daar heel kwaad om worden.’

De regels heeft ze achter zich gelaten, maar het geloof is gebleven. ‘Ik heb nooit fundamenteel getwijfeld. Ik ben tot in mijn vezels gelovig.’ Ze spreekt van een ‘innerlijke zekerheid dat het goed komt’. Die zekerheid wankelde, toen haar broer een paar jaar geleden een eind aan zijn leven maakte.

Ze probeert haar dochter iets van haar geloof mee te geven. ‘Ik wil niet dat ze gaat geloven in het grote niets. Het leven wordt dragelijker als er een hemel is.’

In deze Paasaflevering van ‘Adieu God?’ is cabaretier Herman Finkers te gast. Finkers staat te boek als overtuigd katholiek. ‘Sinds je naar de kleuterschool gaat bij de Zusters, praat je de hele dag over de hemel en Onze Lieve Heer’, schreef zijn vader bij een foto van kleine Herman. Die zat als jongen liever in de kerk dan dat hij ging voetballen met vriendjes en genoot van zijn rol als misdienaar.

De vraag of God bestaat vindt Finkers onzinnig, twijfel daarover heeft hij niet. Maar als er iets is dat hem toch doet twijfelen, is het de katholieke kerk. “De kerk doet ontzettend haar best om mij van mijn geloof af te helpen. Het misbruik op grote schaal is verbijsterend. En wat de kerk leert over scheidingen, homoseksualiteit of seks voor het huwelijk heeft niks met religie te maken.”

Pasen blijft voor Finkers de belangrijkste feestdag van het jaar. “De overwinning op de dood. De wereld bestaat uit mooi en lelijk, slecht en goed, maar goed en mooi winnen het uiteindelijk. Het is de bevestiging dat het allemaal goed komt.”

Jezus kende hij vooral uit een ‘troosteloze setting’: kerken waar het muf rook en de preken niet erg inspirerend waren. Maar inmiddels heeft NRC-journalist en schrijver Bas Heijne het geloof ook leren kennen door er veel over te lezen en schrijven.

Nog altijd gelooft hij niet dat God bestaat. Maar sympathie voor het geloof heeft Heijne wel. “Alleen voor religie die de diepte zoekt. Niet het geloof dat de wereld simplificeert en zijn wil aan iedereen wil opleggen.’’

Hoewel hij zelf niet gelovig is opgevoed, kreeg Heijne er in zijn gereformeerde dorp wel veel van mee. “Spannende verhalen uit het Oude Testament, met veel moord en doodslag.” Hij begrijpt dat mensen houvast vinden in hun geloof. Zelf houdt hij liever open hoe iets zit. “Als je de twijfel toe laat, moet je iets bevechten.”

Een paar jaar geleden overleden zijn ouders. Heeft dat hem iets geleerd over het leven? “Ik ben gaan nadenken over wat ik met de rest van mijn tijd hier op aarde ga doen. Het moet wel zinvol zijn.”

In de theaterprogramma’s van cabaretier Hans Sibbel (artiestennaam: Lebbis) zijn gelovigen een populair doelwit. Religie roept bij hem grote weerstand op. Sterker nog, zijn aversie tegen religie wordt de laatste jaren alleen maar sterker. Met Tijs van den Brink gaat hij in gesprek over de oorsprong van die aversie.

Misstanden als het kindermisbruik in de katholieke kerk beschouwt Sibbel niet als uitwassen, maar als logisch uitvloeisel van wat geloof doet met mensen. ‘Het zit ingebed in de theorie van het geloof. Je ziet het bij alle geloven; het gaat altijd overal mis.’

Sibbel groeide op in een ruimdenkend katholiek gezin, maar geloofde zelf nooit echt in God. Wel hield hij een sterk gevoel voor moraal over aan zijn opvoeding. ‘Het ontbreken van moraal vind ik heel erg.’

Vijf jaar geleden kreeg Sibbel een levensbedreigende auto-immuunziekte. De ervaringen uit die periode hebben een diepe en blijvende indruk op hem gemaakt. ‘Je gunt het niemand, maar het levert een diepe dankbaarheid op.’

Op haar twaalfde verhuisde Noraly Beyer van een zonnig, Caribisch eiland naar een streng, katholiek internaat in Nederland. Zonder haar vader of moeder. Het heeft haar gevormd, zegt de voormalig Journaallezer.

“Ik heb geleerd om me aan te passen en om goed met mezelf om te gaan. Om steviger in het leven te staan. Om het leven aan te kunnen. En omdat ik me steeds moest verweren, heb ik een soort harnas om me heen gekregen. Om mezelf te beschermen.”

Toen ze na vijf jaar haar diploma op zak had, was ze ‘helemaal klaar’ met God en het katholicisme. Maar de afgelopen jaren is ze weer religieuzer geworden. “Het besef dat er iets is, waardoor ik hier op aarde ben. Dat geloof dwingt me om mijn leven zo goed mogelijk te leven.”