Bara bækur

Guð er að finna víða í bókmenntunum og leitina að guði. Einhverjir hafa fundið guð og halda sér fast í faðminn - aðrir hafa glatað honum af ótal ólíkum ástæðum. Guð bókmenntanna er margvíslegur og fer það alveg eftir því hvar maður drepur niður fæti - hvort það þyki almennt fínt að yrkja um guð. Og þá hvaða guð, eða guði? Guð í einhverri mynd verður einn af lyklum okkar að efni þáttarins í dag. Við ætlum að dýfa okkur í höfundarverk íslensks skálds sem við heyrðum í hér áðan tala um hvernig það er að yrkja um guð, í viðtali árið 2011... Ísak Harðarson komst í snertingu við guð á sínum ferli og fann ljóðræna, róttæka leið til þess að tjá sig um þetta tilvistarlega og trúarlega ferðalag á guðs vegum. Ísak Harðarson var afkastamikið og fjölhæft skáld, skáld íróníu og glettni en kljáðist líka við stóru spurningarnar í leit íhugull innávið. Nýtt ljóðasafn eftir Ísak leit dagsins ljós nýlega og við flettum í því. Svo hverfum við líka rúm 350 ár aftur í tímann og höldum til Englands þar sem John Milton, skáldið blinda orti söguljóðið Paradísarmissi, lykilverk enskra bókmennta, ljóð sem ort var á miklum tímamótum og markaði líka tímamót. Ljóðið var fyrst þýtt á íslensku af Jóni Þorlákssyni á Bægisá en splunkuný þýðing kom til jarðar fyrir skemmstu eftir Jón Erlendsson. Paradísarmissir fjallar um stóru sögu kristninnar, söguna sem enn er verið að segja, af syndafallinu, freistingum og breyskleika, englum og djöflum, upphafinu og endinum.

Viðmælendur: Þórður Sævar Jónsson, Kristín Svava Tómasdóttir, Ástráður Eysteinsson og Jón Erlendsson.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

„Orðin láta ekkert uppi, svipt höfundi sínum. Þau standa bara fyrir sig sjálf núna. Lesið og þér munið finna,“ stendur skrifað í nýjustu bók Magnúsar Sigurðssonar, Lexíurnar, stafrófskver, bók um lestrarlistina, lærdóm, orð og notkun þeirra til að öðlast skiling á tilverunni. Við ætlum að ræða við Magnús í þætti dagsins um lexíur og ljóðaformið.

Land næturinnar er nýjasta skáldsaga Vilborgar Davíðsdóttur sem heldur áfram þar sem frá var horfið í bókinni Undir yggdrasil frá 2020. Örlögin leiða Þorgerði Þorsteinsdóttur, sonardóttur Auðar djúpúðgu, í Austurveg um Garðaríkin svokölluðu. Sögusviðið eru fljótin og árnar sem báru norræna menn suður til Svartahafs og alla leið til Konstantínópel. Við kynnum okkur slóðir víkinga í Austur-Evrópu í lok þáttar og förum í heimsókn til Vilborgar Davíðsdóttur.

Við hefjum þáttinn á Auði Haralds sem lést í byrjun árs, höfund sem gerði allt vitlaust í bókmenntunum 1979 með bókinni Hvunndagshetjan. Auður var rithöfundur og grínisti sem með sínum flugbeitta blýanti horfðist í augu við kvaðir og tepruskap borgarastéttarinnar og hæddist að úreltum hugmyndum um hvað má og á að gera við líkama sinn og hugsanir. Fyrsta skáldsaga Auðar, Hvunndagshetjan: þrjár öruggar aðferðir til að eignast óskilgetin börn, kom út árið 1979 og vakti strax mikla athygli. Hún opnaði umræðu í samfélaginu um heimilisofbeldi og kvennakúgun. Á útgáfuári bókarinnar gerði Silja Aðalsteinsdóttir bókmenntafræðingur og ritstjóri útvarpsþátt hér í ríkisútvarpinu þar sem lesið var upp úr nýjum bókum og ræddi við höfundana. Auður var þar meðal upplesara og við ætlum að hefja þáttinn á litlu broti úr þessum þætti, förum á útvarpsbylgjunum aftur til 1979 þegar Hvunndagshetjan reið um héruð…

Næst opnum við nýja ljóðabók sem Draumey Aradóttir var að senda frá sér og kallast Einurð - þar heldur lesandinn inn í móðurlíf þaðan sem ljóðmælandi er staddur í flestum ljóðanna. Þetta er bók um upphafið, um það sem við erfum, kynslóðaáföll, og um hughrif og kenndir sem móta einstaklinginn á fyrsta og viðkvæmasta skeiði ævinnar í móðurlífinu. Þetta eru heimspekileg ljóð um það hvernig persóna verður til, ekki aðeins af holdi og blóði heldur allar þær óteljandi breytur sem gera okkur okkur. Einurð er sjöunda bók Draumeyjar Aradóttur og með Einurð og Varurð ljóðabók frá 2022 kemur Draumey fílefld inn á ljóðasviðið eftir nokkuð hlé en hún hefur verið að gefa út þýðingar og ljóð jöfnum höndum auk barna- og unglingabóka. Ég settist niður með Draumeyju og vitandi það að hún er logophile eða orðaunnandi, orðafíkill nánast fannst mér liggja beinast við að spyrja út í nafn bókarinnar, Einurð.

„Megir þú lifa áhugaverða tíma,“ segir kínverska bölbænin fræga og var það eitt af því sem skaust upp í hugann við að sjá titilinn á nýrri bók Bjarna Þórs Péturssonar, Megir þú upplifa, sem er jafnframt hans fyrsta bók. Bjarni Þór hafði áður stungið niður penna, til að mynda í blöð og tímarit en hér tekst hann á við form stuttu skáldsögunnar, nóvelluna. Sagan er fremur hefðbundin athugun á huga karls í krísu, tilvistarlegt ferðalag hans í leit að sjálfum sér og fegurðinni. Textinn er snarpur og fullur af vísunum í poppmenningu, tónlist og skáldskap sem dregur upp mynd af manni á krossgötum sem þráir frelsi æskunnar og fegurð innan um harm, missi og gráan hversdagsleika.

Ágætu hlustendur, árið 2024 hefst á ljóðum og ást. Skortur er á rannsóknum á samtímaljóðum að mati Soffíu Auðar Birgisdóttur, bókmenntafræðings og gagnrýnanda sem nýlega tók við ritstjórn SÓN tímarits um ljóðlist og óðfræði. SÓN hefur verið gefið út af Óðfræðifélaginu Boðn frá árinu 2003 eða í 20 ár og við setjum niður með Soffíu Auði hér rétt á eftir, kynnumst þessu rótgróna tímariti sem samt hefur verið viss kafbátur í íslenskri ljóðalögsögu en framtíðarsýn nýja ritstjórans er skýr og kallar Soffía eftir aukinni umfjöllun og umræðu um samtímaljóðlist.

?Eitt er það orð sem losar okkur undan öllum þunga og sársauka lífsins. Þetta orð er ást,? sagði forngríska leikskáldið Sófókles. Ástarsögufélagið er nýr hópur höfunda og áhugafólks um ástarsögur sem hefur gefið út lítið rit sem kallast Munnbiti og geymir sögur ljóð og prósa eftir 30 höfunda. Þar eru dregnar upp ótal birtingarmyndir ástarinnar; ást á ostum, djamminu, árabátum, ástleysi og sjálfsást, svo eitthvað sé nefnt. Þetta er fyrsta bókaútgáfa félagsins en meðlimir þess segjast rétt að byrja í sínum athugunum á ástina í gegnum skáldskap. Sem er nauðsynlegt mótvægi við öllu því öllu því þunga, erfiða og óréttláta í heiminum segja þau Guðrún Friðriksdóttir og Andri Freyr Sigurpálsson, sem koma til mín og segja mér frá Munnbita.

Og loks er það ekki bara ást á ljóðum heldur upplestri þeirra. Fátt fer betur í eyrað en vel lesið ljóð. Arnar Jónsson stórleikari hefur lengi haft þann draum að gefa út ljóðaplötu og nú fyrir skemmstu kom út tvöföld vínylplata, Ljóðastund með Arnari þar sem hlusta má á leikarann raddmikla lesa valin ljóð. Hlýðum á ljóð hér undir lokin og viðtal við Arnar um plötuna.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

Auður Aðalsteinsdóttir, doktor í bókmenntafræði, var að senda frá sér nýja bók. Hamfarir í bókmenntum og listum - Náttúra og loftslag jarðar eru þegar farin að umbreytast vegna loftslagsbreytinga, fjöldaútry?mingar tegunda og annarra tengdra umhverfisógna. Í nýju bókinni fjallar Auður um það hvernig aukin meðvitund um þessar umhverfiskrísur og um víxlverkun allra þátta í vistkerfi okkar, mennskra og ekki-mennskra, birtist í samtímabókmenntum og -myndlist. Umhverfishugvísindi og vistrýni hafa verið að setjast rækilega í sessi á sviði hugvísinda, grænn lestur á bókmenntir og listir.

Við förum líka í Melabúðina í Vesturbæ Reykjavíkur. Ekki til þess að versla í matinn. Ástæðan er sú að eftirminnilegt atriði í nýju skáldsögu Braga Páls Sigurðssonar, Kjöt, gerist einmitt hér við kjötborðið þar sem aðalsögupersónan og útbrunni myndlistarmaðurinn, Sturlaugur fer í svokallað kjötrof. Það er allt í kjölfarið á og í tengslum við hugmynd hans að fremja listgjörning sem felst í því að éta stóran hluta af sjálfum sér. Eitthvað sem hristir upp í myndlistarheiminum, éta sjálfan sig og láta sig hverfa, éta sjálfan sig fyrir listina. Eitthvað sem Dúnkí, þaulreynd framakona úr myndlistarheiminum og klappstýra Stulraugs til margra ára grípur á lofti og hvetur listamanninn svanga áfram til að gera.

Viðmælendur: Auður Aðalsteinsdóttir bókmenntafræðingur og Bragi Páll Sigurðarson rithöfundur.

Tónlist: Lotus Flower - Radiohead, Pista (Fresh Start) - Los Bitchos, Plateau - Meat Puppets.

Lesari: Guðmundur Pálsson.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

Ljóðabókin Flagsól kom út fyrir skemmstu og beinir hún sjónum sínum að íslenskum sveppum. Það eru þær Melkorka Ólafsdóttir skáld og Hlíf Una Bárudóttir teiknari sem gefa yfir 30 íslenskum sveppum rödd á afar listrænan hátt. Þar fléttast saman ljóð, teikningar og náttúruvísindi. Hvert ljóð er um eina sveppategund og endurspeglar ljóðið hugsun um sveppinn en speglar líka okkur mannfólkið og náttúruna sem heild. Sveppirnir, þessir hlutar vistkerfanna sem við gefum ekki endilega nægan gaum, eins og svo margt í mannlegu samfélagi sem við veitum ekki athygli.

Eitur er nýjasta glæpasaga Jóns Atla Jónassonar, handritshöfundar og leikskálds. Í nýju bókinni heldur Jón Atli áfram sögu utangarðslöggana og ólíkindatólana Dóru og Rado. Þau fá í hendur morðrannsókn sem leiðir lesendur inn í heim fíkninnar og lyfjaiðnaðarins, sem hefur gríðarleg áhrif og völd. Það eru fáir sem ekki hafa heyrt minnst á þann skaða sem ópíóðalyf af ýmsum gerðum hafa haft á samfélag víða um heim, líka hér á okkar litlu eyju.

Viðmælendur: Melkorka Ólafsdóttir, Hlíf Una Bárudóttir og Jón Atli Jónasson.

Tónlist: Changing Winds - Alexandra Stréliski, XI - Magnús Jóhann, Pista (Fresh Start) - Los Bitchos, Gnomes - Made in M & Walterwarm, Ullblekill - Kammersveitin.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson.

Skáldkonurnar Kristín Arngrímsdóttir og Sigrún Björnsdóttir gefa á þessu hausti út smáprósa- og ljóðabækur. Kristín með prósabókina Glampar sem byggð er á endurminningum hennar frá uppvaxtarárunum á prestsetrinu Odda á Rangárvöllum, þar sem dregin eru upp myndbrot af staðnum, fjölskyldu og nágrönnum, af hversdagsleika og hátíðum. Sigrún Björnsdóttir sendi frá sér Veltigrjót, sem er hennar fimmta ljóðabók. Í ljóðunum fléttar hún saman ljóðabálki, sem spratt upp úr fylgiseðlum með lyfjum og eru nokkurs konar særingar, við önnur ljóð og hugleiðingar um steina, lífsháskann, ástina og gleymsku.

Og svo er það guðinn í tölvunni. Í nýjustu skáldsögu Sigríðar Hagalín Björnsdóttur, Deus, er fjallað um sögur fólks úr ekki svo fjarlægri framtíð eða bjöguðum samtíma fléttaðar saman í hugleiðingum um gervigreind, guð og allt.

Við byrjum á viðtali við Emblu Bachmann sem hlaut tilnefningu til Íslensku bókmenntaverðlaunanna í flokki barna- og ungmennabóka fyrir fyrstu skáldsögu sína Stelpur stranglega bannaðar! Embla, sem er 17 ára, er yngsta manneskjan til að hljóta slíka viðurkenningu. Anna María Björnsdóttir settist niður með Emblu og spurði hana út í þessa vel heppnuðu spútník frumraun.

Viðmælendur: Kristín Arngrímsdóttir, Sigrún Björnsdóttir, Sigríður Hagalín Björnsdóttir og Embla Bachmann.

Lesendur: Alexander Kristjánsson og Kristján Freyr Halldórsson.

Tónlist: Pista (Fresh) - Los Bitchos, Space Song - Beach House.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson.

Þýska stórvirkið Effí Briest eftir Theodor Fontane sem kom út 1895 var að koma út í íslenskri þýðingu í fyrsta sinn eftir Arthur Björgvin Bollason. Bókin er stór og mikill samfélagsspegill af 19. öldinni í Prússlandi og lífi og tilveru hinnar ungu Effí Briest og fólkinu í kringum hana. Bókin er gjarnan sett í hillu með Önnu Karenínu eftir Leó Tolstoj og Madam Bovarí eftir Gustave Flaubert. Arthur er búsettur í Þýskalandi en var staddur hér á landi þegar Bara bækur fengu hann í heimsókn til að segja betur frá Effí Briest.

Við förum niður í miðbæ Reykjavíkur og hittum skáldið Hörpu Rún Kristjánsdóttur sem var að gefa út ljóðabókina Vandamál vina minna. Það er stór og kröftug, femínísk ljóðabók sem hverfist um áföll og erfðir. Talsvert óheflaðri og beittari bók en Harpa hefur áður sent frá sér.

Við fáum líka Árna Matthíasson menningarblaðamann til þess að segja frá skáldsögunni Prophet Song sem hlaut Booker-verðlaunin í ár og voru afhent í vikunni. Það var írinn Paul Lynch sem hreppti verðlaunin í ár fyrir sína rammpólitísku dystópíu.

Viðmælendur: Árni Mattíasson, Harpa Rún Kristjánsdóttir og Arthúr Björgvin Bollason.

Lesari: Þorgerður Ása Aðalsteinsdóttir.

Tónlist: Pista (Fresh Start) - Los Bitchos.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

Já, það verður auðn og myrkur í þætti dagsins. Bæði óhugnarlegt myrkur og það sem umlykur fólk í kvikmyndahúsum. Og það verður dálítið um tímaflakk, við verðum mest á 19. og 20. öldinni.

Við opnum nýja íslenska skáldsögu eftir Ágúst Guðmundsson sem er þekktastur fyrir kvikmyndaleikstjórn en hann er að skrifa um dramataískan og stormasaman kafla í lífi sænska kvikmyndaleikstjórans Ingmar Bergmans. Kvikmyndaleikstjóri notar skáldsögu til að rýna í höfuð kvikmyndaleikstjóra sem er að rýna í eigið líf, þetta er margbrotið og athyglisvert púsluspil.

Og sagna- og kvæða úrval eftir bandaríska rithöfundinn og gotneska rómantíkerinn Edgar Allan Poe hefur í fyrsta sinn litið dagsins ljós, um 200 ára gamlir, sígildir og áhrifamiklir textar sem hafa legið brotakenndir í þýðingarsögu íslands á Poe en hana má rekja til 19. aldar. Edgar Allan Poe var brautryðjandi á sviði smásagnagerðar og segja má upphafsmaður glæpasögunnar sem 200 árum síðar hefur nánast aldrei haft það betra. Sögurnar hans hafa líka haft gríðarleg áhrif á furðusögur og hrollvekjur áratugum saman. En í þessu nýja safnriti frá Dimmu útgáfu eru íslensku þýðingarnar, gamlar og nýjar teknar saman í fyrsta sinn, spennandi tímar fyrir þau sem kunna vel við drungarlegar sögur við kertaljós og dragsúg í skammdeginu. Ástráður Eysteinsson og Aðalsteinn Ásberg Sigurðsson eru ritstjórar verksins og meðal þýðenda setjast niður með mér og rýna í myrkið og ævi Poe.

Viðmælendur: Ágúst Guðmundsson, Aðalsteinn Ásberg Sigurðsson og Ástráður Eysteinsson.

Tónlist: Pista (Fresh Start) - Los Bitchos, Devil's Trill Sonata - Fritz Kreisler.

Lesarar: Guðni Tómasson og Viðar Eggertsson.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson.

Áslaug Agnarsdóttir þýðandi er nýr handhafi verðlauna Jónasar Hallgrímssonar sem veitt voru á degi íslenskrar tungu 16. nóvember. Áslaug er gestur þáttarins í dag og segir frá tvítyngdum uppvaxtarárum, ást á rússneskum bókmenntum og menningu og sjálfu tungumálinu.

Við förum í heimsókn til Sigrúnar Pálsdóttur rithöfundar og sagnfræðings sem var að senda frá sér nýja skáldsögu, MEN - Vorkvöld í Reykjavík. Bókin er stutt en í henni er heilmikill farmur og fjallar á ærslafullan hátt um blaðaviðtal sem fer úr böndunum á svo margan hátt, hún fjallar um útskúfun, hugleysi og hugrekki en líka pólitísk leyndarmál með skírskotun í raunverulega atburði.

Og bandarísku bókmenntaverðlaunin The National Book Awards voru afhent voru afhent í 74. sinn við fína gala athöfn í New York á dögunum. Það er stærstu bókmenntaverðlaun Bandaríkjanna ásamt Pulitzer verðlaununum og fá verðlaunabækurnar iðullega mikla athygli. Af fimm verðlaunaflokkum eru það óskálduðu bækurnar og skáldsögurnar sem mest er rætt um, í skáldsagnaflokki var það Justin Torres sem fékk verðlaun fyrir skáldsöguna Blackouts. Við förum yfir það helstu tíðindi hátíðarinnar, þar á meðal yfirlýsingu sem lesin var upp í lokaræðunni um vopnahlé á Gaza.

Viðmælendur: Áslaug Agnarsdóttir og Sigrún Pálsdóttir.

Lesari: Guðni Tómasson.

Tónlist: Pista (Fresh Start) - Los Bitchos, Vorkvöld í Reykjavík - Ragnar Bjarnason með hljómsveit Svavars Gests, Kvällar i Moskvas förstäder - Jan Johansson.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson.