SINHALA TIPITAKA

SN 02-01-06-01. පරිවීමංසමාන සූත්‍රය
SN 02-01-06-02. උපාදාන සූත්‍රය
SN 02-01-06-03. සංයෝජන සූත්‍රය 1
SN 02-01-06-04. සංයෝජන සූත්‍රය 2
SN 02-01-06-05. මහාරුක්ඛ සූත්‍රය 1
SN 02-01-06-06. මහාරුක්ඛ සූත්‍රය 2
SN 02-01-06-07. තරුණ රුක්ඛ සූත්‍රය
SN 02-01-06-08. නාමරූප සූත්‍රය
SN 02-01-06-09. විඤ්ඤාණ සූත්‍රය
SN 02-01-06-10. නිදාන සූත්‍රය

නිර්වාණය අපේ අරමුණය. ඒ පිණිස කලයුත්තේ යලි ඉපදීමට හේතුවන කරුණු කාරණාවලින් වෙන් වීමය. හේතු ඵල ධර්මය ලෙස මේ දැක්වෙන්නේ සත්වයාගේ මනසේ මේ භවය පිණිස ඇතිවනු පිණිස කර්ම ඵල ඇතිවන ආකාරයය. මේ ගාම්භීර පටිච්ච සමුප්පාද ධර්මය හඳුන්වා දීම සංයුක්ත නිකායේ, දුක්ඛ සංයුක්ත යේ ඇති මේ සුත්‍ර දහයෙන්ම සිදුවේ.

SN 02-01-06-01.
පරිවීමංස මාන සූත්‍රය

[“ජරාමරණ නිරෝධ සාරුප්පගාමිණි ” යනු “ජරාමරණ දෙකේ නිරුද්ධ වීමට සමාන ස්භාවයෙන් නිකෙලෙස් බව පිණිස, පිරිසිදු බව පිණිස, සමානව යන්නා වූ ප්‍රතිපදාව” යන අර්ථයි. 
“තථා පටිපන්නො ච හොති” යම්සේ ඊට අනුකූල වූයේ යැයි කියනු ලැබේ එසේ පිළිපන්නේ වේ. 
“අනුධම්මචාරී” යනු නිර්වාණ දහමට අනුගත වූ ප්‍රතිපත්ති දහමෙහි හැසිරෙයි. එය සම්පූර්ණ කරයි යන අර්ථයි. 
“දුක්ඛක්ඛයාය පටිපන්නො” යනු සීලය මුල් කරගත් ජරාමරණ දුකෙහි නිරුද්ධ වීම පිණිස පිළිපන් යනුයි. 
“සංඛාර නිරොධාය” යනු සංස්කාර දුකෙහි නිරෝධය පිණිසය. මෙපමණෙකින් රහත් බව දක්වා දේශනාව සිදුකරන ලදී. දැන් රහත් ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයත්; නිරන්තර වාසයත් දක්වා දේශනාව නැවැත්විය යුතු වුවත් එසේ නොකර “අවිජ්ජාගතො…” යනාදී වශයෙන් මෙය කුමක් හෙයින් දක්වන ලද්දේ ද?
රහතන් වහන්සේගේ ඉක්මවන ලද සසර පවත්නා දුක දැක්වීම් වශයෙනි. තවද නැවත සසර පැවතීම් ආකාරයෙන් ආරම්භ කර, සසර නැවැත්ම දේශනා කරන කල්හි අවබෝධ කරගත හැකි පුද්ගලයෙක් මෙහි ඇත. ඔහුගේ අදහස වශයෙන් මෙය දක්වන ලදැයි දතයුතුයි.
එහි “අවිජ්ජාගතො” යනු අවිද්‍යාව පැමිණි, එළඹි, ඊට බැසගත්, අවිද්‍යාවෙන් යුක්ත යනුයි. 
“පුරිසපුග්ගලො” පුරුෂයාම පුද්ගලයා වේ. මේ වචන දෙකින්ම සම්මුති දේශනාව කියවේ. බුදුවරුන්ගේ සම්මුති දේශනාව හා පරමාර්ථ දේශනාව වශයෙන් දේශනා දෙකකි. එහි සත්වයා, මිනිසා, පුරුෂයා, පුද්ගලයා, තිස්ස, නාගයා යනාදී වශයෙන් පවතිනුයේ සම්මුති කථාවයි. ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන වශයෙන් පවතිනුයේ පරමාර්ථ කථාවයි. පරමාර්ථ දේශනාව කිරිමේ දී සම්මුතිය අත්නොහැරම දේශනා කරති. උන්වහන්සේලා සම්මුති දේශනාව කළත් පරමාර්ථ දේශනාව කළත් සත්‍යයම දේශනා කරති. එනිසා මෙය කියන ලදී.

දුවෙ සච්චානි අක්ඛාසි සම්බුද්ධො වදතං වරො
සම්මුති පරමත්ථංච තතියං නූප ලබ්භති”
සංකෙත වචනං සච්චං ලොක සම්මුති කාරණා
පරමත්ථ වචනං සච්චං ධම්මාණං භූත ලක්ඛණා”
“ශාස්තෘන් අතරින් උතුම් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ
සම්මුති හා පරමාර්ථ වශයෙන් සත්‍ය දෙකක් ම වදාරති.
තෙවැනි සත්‍යයක් මෙහි කිසිකලෙක නොලැබේ.”
“ලෝක සම්මුතිය නිසා සංකේතාත්මකව භාවිත වචන සත්‍ය වේ.
ධර්මයන්ගේ ඇති තතු ප්‍රකාශ කරන හෙයින්
පරමාර්ථ වචනය ද සත්‍යය වේ.”

“පුඤ්ඤං චෙ සංඛාරා” යනු දහතුනක් වූ චේතනා භේදයෝය. කුශල සංස්කාර ධර්මයි. 
“අභිසංඛරොති” යනු රැස්කරයි. 
“පුඤ්ඤාපගං හොති විඤ්ඤාණං” යනු කර්ම කුශලයෙන් කර්ම විඤ්ඤාණය යුක්ත වේ. විපාක කුශලයෙන් විපාක විඤ්ඤාණය යුක්ත වේ යනුයි. 
“අපුඤ්ඤං චෙ සංඛාරා” යනු දොළොසක් වූ චේතනා භේද ඇති අකුශල සංස්කාර රැස්කරයි.
“ආනඤ්ජං චෙ සංඛාරා” යනු සිවු චේතනා භේද ඇති අරූපාවචර කුශල සංස්කාරයි. 
“ආනඤ්ජූපගං හොති විඤ්ඤාණං” “අරූපාවචර කර්මයන් ගෙන් කර්ම විඤ්ඤාණය ද අරූපාවචර විපාකයන්ගෙන් විපාක විඤ්ඤාණය ද යුක්ත වූයේ වේ. මෙහිද ත්‍රිවිධ වූ කර්ම රැස්කිරීම් ගන්නා ලද බැවින් දොළොස් ප්‍රත්‍යකාරය ගන්නා ලද්දේමය. මෙපමණෙකින් සසර පැවැතීම් චක්‍රය දක්වන ලදී.”

දැන් සසර නැවැත්ම පිළිබඳ චක්‍රය දක්වන සේක් “යතො ඛො භික්ඛවෙ” යනාදිය දෙසූහ. එහි, “අවිජ්ජා” යනු චතුරාර්ය සත්‍යය පිළිබඳ නොදැනීමයි. “විජ්ජා” යනු අරහත් මාර්ග ඤාණයයි. මෙහිදී පළමුව ම අවිද්‍යාව ප්‍රහීණ කිරිමෙන් විද්‍යාව උපදියි. යම්සේ සිවුවැදෑරුම් රාත්‍රී ඝන අන්ධකාරය පහන් දැල්වීම මගින් නැතිවේ ද, එලෙසින් ම විද්‍යාව පහළවීමෙන් අවිද්‍යාවේ නැතිවීම – ප්‍රහීණවීම දතයුතුයි. “නචකිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති” යනු ලොව කිසිදු දහමක් තණ්හාවෙන් අල්ලා නොගනියි. අතනොගායි යනුයි. 
“අනුපාදියං න පරිතස්සති” යනු දැඩිව උපාදාන කරනොගනුයේ තණ්හාවෙන් තැති නොගනියි. බියෙන් තැති නොගනියි. තණ්හාව නැත. බිය නැත යන අර්ථයි. “පච්චත්තඤ්ඤව” යනු තමාමය. තමාම පිරිණිවේ. අනිකකුගේ ආනුභාවයෙන් නොවේ.”

“සො සුඛං චෙ වෙදනං” යන මෙය කුමක් නිසා ඇරඹුසේක් ද? රහතන් වහන්සේගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥාණය දක්වා, අනතුරුව නිතර එහි වාසය කිරීම දැක්වීමට අරඹන ලදී. “අනජ්ඣොසිතා” යනු තණ්හාවෙහි ගිලී අවසන් කළේ යැයි නොගත් බැවින්. තණ්හාවෙන් නොබැසගත්. අනතුරුව “දුක් වේදනාව කුමක් නිසා කියන ලද ද?”
“කිම එහි පිළිගැනීමක් ඇද්ද?”
“එසේය, පිළිගැනීමක් ඇත.”
සැප ආදරයෙන් පිළිගැනීමට – සතුටුවීමම, දුක පිළිගත්තා නම් වේ. දුකට පැමිණ සැප පැතීම් වශයෙන් සැපයේ ද විපරිණාමය දුකකි. “කාය පරියන්තිකං” යනු කය සමීපයේ ඇති, කය පිරිසිඳ ඇති, යම්තාක් පඤ්චද්වාරික වූ කය පවතීද ඒ තාක් පවතින පඤ්චද්වාරික වේදනාව යන අර්ථයි. “ජීවිත පරියන්තිකං” යනු ජීවිතය සමීපයේ ඇති, ජීවිතය පිරිසිඳ ඇති, යම්තාක් දිවි පවතියි ද ඒතාක් පවත්නා, මනෝද්වාරික වූ වේදනාව යන අර්ථයි. එහි පංචද්වාරික වේදනාව පසුව ඉපිද පළමුව නිරුද්ධ වේ. මනෝද්වාරික වේදනාව පළමුව ඉපිද පසුව නිරුද්ධ වේ. එය වනාහී ප්‍රතිසන්ධික්ෂණයෙහි වස්තු රූපයෙහිම පිහිටයි. පංචද්වාරික වශයෙන් පවතින පංචද්වාරයෝ, පළමු වසර විස්සක් පමණ වන කාලයේ ඇලීම්, කිපීම්, මුළාවීම් වශයෙන් අධික ප්‍රමාණයෙන් බලවත් වේ. වසර පනහක් වන කල්හි ඇලීම් ආදිය නැවතුණේ වේ. සැට වයස් පමණ කාලයේ පටන් ඇලීම් ආදිය පිරිහී ගොස් වයස අවුරුදු අසූවක්-අනූවක් වන කල්හි අතිශයින් මඳ වේ. ඉතා දුර්වල වේ.

“අපි බොහෝ කලක් එකට හිඳිනෙමු. එකට හොත්තෙමු”යි පැවසුවත් මේ කාලයේ මිනිස්සු “අපි නුඹ නොහඳුනන්නෙමු”යි පවසති. අතිශය බලවත් වූ රූපාදී අරමුණු පවා “නොදැකෙමු. නොඇසුණෙමු. සුවඳ-ගඳ නොදැනුනෙමු. යහපත් හෝ අයහපත්, තද හෝ මෘදු වශයෙන් කිසිදෙයක් පිළිබඳව නොදන්නෙමු”යි පවසති. මෙසේ වයස්ගත වූ ඔවුන්ගේ පඤ්චද්වාරික වේදනාවෝ බිඳුනේ වේ. මනෝද්වාරික වේදනාවන් වින්දනයත් පවතින්නේම ය. එය ද අනුපිළිවෙලින් පිරිහී ගොස් මරණාසන්න කාලයේ හදවතේ කෙළවර ඇසුරු කරමින් ම පවතියි. එම වේදනාව පවතින තාක් කල් සත්ත්වයා ජීවත් වේයැයි පවසයි. යම්දිනෙක මනෝවාරික වින්දනය නොමැත්තේ ද එවිට සත්වයා “මැරුණේය. ප්‍රාණය නිරුද්ධ වූයේයැ”යි පැවසේ.

” මෙම අර්ථය ම මෙහිදී වැව පිළිබඳව සළකා බැලීමෙන් මැනවින් අවබෝධ වේ” යම්සේ පුරුෂයෙක් ජල මාර්ග පහකින් සමන්විත වැවක් සාදන්නේය. පළමුව වැසි වැටුණු කල්හි ජලමාර්ග පහෙන් ජලය පිවිස වැව ඇතුලේ ඇති ආවාට පුරවාලයි. නැවත නැවත වැසි වැටෙන කල්හි ඒ ඒ තැන උතුරා යමින් ජලමාර්ග පිරි ගව්වක් – අඩ යොදුනක් පමණ තැන් ජලයෙන් වැසී පවතියි. ඉක්බිති ජලය පිටකරන දොරවල් හැර දමා කුඹුරු කර්මාන්ත කරනු ලබන කාලයේ ජලය නික්මේ. ශස්‍ය පැසෙන කාලයේ දිය අඩුවී යයි. එවිට “මාළු අල්ලමු”යි කිවයුතු බවට පැමිණේ. හෙවත් ගම්වැසියෝ මාළු ඇල්ලීමට එති. එවිට ද ආවාට කිහිපයක ම දිය ඉතිරිව පවතියි. යම්තාක් කල් එම ආවාටයන්හි දිය පවතී ද ඒතාක් කල් “මහවැවේ දිය ඇත”යි පිළිගැනේ. යම්දිනෙක ඒවාද සිඳී යයි. එවිට “වැවේ ජලය නැත”යි කියනු ලැබේ. මෙසේ මේ සියලු අවස්ථා දැනගත යුතුයි.”

පළමුව වැසි වැටුණු කල්හි ජලමාර්ග පහෙන් දිය අවුත් වැව ඇතුළේ ආවාට පිරෙන අවස්ථාව මෙන්, පළමු ප්‍රතිසන්ධි ක්‍ෂණයෙහි මනෝද්වාරික වේදනාව වස්තු රූපයන්හි පිහිටි කාලය දතයුතුයි.
නැවත නැවත වැසි වැටෙන කල්හි ජලමාර්ග පහම පිරුණු (කාලය) අවස්ථාව මෙන් පඤ්චද්වාරික වින්දනයන්ම පවතින අවස්ථාව දතයුතුයි.
වැවේ ගව්වක් අඩ යොදුනක් පමණ උසට ජලය පැතිර පවතින අවස්ථාව මෙන්, විසිවයස් පමණ වූ තරුණ කාලයේ ඇලීම් ආදී වශයෙන් පසිඳුරන් ප්‍රබල බලවත් තත්ත්වයට පත්වීමේ අවස්ථාව දතයුතුයි.
යම්තාක් කල් වැවෙන් දිය පිටතට නොයා වැව පිරි පවතින්නේද ජලය පිරී සිටි ඒ කාලය මෙන් පනස්විය දක්වා වූ කාලය දැනගත යුතුයි.
ජලමාර්ග විවෘත කර, කෘෂි කර්මාන්තාදිය ඇරඹූ කල්හි ක්‍රමයෙන් දිය පිටවී වැව හිස්වන්නාක් මෙන් වයස අවුරුදු සැටේ සිට ක්‍රමයෙන් ඉන්ද්‍රියයන්ගේ පිරිහී යෑම දතයුතුයි.
දිය මාර්ගවල දිය බැසගොස් අල්ප වූ ජලය පවතින අවස්ථාව මෙන්, අසූ-අනූ වියට එළඹි කල්හි පඤ්චද්වාරිකයන්ගේ වින්දනයත් දුර්වල වන අවස්ථාව දතයුතුයි.
ආවාටයන්හි පමණක් දිය ඉතිරිව පවතින අවස්ථාව මෙන් හදවතේ අග මනෝවාර වින්දනයත් ඇසුරුකර පවතින අවස්ථාව දතයුතුයි.

ආවාටයන්හි ස්වල්ප දිය ඇති කල්හි “වැවේ ජලය ඇත” යනුවෙන් පවසන්නාක් මෙන් යම්තාක් කාලයක් හදවතේ, සිත (මනෝද්වාරික වින්දනය) පවතීද ඒතාක් සත්ත්වයා ජීවත් වේයැයි කියයි.
යම් අවස්ථාවක ආවාටයන්හිද ජලය සිඳීගිය විට “වැවේ දිය නැත”යි කියන්නාක් මෙන් – මනෝද්වාරික වින්දනය නැති වූ කල්හි ම “සත්ත්වයා මළේය”යි කියයි. මේ වේදනාව සඳහා “ජීවිතාවසානය දක්වා වේදනාව විඳිමින්” යැයි කියන ලදී.”

“කායස්ස භේදා” යනු කයෙහි බිඳීයෑමෙනි. “ජීවිත පරියාදාතා උද්ධං” යනු ජීවිතක්ෂයට පත්වීමට පෙරය. “ඉධෙව” යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් වෙනත් තැනෙක නොගොස් මෙලොව ම යනුයි. “සීති භවිස්සන්ති” යනු පැවැත්ම-දැඟලීම්-දාහයන් ආදිය නොමැතිව වේදනාවෝ ශීතලවීමයි. වේදනාවන් නොපවත්නා බවට පත්වන්නේය. “සරීරානි” යනු ධාතු (පඨවි ආදියෙන් නිර්මිත) ශරීරයන්ය. “අවසිස්සන්ති” යනු ඉතිරි වූයේ වන්නේය යනුයි.” “කුම්භාකාර පාකා” යනු කුඹල්කරුගේ බඳුන් සාදන උඳුනෙන්ය. “පතිවිස්සෙය්‍ය” යනු තබන්නේය යනුයි. “කපල්ලානි” යනු මුව වැට සමග ඒකාබද්ධ වූ කුඹල් කබල්ය. “අවසිස්සෙය්‍යුං” යනු (ශේෂවන්නේය.) ඉතිරි වන්නේය යනුයි. “එවමෙව ඛො” යනු මෙම සූත්‍රයේ දැක්වූ උපමාව සසඳා බැලීමයි. ඇවිලගත්, ගිනියම් වූ කුඹල් උඳුන මෙන් ත්‍රිවිධ භවයන් දැකිය යුතුයි. යෝගාවචරයා යනු කුඹලායි.

පැසෙන (පිළිස්සෙන කුඹල් උඳුනෙන් බැහැර කරන දණ්ඩ මෙන් අරහත් මාර්ග ඤාණය දතයුතුයි. අසංඛත වූ නිර්වාණය බඳුන තැබූ සම වූ බිම්කඩ මෙනි. දණ්ඩෙන් උණුසුම් කළයක් රැගෙන සම වූ භූමි භාගයෙහි තැබූ අවස්ථාව මෙන් අරඹන ලද විදර්ශනා ඇති පුද්ගලයාගේ රූප-අරූප සප්තකයන්, විදර්ශනා කරන්නාට ප්‍රගුණ වූයේ වේ. ඒවා ප්‍රකටව උපස්ථාන කරන කල්හි, තමාට යෝග්‍ය වූ ඍතු ආදිය ලැබ, එක අසුනෙහිම හිඳ විදසුන් වඩා අග්‍රඵලය වූ රහත්බවට පැමිණ සතර අපායන්ගෙන් සිය ආත්මභාවය ගලවාගෙන, අසංඛත වූ නිර්වාණ නම් තලයෙහි පිහිටි අවස්ථාව දතයුතුයි. රහතන් වහන්සේ රත් වූ කළයක් මෙන් රහත් වූ දිනම පිරිනිවීමට නොයන සේක. සසුන් පිළිවෙතෙහි ගැටෙමින්-යෙදෙමින් වසර පනහක් හෝ හැටක් මෙලොව ජීවත්වී අවසාන චිත්තෝත්පත්තියත් සමඟ ම තමාගේ යැයි දැඩිව අල්ලාගත් ස්කන්ධයන්ගේ බිඳී-විසිර යෑමෙන් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවීමට පත්වෙති. ඉක්බිති කුඹල්හළේ ඉතිරිවන “කුඹල් කළ කබල්” මෙන් උපාදාන වශයෙන් නො ගන්නා ලද මේ ශරීරය පමණක්ම මෙහි දමා යයි. ” “පජානාති” යනුවෙන් රහතන් වහන්සේගේ පිළිපැදිම්-යෙදීම් වර්ධනය කිරීමට කියන ලදී. “විඤ්ඤාණං පඤ්ඤායෙථ” යනු ප්‍රතිසන්ධි ඇගයූ සේක. “එවමෙවෙතං” යනු ඉදින් මේ ත්‍රිවිධ අභිසංස්කාරයන් නොපවතින විට, ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයේ නොපැනවීම”යි. ආදී වශයෙන් – මේ අයුරින්ම යනුයි. “එසෙවන්තො දුක්ඛස්ස” යනු මෙය ම සසර පැවතුම් දුකෙහි කෙළවරයි. මෙය අවසානයයි. මෙයම උතුම් වූ නිර්වාණයයි.]

මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසනසේක. එහිදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මහණෙනි”යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. “ස්වාමීනි”යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ධර්මය වදාළ සේක.

“මහණෙනි,
සියලු දුක්ඛයන් මුළුමනින්ම
නැතිකිරීම සඳහා ක්‍රමය
විමසා බලන්නාවූ, විභාග කරන්නාවූ
සොයා බලන්නාවූ භික්ෂුව
ඒ පිණිස කුමන ධර්මයන් විභාග කල යුතුද?

“ස්වාමීනි,
අප දන්නා සියලු ධර්මයෝ
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුල් කොට ඇත්තෝය.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අප ධර්මයන්ට පමුණුවනසේක.
අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිසරණකොට ඇත්තෝය.
ස්වාමීනි, මේ කාරනාවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම
කියාදෙනසේක් නම් ඉතා හොඳය”යි කීවාහුය.

“මහණෙනි,
එසේ නම් අසව්, මනාකොට මෙනෙහි කරව්.
කියන්නෙමියි” වදාළ සේක.
“එසේය ස්වාමීනි,” කියා ඒ භික්ෂූහු පිළිවදන් දුන්හ.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දේශනා කළ සේක.

“මහණෙනි,
දුක්ඛය ප්‍රහාණය කරන ක්‍රමය ගැන
විමසා බලන්නට වීභාග කරන්නට
” ජරාව හා මරණය යන
ධර්ම ප්‍රධාන කොට වන්නාවූ දුක්ඛය
මෙසේ විමසා බැලිය යුතුය.

” දුක්ඛය කුමක් නිසා ඇතිවන්නේද?
නොහොත් කුමක් නිදානකොට ඇත්තේද,
කුමක් සමග එකතුව මේ දුක්ඛය පවතින්නේද,
කුමක් ජාතිකොට ඇත්තේද,
කුමක් නැතිකළහොත් ඉපදීම. ජරාව, මරණය
පෙරටුව ඇති මේ දුක්ඛය නැතිකිරීමට හැකි වේද ?

නැවතද භික්ෂුව මෙසේ විමසිය යුතුය..
“කුමක් ඇති කල ජරා මරණ ඇතිවෙයිද,
කුමක් නැති කල ජරා මරණය ඇති නොවේදැ”
යි විමසා බැලිය යුතු වන්නේය.

මෙසේ විමසා බලන විට
මේ ජරා මරණ ආදී
අනේක විධවූ, නානා ප්‍රකාර දුක
ජාතිය (ඉපදීම) නිදානකොට ඇති බව දකියි.
ජාතිය හේතුකොට ඇත්තේය.
ජාතිය නිසා පවත්නේය.
ජාතිය කරණකොට හටගන්නේය.
ජාතිය ඇතිවූ කල ජරා මරණය ඇතිවෙයි
ජාතිය නැති කලවිට ජරාව මරණය ඇති නොවෙයි”
කියා දැන ගනියි.

එසේ ජාතිය හඳුනාගන්නා භික්ෂුව ජරාව ද මරණයද දැනගනියි.
ජරාවට මරණයට හේතුවද දැනගනියි.
ජරාව, මරණය නැතිවීමද දැනගනියි.
ජරා මරණය නැතිකරන මාර්ගයද දැනගනියි.
නිවනට අනුකූල ප්‍රතිපත්තියෙහි හැසිරෙයි.
මහණෙනි, මේ භික්ෂුව සියලු අයුරින්
දුක් නැතිකිරීම පිණිස, ජරා මරණය නැතිකිරීම පිණිස
වූ මගට් ඔහු පිළිපන්නේය.

[සුත්‍ර වර්ණනාව:- දුක්ඛ වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ “පරිවීමංසමානො” යනු පරික්ෂා කරමින්ය. “ජරාමරණං” යනු එකම වූ ජරාමරණ දෙක අනේකවිධය, නානාප්‍රකාර යැයි කියා කුමක් නිසා ගන්නා ලද්දේ ද? එසේ ගත් කල්හි සියලු දුක් අදහස් වන බැවිනි. යම්සේ කෙස් වැටියෙන් අල්ලාගත් කල්හි, ඒ පුරුෂයාම අල්ලාගත් සේ සළකන්නාක් මෙන් ජරාමරණ දෙක ගත් කල්හි සියලු ම දුක ගන්නා ලද්දේ වේ. එනිසා “යම් මේ අනේකවිධ වූ නානාප්‍රකාර වූ දුක් ලෝකයේ උපදින්නේයැ”යි දිය නා සිටි පුරුෂයා දැක්වූවාක් මෙන් සියලු දුක් දක්වා, ඔහුගේ හිසකෙස් වැටියෙන් අල්ලා ගන්නාක් මෙන් ජරාමරණ දෙක ගත් බව දතයුතුයි.]

“නැවතද භික්ෂුව මෙසේ විමසිය යුතු වේ”
ජාතිය (ඉපදීම) කුමක් නිදානකොට ඇත්තේද,
කුමක් හේතුකොට ඇත්තේද,
කුමක් නිසා පවත්නේද,
කුමකින් හටගන්නේද,
කුමක් ඇති කල්හි ඉපදීම වේද,
කුමක් නැතිකල්හි ඉපදීම (ජාතිය) නොවේදැ”යි
විමසිය යුතු වේ

එසේ විමසා බලන්නාවූ භික්ෂුව
ඉපදීම කර්ම භවය නිදානකොට ඇත්තේය.
කර්ම භවය හේතුකොට ඇත්තේය.
කර්ම භවය නිසා පවත්නේය.
කර්ම භවය කරණකොට හටගන්නේය.
කර්ම භවය ඇති කල ඉපදීම (ජාතිය) ඇතිවේ.
කර්ම භවය නැති කල ඉපදීම (ජාතිය) ඇති නොවේය”
යි දැනගන්නේය.

ඔහු ඉපදීමද දනියි. ඉපදීමට හේතුවද දනියි.
ඉපදීම නැතිකිරීමද දනියි.
ඉපදීම නැතිකරන මාර්ගයද දනියි.
ඔහු නිවනට අනුකූල පිළිවෙතෙහි හැසිරෙයි.
මහණෙනි, මේ භික්ෂුව සියලු දුක් නැතිකිරීම පිණිස,
ඉපදීම නැතිකිරීමේ මගට පිළිපන්නේය.

[භව නම් වැඩීම ය. ඒ වනාහි කර්ම වශයෙන් වැඩීම ය. උප්පත්ති වශයෙන් වැඩීම යි දෙවැදෑරුම් වේ. කර්ම වශයෙන් වැඩීම කර්මභව නමි. උප්පත්ති වශයෙන් වැඩීම උප්පත්ති භව නමි. භව ශබ්දයෙන් සාමාන්‍යයෙන් කිය හැක්කේ උප්පත්ති භවය යි. ඒ උප්පත්ති භවය ලැබීමට කාරණ වන බැවින් කර්ම භවය ද කියනු ලැබේ. බුද්ධෝත්පාදය සුඛයට කරුණු වන බැවින් “සුඛො බුද්ධානං උප්පාදො” යි කී මෙනි. එහෙත් මෙහි භව ශබ්දයෙන් විශේෂයෙන් කර්ම භවය කියවෙන බව සිහි තබා ගත යුතු යි.
කර්මභව නම් ලෞකික කුශලාකුශල චේතනා හා ඒ චේතනා සම්ප්‍රයුක්ත වූ අනභිධ්‍යාදිය හා අභිධ්‍යාදිය යි. වදාළේ මැ යි. “තත්‍ථ කතමො කම්මභවො? පුඤ්ඤාභි සංඛාරො, අපුඤ්ඤාභි සංඛාරො, ආනෙඤ්ජාභිසංඛාරො පරිත්තභූමකො වා මහා භූමකො වා අයං වුච්චති කම්ම භවො. සබ්බං පි භවගාමි කම්මං කම්මභවො” යි පරිත්ත භූමක වූ හෝ මහාභූමක වූ හෝ පුඤ්ඤාභිසංඛාර ද අපුඤ්ඤාභිසංඛාර ද, ආනෙඤ්ජාභිසංඛාර ද කර්ම භව නමි. සියලු භවගාමී කර්මභව නමි. පරිත්තභූමක නම් ස්වල්ප විපාක ඇති. මහා භූමක නම් මහා විපාක ඇති. භවගාමි කර්ම නම් කුසල පක්‍ෂයෙහි චේතනා සම්ප්‍රයුක්ත වූ අලොභාදිය යි. අකුශල පක්‍ෂයෙහි ලෝභාදිය යි අභිසංඛාරය යි කියන ලද්දේ චේතනා යි.

උප්පත්තිභව නම් කර්මයෙන් නිපන් ස්කන්ධ ය. එ නම් ලෞකික විපාක ස්කන්ධ හා කර්මජරූපය. ඒ නවවිධ වේ. වදාළේමැ යි. 
“තත්‍ථ කතමො උප්පත්ති භවො?
කාම භවො, රූපභවො අරූපභවො,
සඤ්ඤාභවො, අසඤ්ඤාභවො,
නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාභවො, එකවොකාරභවො,
චතුවොකාරභවො, පඤ්චවොකාරභවො,
අයං වුච්චති උප්පත්තිභවො” යි
කාමභව, රූපභව, අරූපභව යට කියන ලදි. අසඤ්ඤභව නම් අසංඥ තලය යි. නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤා භව නම් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා භූමිය යි. සඤ්ඤා භව නම් සෙසු සියල්ල යි. එකවොකාර භව නම් අසංඥතලය යි. චතුවොකාර භව නම් අරූපාවචර සතර යි. පඤ්චවොකාර භව නම් සෙස්ස යි. වොකාර නම් ස්කන්ධ යි. LINK ]

“නැවතද භික්ෂුව මෙසේ විමසිය යුතු වේ
මේ භවය කුමක් නිදානකොට ඇත්තේද,
කුමක් හේතුකොට ඇත්තේද, කුමක් නිසා හටගන්නේද,
කුමකින් ඇතිවන්නේද?,
කුමක් ඇති කල කර්ම භවය ඇතිවේද,
කුමක් නැති කල කර්මභවය ඇති නොවේද කියායි.

මෙසේ විමසා බලන්නාවූ ඔහු මෙසේ දකී,
භවය උපාදානය (දැඩි ආසාව) නිදානකොට ඇත්තේය.
උපාදානය හේතුකොට ඇත්තේය.
උපාදානය ජාතිකොට ඇත්තේය.
උපාදානය ප්‍රභවකොට ඇත්තේය.
උපාදානය ඇති කල භවය ඇතිවෙයි.
උපාදානය නැති කල භවය ඇති නොවෙයි” කියායි.

හෙතෙම භවයද දැනගනියි. භවයට හේතුවද දැනගනියි.
භවය නැතිවීමද දැනගනියි භවය නැති කිරීමට මාර්ගයද, දැනගනියි.
නිවණට අනුකූල පිළිවෙතෙහි හැසිරේයි.

මහණෙනි,
ඔහු සියලු දුක් නැති කිරීම පිණිස,
භවය නැතිකිරීම පිණිස ඇති මගට පිළිපන්නේයයි කියනු ලැබේ.

[උපාදානය:-
ලෝකයේ යනු පස් ඉඳුරන් ගෙන් දැනෙන , බාහිර අරමුණු පස ( එනම් රුප, ශබ්ද, ඝන්ධ, රස, ස්පර්ශ ) ගැනීමයි. ඒ අරමුණු නිසා තුන් ආකාරයක වින්දනයෝ ලැබේ . සැප (සුඛ වේදනාව), දුක්ඛ වේදනාව, අදුක්ඛම සුඛ වේදනාව (දුකත් නැති, සැපත් නැති වින්දන) යන තුන් ආකාර විඳීම් නොහොත් වේදනා ය. දුක්ඛ වේදනාවට සත්වයා කැමති නැත. අප්‍රියය. අදුක්කම සුඛ වේදනාව දන්නේම නැති නිසා ලාබයක් හෝ’ පාඩුවක් නැත. සැප වේදනාවට ඔහු ඉතා කැමති නිසා සුඛ වේදනාව ඔහුගේ (කාම) කැමති ආරම්මණයට සත්වයා ඇලේ . සුඛ වේදනාව ගෙනෙන දු දරුවන්ගේ රුප , තමා සතු වතුපිටි දේපල වලට ඔහු ප්‍රිය ය. ඒ කැමැත්ත නිසැකයෙන්ම ඔහුට උපාදාන වේ. එනම් සත්වයා කැමති දෙය, නැතුව බැරි දෙයක් බවට සිත විසින් පරිවර්තනය කරයි. අරමුණුවල උපාදාන ගුණයක් නැත. සත්වයාගේ සිත ඒ ප්‍රිය ආරම්මණ උපාදානය . ඇති කරයි.]

[වැඩිදුර කියවීමට ]

“නැවතද භික්ෂුව මෙසේ විමසිය යුතු වේ
උපාදානය කුමක් නිදානකොට ඇත්තේද,
කුමක් හටගන්නා හේතුවකොට ඇත්තේද,
කුමක් උත්පත්ති හේතුවකොට ඇත්තේද,
කුමක් මුල් (ප්‍රභව) කොට ඇත්තේද,
කුමක් ඇති කල උපාදානය ඇතිවේද,
කුමක් නැති කල උපාදානය ඇති නොවේද කියා සොයයි.
එසේ විමසනු ලබන ඔහු මෙසේ දැන ගනියි.

(කෙසේද?)
උපාදානය තණ්හාව නිදානකොට ඇත්තේය.
තණ්හාව හේතුකොට ඇත්තේය.
තණ්හාව ඉපදීමේ හේතුකොට ඇත්තේය.
තණ්හාව ප්‍රභව (මුල්) කොට ඇත්තේය.
තණ්හාව ඇති කල උපාදානය ඇතිවෙයි.
තණ්හාව නැති කල උපාදානය ඇති නොවෙයි කියායි

හෙතෙම උපාදානයද දැනගනියි.
උපාදානය ඇතිවීමට හේතුවද දැන ගනියි.
උපාදානය නැතිකිරීමද දැනගනියි.
උපාදානය නැති කිරීමට මාර්ගයද දැනගනියි.
මහණෙනි,
මොහු සියලු දුක් නැතිකිරීම පිණිස
උපාදානය නැතිකිරීම පිණිස
වූ මගට පිළිපන්නේයයි කියනු ලැබේ.

[උපාදාන ප්‍රත්‍යයයෙන් භවය වන්නේ කෙසේ ද?
මෙහි ද පැවැත්මට උපකාර වන්නේ ප්‍රත්‍යය යි ගත යුතු. උපාදාන ඇති හෙයින් ඒ හා යෙදෙන චේතනා කර්ම වන්නේ ය. එයින් උත්පත්තිභවය වේ යයි මෙහි ම ගතහොත් නිපැත්මට උපකාර වන්නේ ප්‍රත්‍යය යි ගත යුතු කර්මයෙන් උප්පත්ති භව නිපදෙන බැවිනි. “භව පච්චයා ජාති” යනුවෙන් මතු කියවේ.
ආදියෙහි “අවිජ්ජා පච්චයා සංඛාරා” යි කීයේත් මේ නොවේ ද?
එසේ ය. එය අතීත අද්ධය ගෙනැ කීයේ ය. ගිය ජන්මයේ අවිද්‍යාව හේතු කොට ගෙනැ එහි යෙදුණු චේතනා සංස්කාර සංඛ්‍යාත කර්ම වූයේ ය. මේ කියන්නේ වර්තමාන අද්ධ ගෙනැ ය. වර්තමානයෙහි උපාදාන සංඛ්‍යාත දැඩි ලෝභය හේතු කොට ගෙනැ එහි යෙදෙන චේතනා භව සංඛ්‍යාත කර්ම වන්නේ ය. අවිද්‍යා සංස්කාරයන්ට තෘෂ්ණා උපාදාන භවද තාෂ්ණා උපාදාන භවයන්ට අවිද්‍යා සංස්කාරද නිතර එක් වෙන බව යට කියන ලද බව සැලකිය යුතු. අවිද්‍යා හා තෘෂ්ණා හා සංසාර මුල් ය. අවිද්‍යාව කුශල සංස්කාරයන්ට සම්ප්‍රයුක්ත වශයෙන් නැත ද අනුශය වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වන බව එහි කීයේ ය. මෙහි දු උපාදාන කුශල කර්ම භවයන්ට අනුශය වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වන්නේ ය යි කිය යුතු. තව ද මෙහි භව යන්නෙන් සියලු භවගාමි කර්ම ද කියවිණි. භවගාමි කර්ම නම් කුශල පක්‍ෂයෙහි අලෝභාදි ය යි. අකුශල පක්‍ෂයෙහි ලෝභාදිය යි. කුශල පක්‍ෂයෙහි එසේ වන්නේත් අනුශය වශයෙනි.]

““නැවතද භික්ෂුව මෙසේ විමසයි
මේ තණ්හාව කුමක් නිදානකොට ඇත්තේද,
කුමක් හටගන්නා හේතුවකොට ඇත්තේද
කුමක් උත්පත්ති හේතුකොට ඇත්තේද,
කුමක් මුල් (ප්‍රභව) කොට ඇත්තේද,
කුමක් ඇති කල තණ්හාව ඇතිවේද,
කුමක් නැති කල තණ්හාව ඇති නොවේද කියායි.

ඔහු මෙසේ විමසා බලන විට මෙසේ දැනගනියි.
(කෙසේද?)

තණ්හාව, වේදනාව (විඳීම, වින්දනය) නිදානකොට ඇත.
තණ්හාව වේදනා හේතුකොට ඇත්තේය.
තණ්හාව වේදනාව ඉපදීමේ මුල් හේතුවය.
තණ්හාව වේදනාවට ප්‍රභවය (මුල්) කොට ඇත්තේය.
විඳීම් ඇති කල තණ්හාව ඇති වෙයි.
විඳීම් නැති කල තණ්හාව ඇති නොවේය” කියායි.

එසේ වටහාගත් විට තණ්හාවද දැනගනියි.
තණ්හාව ඇතිවීමට හේතුවද දැනගනියි.
තණ්හාව නැතිකිරීම හැකි බව දැනගනියි.
තණ්හාව නැතිකිරීමට මාර්ගය ද දැනගනියි.

මහණෙනි,
මොහු සියලු දුක් නැතිකිරීම පිණිස
තණ්හාව නැතිකිරීම පිණිස වූ
ආර්ය මගට පිළිපන්නේය”යි කියනු ලැබේ.

නැවතද භික්ෂුව මෙසේ විමසිය යුතු වේ.

“ වේදනාව නම් වින්දනය කුමක් නිදානකොට ඇත්තේද,
කුමක් නිසා හටගන්නේද,
කුමක් උත්පත්ති හේතුවකොට ඇත්තේද,
කුමක් මුල් (ප්‍රභව) කොට ඇත්තේද,
කුමක් ඇති කල වේදනාව ඇතිවේද,
කුමක් නැති කල වින්දනය ඇති නොවේද, කියායි.

එසේ විමසනු ලබන්නේ ඔහු මෙසේ දැනගනියි.
(කෙසේද?)

වේදනාව ස්පර්ශය නිදාන කොට ඇත්තේය.
ස්පර්ශය හේතුකොට ඇත්තේය.
ස්පර්ශය ඉපදීමේ හේතුකොට ඇත්තේය.
ස්පර්ශය ප්‍රභව (මුල්) කොට ඇත්තේය.
ස්පර්ශය ඇති කල වේදනාව ඇතිවෙයි.
ස්පර්ශය නැති කල වේදනාව ඇති නොවෙයි කියායි.

ඔහු වේදනා (වින්දන) දැනගනියි.
වේදනා ඇතිවීමට හේතුවද දැන ගනියි.
වේදනා නැතිකිරීමද දැනගනියි.
වේදනාව නැති කිරීමට මාර්ගයත් දැනගනියි.

මහණෙනි,
මේ භික්ෂුව සියලු දුක් නැති කිරීම පිණිස
වේදනාව නැතිකිරීම පිණිස ඇති මගට පිළිපන්නේය.

“නැවතද භික්ෂුව මෙසේ විමසිය යුතු වේ
“මේ ස්පර්ශය කුමක් නිදානකොට ඇත්තේද
කුමක් නිසා හටගන්නේද?,
කුමක් උත්පත්ති හේතුවකොට ඇත්තේද,
කුමක් මුල් (ප්‍රභව) කොට ඇත්තේද,
කුමක් ඇති කල ස්පර්ශය ඇතිවේද,
කුමක් නැති කල ස්පර්ශය ඇති නොවේද කියායි.

මෙසේ විමසනු ලබන්නේ නම් ඔහු මෙසේ දැනගනියි.
(කෙසේද?)

ස්පර්ශය – සළායතන නිදානකොට ඇත්තේය.
සලායතන හේතුකොට ඇත්තේය.
සළායතන ඉපදීමේ හේතුකොට ඇත්තේය
සළායතන ප්‍රභව (මුල) කොට ඇත්තේය.
සළායතන ඇති කල ස්පර්ශය ඇතිවෙයි.
සළායතන නැති කල ස්පර්ශයක් නොවෙයි”
කියායි.

ඔහු ස්පර්ශයද දැනගනියි.
ස්පර්ශය ඇතිවීමට හේතුවද දැනගනියි.
ස්පර්ශය නැතිකිරීමද දැනගනියි.
ස්පර්ශය නැතිකිරීමට මාර්ගයද දැනගනියි.

මහණෙනි,
මේ භික්ෂුව සියලු දුක් නැතිකිරීම පිණිස,
ස්පර්ශය නැතිකිරීම පිණිස ඇති මාර්ගයට පිළිපන්නේයයි කියනු ලැබේ.

නැවත භික්ෂුව මෙසේ විමසිය යුතු වේ.
“සළායතන කුමක් නිදානකොට ඇත්තේද,
කුමක් හටගන්නා හේතුවකොට ඇත්තේද,
කුමක් උත්පත්ති හේතුවකොට ඇත්තේද,
කුමක් මුල් (ප්‍රභව) කොට ඇත්තේද,
කුමක් ඇති කල සළායතන ඇතිවේද,
කුමක් නැති කල සළායතන ඇති නොවේද
කියායි,

එසේ විමසනු ලබන ඔහු මෙසේ දැනගනියි
(කෙසේද?)

සළායතන නාමරූප නිදාන කොට ඇත්තේය.
නාමරූප හේතුකොට ඇත්තේය
නාමරූප ඉපදීමේ හේතුකොට ඇත්තේය.
නාමරූප ප්‍රභව (මුල්) කොට ඇත්තේය.
නාමරූප ඇති කල සළායතන ඇති වෙයි.
නාමරූප නැති කල සළායතන ඇති නොවෙයි
කියායි.

හෙතෙම සළායතනද දැනගනියි.
සළායතන ඇතිවීමට හේතුවද දැනගනියි.
සළායතන නැතිකිරීමද දැනගනියි.
සළායතන නැතිවීමට සුදුසුවූ, මාර්ගයද දැන ගනියි.

මහණෙනි,
මේ මහණහු දුක් නැතිකිරීම පිණිස,
සළායතන නැතිකිරීම පිණිස වූ මගට පිළිපන්නේයයි කියනු ලැබේ.

““නැවතද භික්ෂුව මෙසේ විමසිය යුතු වේ.
මේ නාමරූප කුමක් නිදානකොට ඇත්තේද,
කුමක් හටගන්නා හේතුවකොට ඇත්තේද,
කුමක් උත්පත්ති හේතුවකොට ඇත්තේද,
කුමක් මුල් (ප්‍රභව) කොට ඇත්තේද,
කුමක් ඇති කල නාමරූප ඇතිවේද,
කුමක් නැති කල නාමරූප ඇති නොවේද?”
කියායි.

එසේ විමසනු ලබන ඔහු මෙසේ දැනගනියි.
(කෙසේද?)

නාමරූප විඤ්ඤාණය නිදාන කොට ඇත්තේය.
විඤ්ඤාණය හේතුකොට ඇත්තේය.
විඤ්ඤාණය ඉපදීමේ හේතුකොට ඇත්තේය.
විඤ්ඤාණය ප්‍රභව (මුල්) කොට ඇත්තේය.
විඤ්ඤාණය ඇති කල නාමරූප ඇතිවෙයි.
විඤ්ඤාණය නැති කල නාමරූප ඇති නොවෙයි කියායි.

ඔහු නාමරූපද දැනගනියි.
නාමරූප ඇතිවීමට හේතුවද දැනගනියි.
නාමරූප නැතිකිරීමද දැනගනියි.
නාමරූප නැතිකිරීමට මාර්ගයද දැනගනියි.

මහණෙනි,
මේ භික්ෂුව සියලු ආකාරයෙන්ම
මනාකොට දුක් නැතිකිරීම පිණිස,
නාමරූප නැතිකිරීම පිණිස වූ මගට පිළිපන්නේයයි කියනු ලැබේ.

““නැවතද භික්ෂුව මෙසේ විමසිය යුතු වේ.
මේ විඤ්ඤාණය කුමක් නිදානකොට ඇත්තේද,
කුමක් හටගන්නා හේතුවකොට ඇත්තේද,
කුමක් උත්පත්ති හේතුවකොට ඇත්තේද,
කුමක් මුල් (ප්‍රභව) කොට ඇත්තේද,
කුමක් ඇති කල විඤ්ඤාණය ඇතිවේද,
කුමක් නැති කල විඤ්ඤාණය ඇති නොවේද කියායි.

ඔහු එසේ විමසනු ලබන්නේ මෙසේ දැනගනියි.
(කෙසේද?)

විඤ්ඤාණය සංස්කාර නිදාන කොට ඇත්තේය.
සංස්කාර හේතුකොට ඇත්තේය.
සංස්කාර ඉපදීමේ හේතුකොට ඇත්තේය.
සංස්කාර ප්‍රභව (මුල්) කොට ඇත්තේය.
සංස්කාර ඇති කල විඤ්ඤාණය ඇති වෙයි.
සංස්කාර නැති කල විඤ්ඤාණය ඇති නොවෙයි කියායි.

ඔහු විඤ්ඤාණයද දැනගනියි.
විඤ්ඤාණය ඇතිවීමට හේතුවද දැනගනියි.
විඤ්ඤාණය නැතිකිරීමද දැනගනියි.
විඤ්ඤාණය නැතිකිරීමට මාර්ගයද, දැනගනියි.

මහණෙනි,
මේ භික්ෂුව සියලු ආකාරයෙන්
මනාකොට දුක් නැතිකිරීම පිණිස,
විඤ්ඤාණය නැතිකිරීම පිණිස වූ මගට
පිළිපන්නේයයි කියනු ලැබේ.

“නැවතද භික්ෂුව මෙසේ විමසිය යුතු වේ“
මේ සංස්කාර කුමක් නිදාන කොට ඇත්තෝද,
කුමක් සමුදයකොට ඇත්තෝද,
කුමක් ජාතිකොට ඇත්තෝද,
කුමක් ප්‍රභවකොට ඇත්තෝද,
කුමක් ඇති කල සංස්කාරයෝ ඇතිවෙත්ද,
කුමක් නැති කල සංස්කාරයෝ ඇති නොවෙත්ද කියායි.

ඔහු එසේ විමසන්නේ මෙසේ දනියි.
(කෙසේද?)

සංස්කාරයෝ අවිජ්ජාව නිදානකොට ඇත්තෝය.
අවිජ්ජාව හේතුවකොට ඇත්තෝය.
අවිජ්ජාව ජාතිකොට ඇත්තෝය.
අවිජ්ජාව ප්‍රභවකොට ඇත්තෝය.
අවිජ්ජාව ඇති කල සංස්කාරයෝ ඇති වෙයි.
අවිජ්ජාව නැති කල සංස්කාරයෝ ඇති නොවෙති කියායි.

ඔහු සංස්කාරයන්ද දනියි.
සංස්කාරයන්ගේ හේතුවද දනියි.
සංස්කාර නැතිවීමද දනියි.
සංස්කාර නැතිවීමට වූ, මාර්ගයද,
දැනගනියි.
නිවනට අනුකූල පිළිවෙතෙහි පිළිපදින්නේය. .

මහණෙනි,
මේ භික්ෂුව සියලු ආකාරයෙන් දුක් නැතිකිරීම පිණිස,
සංස්කාර නැතිකිරීම පිණිස වූ මගට පිළිපන්නේය.

“මහණෙනි,
අවිජ්ජාවෙන් යුක්තවූ, පුද්ගලයකු
ඉදින් කුශලකර්ම රැස්කරයිද,
(ඔහුගේ) විඤ්ඤාණය කුශල සහගත වෙයි.
ඉදින් අකුශල කර්ම රැස් කරයිද,
(ඔහුගේ) විඤ්ඤාණය අකුශල සහගත වෙයි.
ඉදින් අරූපාවචර කර්ම රැස් කරයිද
(ඔහුගේ) විඤ්ඤාණය අරූපාවචර කුශල සහගත වෙයි.

“මහණෙනි,
යමෙකුගේ අවිද්‍යාව නැතිවූයේද,
අර්හත් මාර්ගඥානය පහළවූයේය,
ඔහු අවිද්‍යාව දුරුවීමත් අර්හත් මාර්ගඥානය ලැබීමත්,
හේතු කොටගෙන ඔහු කුශල කර්ම රැස් නොකරයි.
අකුශල කර්මද රැස් නොකරයි.
අරූපාවචර කර්මද රැස් නොකරයි.

එසේ කිසිදු කර්මයක් රැස් නොකරන්නේ,
සිත නොමෙහෙයවන්නේ
ලෝකයෙහි ඇති කිසිවක් (තණ්හාවෙන්) නොගනියි.

(තණ්හාදී වශයෙන්) නොගන්නේ භය දුරු කරයි.
භය නොවීමෙන්, තෙමේ පිරිනිවන් පායි.

ඉපදීම ක්ෂය වූයේය.
බ්‍රහ්මචරියාවෙහි හැසිර, නිමවන ලද්දේය.
කළයුත්ත කරන ලද්දේය.
මේ ජීවිතයෙහි කළයුතු අනිකක් නැතැයි දැනගනියි.

“ඔහු ඉදින් සැප වේදනාවක් විඳීද,
ඒ වේදනා අනිත්‍යයයි දැනගනී.
(තණ්හා වශයෙන්) වැලදගැනීම නුසුදුසුයයි දැනගනියි
සතුටුවීමට නුසුදුසුයයි දැනගනියි.

ඔහු ඉදින් දුක්ඛ වේදනාවක් විඳියිද
ඒ වේදනාව අනිත්‍යයයි දැනගනියි.
(තණ්හා වශයෙන්) වැලදගැනීම නුසුදුසුයයි දැනගනියි.
නොසතුටුවීමට නුසුදුසුයයි දැනගනියි.

ඉදින් ඔහු නොදුක් නොසැප වේදනාවක් විඳීද,
ඒ වේදනාව අනිත්‍යයයි දැනගනියි.
(තණ්හා වශයෙන්) වැදගැනීමට නුසුදුසුයයි දැනගනියි.
සතුටුවීමට නුසුදුසුයයි දැනගනියි

ඔහු ඉදින් සැපවේදනාවක් විඳියිද,
එහි නොබැඳී ඒ සැපය උපේක්ෂාවෙන් විඳියි.
ඔහු ඉදින් දුක් වේදනාවක් විඳියිද,
එහි නොගැටී ඒ වේදනාවද උපේක්ෂාවෙන් දරාගනී.
ඔහු ඉදින් නොදුක් නොසැප වේදනාවක් විඳියිද,
එහි නොබැඳී ඒ වේදනාව විඳියි.

ඔහු කයට දැනෙන වේදනාවන් විඳිනු ලබන්නේ,
කය කෙළවරකොට ඇති වේදනාවක් විඳිමියි දැනගනියි.
(හෙතෙම) සිතට දැනෙන වේදනාවක් විඳිනු ලබන්නේ,
සිතට දැනෙන වේදනාවක් විඳිමියි දැන ගනියි.

කය බිඳීමෙන් ජීවිත ක්ෂයවීමට පෙර
මේ ලෝකයෙහිදීම සතුටු නොවන්නාවූ,
සියලු වේදනා සිසිල් බවට පැමිණෙන්නාහුයයිද,
ධාතු ශරීරයෝ ඉතුරුවන්නාහුයයිද කියා දැනගනියි.

“මහණෙනි,
යම්සේ පුරුෂයෙක් කුඹලා වලන් පුච්චන පෝරණුවෙන්
පිලිස්සෙන කළයක් ගෙන බිම් තබන්නේ නම්
ඒ කළයෙහි වූ රස්නය උණුසුම,
එතැන්හිදීම නැති වන්නේය.
කළයේ කබොලු ඉතිරිවෙත්.

මහණෙනි,
එසේම ඔහු කයට දැනෙන වේදනාවක් විඳිනු ලබන්නේ,
කය ට ඇති වේදනාවක් විඳිමියි දැනගනියි.
(හෙතෙම)සිතට ඇති වේදනාවක් විඳිනු ලබන්නේ,
සිතට ඇතිවූ වේදනාවක් විඳිමියි දැනගනියි.
කය බිඳීමෙන් ජීවිතක්ෂය වීමට පෙර
මේ ලෝකයෙහි දීම නොසතුටු වන්නාවූ,
සියලු වේදනා සිසිල් වන්නාහුයයිද,
ධාතු ශරීරයෝ ඉතුරු වන්නාහුයයිද කියා දැනගනියි.

“මහණෙනි, මේ ගැන කෙසේ සිතන්නහුද?
කිම, ක්ෂීණාශ්‍රව මහණකු කුශල රැස්කරන්නේද?
අකුශල ක්‍රියා හෝ රැස්කරන්නේද?
අරූප කුශල් හෝ රැස්කරන්නේද?”
“ස්වාමීනි, එය නොවේමය”.

“සංස්කාර නිරෝධයෙන් සියලු ආකාරයෙන් සංස්කාර නැතිවූ කල්හි
විඤ්ඤාණය දක්නහුද”?
“ස්වාමීනි, එය නොවේමය”

“විඤ්ඤාණ නිරෝධයෙන් සියලු ආකාරයෙන් විඤ්ඤාණය නැතිවූ කල්හි
නාම රූප දක්නහුද”?
“ස්වාමීනි, එය නොවේමය”

“නාම රූප නිරෝධයෙන් සියලු ආකාරයෙන් නාම රූප නැතිවූ කල්හි
සළායතන දක්නහුද”?
“ස්වාමීනි, එය නොවේමය”.

“සළායතන නිරෝධයෙන් සියලු ආකාරයෙන් සළායතන නැතිවූ කල්හි
ස්පර්ශය දක්නහුද”?
“ස්වාමීනි, එය නොවේමය”.

“ස්පර්ශ නිරෝධයෙන් සියලු ආකාරයෙන් ස්පර්ශය නැතිවූ කල්හි
වේදනාව දක්නහුද”?
“ස්වාමීනි, එය නොවේමය”

වේදනා නිරෝධයෙන් සියලු ආකාරයෙන් වේදනාව නැතිවූ කල්හි
තණ්හාව දක්නහුද”?
“ස්වාමීනි, එය නොවේමය”.

“තණ්හා නිරෝධයෙන් සියලු ආකාරයෙන් තණ්හාව නැතිවූ කල්හි
උපාදානය දක්නහුද”?
“ස්වාමීනි, එය නොවේමය”.

“උපාදාන නිරෝධයෙන් සියලු ආකාරයෙන් උපාදානය නැතිවූ කල්හි
භවය දක්නහුද”?
“ස්වාමීනි, එය නොවේමය”.

“භව නිරෝධයෙන් සියලු ආකාරයෙන් භවය නැතිවූ කල්හි
ජාතිය (ඉපදීම) දක්නහුද”?
“ස්වාමීනි එය නොවේමය”.

“ජාති නිරෝධයෙන් සියලු ආකාරයෙන් ජාතිය (ඉපදීම) නැතිවූ කල්හි
ජරා මරණය දක්නහුද”?
“ස්වාමීනි, එය නොවේමය”

“සාදු! සාදු!! මහණෙනි,
ඒ මෙසේමය.
මහණෙනි, එය අන් අයුරෙකින් නොවේ.
මහණෙනි, එය එසේමයයි අදහව්
සැකහැර පිළිගනිව්.
දුක්ඛයාගේ කෙළවර මෙය යයි
මෙම ධර්මයෙහි සැක නැත්තෝවව්”
යයි වදාළේය.

(පළමුවන පරිවීමංසමාන සූත්‍රය නිමි)

SN 02-01-06-02 සංයෝජන සූත්‍රය 1

[සුත්‍ර වර්ණනාව:-
දෙවන සූත්‍රයේ “උපාදානීයෙසු” යනු ත්‍රෛභූමික ධර්ම වූ ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි පවතින උපාදාන තරෙහිය. “අස්සාදානුපස්සිනො” යනු ආශ්වාදය අනුව බලන්නාටයි. “තත්‍ර” යනු ඒ ගිනිකඳෙහිය. “තදාහාරො” යනු ඊට ප්‍රත්‍ය වේ. හේතුවේ යනුයි. “තදාපාදානො” යනු පෙර පදයට ම සමාන පදයකි. “එවමෙව ඛො” යන මෙහි ගිනිකඳ මෙන් ත්‍රිවිධ භවයන් දතයුතුය. ත්‍රෛභූමික සසර පැවැත්ම (ඊට සමානය. ගිනිදල්වන පුරුෂයා මෙන් සසර පැවැත්ම ඇසුරු කරගත් බාල පුහුදුන් පුද්ගලයා දතයුතුයි. ආශ්වාදය අනුව බලමින් පුහුදුන් පුද්ගලයා තන්හාදී ක්ලේශ ධර්ම ඉන්ද්‍රිය සයෙන්ම රැස්කිරිම, ගින්නට වේළුණු තණ-ගොම ආදිය දැමීම මෙනි. තණ-ගොම ආදිය ක්ෂය වූ කල්හි නැවත නැවත ඒවා දැමීමෙන් ගිනිකඳ වැඩෙන්නාක් මෙන් බාල පුහුදුන් පුද්ගලයාගේ කර්ම රැස්කිරීම නිසා ඉපිද-මැරෙමින් භවයෙන් භවයට පවතින සංසාරික වූ දුක ඇතිවේ. හටගනියි
“න කාලෙන කාලං සුක්ඛානි චෙව තිණානි පක්ඛිපෙය්‍ය” යන මෙහි කිසියම් යහපත කැමති අයෙක් මෙසේ කියයි. “පින්වතුනි! නැගිට-සොයමින් වියළි තණ -දර ආදිය මිටි වශයෙන් බැඳ,වියළි ගොම ආදිය ද කූඩවලට පුරවාගෙන, මෙසේ ගිනි දල්වනුයේ කුමටද? මෙනිසා නුඹට ඇතිවන යහපතක් තිබේද? මින් ප්‍රයෝජනයක් තිබේද?”
“පින්වත! එවැන්නක් නැත. මෙය අපගේ පරපුරින් පැමිණියකි. මෙයින් මට සිදුවනුයේ අවැඩක්ම ය. කවර යහපතක් ලැබේද? මම මේ ගිනිදැල්වීමෙහිම යෙදී සිටීම නිසා නෑමට, කෑමට, නිදාගැනීමට අවසරයක් නොලබමි”යි ගිනිදල්වන්නා පවසයි. එවිට යහපත කැමැත්තා “පින්වත! එසේනම්, නුඹ මේ නිරර්ථක වූ ගිනිදැල්වීම කුමකට කරනේන්ද? එන්න. නුඹ මේ රැස්කර ගෙනා තණ ආදිය මෙහිම දැමූ විට ඒවා ඉබේම දැවෙන්නේය. නුඹ මේ ගිනි ඇවිලීම අත්හැර, අසුවල් තැන ඇති සිසිල් දිය පොකුණින් නා, මල් ගඳ විළවුන් දරාගෙන, සැරසී මැනවින් හැඳ පොරවාගෙන, අගනා පාවහන් යුවලක් දමාගෙන නගරයට පිවිස, උතුම් පහයකට නැගී, වා කවුළු හැරදමා මහපාර දෙස සන්සුන්ව, සැපයෙන් යුක්තව විමසා බලමින් හිඳින්න. නුඹ එසේ සැපෙන් සිටි කල්හි මේ ගින්නට දැමූ තණ ආදී සියලු ද්‍රව්‍ය තමාම දැවී අප්‍රඤ්ප්ති බවට පත්වන්නේය. ක්‍ෂය වී යන්නේය.” ගිනි දල්වන්නා මේ අවවාදය අනුව කටයුතු කරයි නම්, පහයේ හුන් ඔහුට ගින්න උපාදාන වශයෙන් නොගැනීම නිසා අනියම් බවට (අප්‍රඥප්ති) පත්වන්ය. මේ කාරණය දැක්වීම සඳහා “න කාලෙන කාලං” යනාදිය පැවසූ ස්ක..
“එවමෙව ඛො” යනු මෙම සූත්‍රයේ උපමා සන්සන්දනයයි. සතළිසක් පමණ දර ආදියෙන් දැල්වෙන මහ ගිනිකඳ මෙන්, ත්‍රෛභූමික වූ සසර පැවැත්ම දැකිය යුතුය. ගිනිදල්වන පුරුෂයා මෙන්, සසර පැවැත්ම ආශ්‍රය කරගත් යෝගාවචරයා ද යහපත කැමති පුරුෂයා මෙන් සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේද, ඒ පුරුෂයා විසින් දුන් අවවාද මෙන් තථාගතයන් වහන්සේ විසින් “මහණ මෙහි එව! ත්‍රෛභූමික ධර්මයන්හි කළකිරෙව! මේ අයුරින් ක්‍රියාකොට සසර දුකින් මිදෙව!”යි ඔහුට ත්‍රෛභූමික ධර්මයන්හි කළකිරවන කමටහන් දෙසූ අවස්ථාව ද දතයුතුයි. ඒ ගිනි පිදූ පුරුෂයා එම අවවාද අනුවම ක්‍රියාකර පහයේ සුවසේ සිටි අවස්ථාව මෙන් යෝගාවචරයා සුගතයන් වහන්සේන්ගේ අවවාද පිළිගෙන ශුන්‍යාගාරයට පිවිස, ත්‍රෛභූමික ධර්මයන්හි විදසුන් වඩා අනුක්‍රමයෙන් සුදුසු වූ ආහාර-පානාදිය ලැබ, එක අසුනකම හිඳ ලැබූ රහස්ඵලය ඇති අවස්ථාව දතයුතුය. ඒ ගිනිපිදූ පුරුෂයා -නා-සුවඳ විලවුන් දරාගෙන පිරිසිදු-අලංකාර වූ කයින්, ඒ පහයේ සිටි අවස්ථාව මෙන් – යෝගාවචරයා, ආර්යමාර්ග නම් පොකුණෙහි මාර්ග ඤාණ නම් දියෙන් මැනවින් නා පිරිසිදු වී කෙලෙස් දූවිලි සෝදාහැර, ලැජ්ජා-බිය නමැති සළුව පොරවාගෙන, ශීලය නම් සුවඳවිළවුන් තවරාගෙන, රහත්බව නම් ආභරණයන්ගෙන් ආත්මභාවය අලංකාර කරගෙන, විමුක්තිය නම් මල්දම පැළඳගෙන, ඍද්ධිපාද නම් පාවහන්වලට නැගී නිවන නම් පුරයට පිවිස, පහයට නැගී සතිපට්ඨාන නම් බබළන මහා වීථිය දෙස බලාගෙන, නිර්වාණ අරමුණෙහි ඵල සමාපත්තියට පැමිණ සිටි කාලය හෙවත් අවස්ථාව දතයුතුයි. එහි හුන් පුරුෂයාට තෘෂ්ණාදිය ක්‍ෂය වී යෑමෙන් “ගිනිකඳ නැත” යන ප්‍රඥප්තියට පැමිණි අවස්ථාව මෙන්, රහතන් වහන්සේ තම ආයුෂ අවසන් වන තෙක් සිට තමන්ගේ යැයි ගත් ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීයෑමෙන්-අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවි උතුමහුගේ සසර පැවැත්ම නම් වූ මහා චක්‍රය සන්සිඳුනේය යැයි දතයුතුයි.]

§ ජේතවනාරාමයෙහිදී, ..

“මහණෙනි,
තෘෂ්ණාදෘෂ්ටි ආදීන් විසින් අල්වාගනු ලබන ධර්මයන්හි
රස විඳ ගැනීම අනුව බලමින් වාසය කරන්නාගේ
තණ්හාව වැඩෙන්නීය.
තණ්හාව නිසා උපාදානය ඇතිවෙයි.
උපාදානය නිසා භවය ඇතිවෙයි.
භවය නිසා ජාතිය (ඉපදීම) ඇතිවෙයි.
ජාතිය (ඉපදීම) නිසා ජරා, මරණ,
ශෝක, පරිදේව, දුක්, දොම්නස් සහ
උපායාසයෝ (වැළපීම්) ඇතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක්ගොඩ ඇතිවෙයි.

“මහණෙනි,
දර කරත්ත දහයකින් , දර කරත්ත විස්සකින්
දර කරත්ත තිහකින් දර කරත්ත හතළිසකින්
දර ගෙනවුත් මිනිසෙක් මහ ගිනි ගොඩක් දල්වන්නේය,
ඒ පුරුෂයා කලින් කල ඒගින්නට වියලි තණ දමන්නේය,
වියලි ගොම වැරැටි දමන්නේය, වියලි දර දමන්නේය.
මහණෙනි, ඒ දර නිසා ඒ හේතුවෙන් ඒ ගිනිකඳ
ඉතා දීර්ඝ කාලයක් දැල්වෙන්නේය,

මහණෙනි
එසේම තෘෂ්ණා දෘෂ්ටින් විසින් අල්වාගත් ධර්මයන්හි
රසවිඳමින් වසන්නාගේ තණ්හාව වැඩෙයි.
තණ්හාව නිසා උපාදානය ඇතිවෙයි.
උපාදානය නිසා භවය ඇතිවෙයි.
භවය නිසා ජාතිය (ඉපදීම) ඇතිවෙයි.
ජාතිය (ඉපදීම) නිසා ජරා, මරණ,
ශෝක, පරිදේව, දුක්, දොම්නස් සහ
උපායාසයෝ (වැළපීම්) ඇතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක් ගොඩ ඇතිවෙයි.

“මහණෙනි,
තෘෂ්ණාදෘෂ්ටි ආදීන් විසින් අල්වාගනු ලබන ධර්මයන්හි
ආදීනව දකිමින් වාසය කරන්නාගේ තණ්හාව නැතිවෙයි.
තණ්හාව නැතිවීමෙන් උපාදානය නැතිවෙයි.
උපාදානය නැතිවීමෙන් භවය නැතිවෙයි.
භවය නැතිවීමෙන් ජාතිය (ඉපදීම) නැතිවෙයි.
ජාතිය (ඉපදීම) නැතිවීමෙන් ජරා, මරණ,
ශෝක, පරිදේව (හැඬීම්), දුක්, දොම්නස් සහ
උපායාසයෝ (වැළපීම්) නැතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක් ගොඩ නැතිවෙයි.

“මහණෙනි,
දරකරත්ත දහයකින් හෝ දර කරත්ත විස්සකින් හෝ
දරකරත්ත තිහකින් හෝ දර කරත්ත හතළිහකින් හෝ
මහ ගිනි කඳක් දල්වන පුරුෂයෙක්
එහි කලින්කල වියලි තණ නොදමන්නේනම්,
වියලි ගොම වැරැටි නොදමන්නේ නම්,
වියලි දර නොදමන්නේ නම්,
මහණෙනි, එසේ ඒ ගිනිකඳ දර ආදිය නැතිවීමෙන් සහ
අන්‍යවූ දර ආදිය නොලැබීමෙන්
හේතු නැති වූයේ නිවී යන්නේය.

මහණෙනි,
එසේම තෘෂ්ණාදෘෂ්ටි ආදීන් විසින් අල්වාගනු ලබන
ධර්මයන්හි ආදීනව අනුව බලමින් වාසය කරන්නාගේ
තණ්හාව නැතිවෙයි.
තණ්හාව නැතිවීමෙන් උපාදානය නැතිවේ.
උපාදානය නැතිවීමෙන් භවය නැතිවෙයි.
භවය නැතිවීමෙන් ජාතිය (ඉපදීම) නැති වෙයි.
ජාතිය (ඉපදීම) නැතිවීමෙන් ජරා, මරණ,
ශෝක, පරිදේව (හැඬීම), දුක්, දොම්නස් සහ
උපායාසයෝ (වැළපීම්) නැතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක්ගොඩ නැතිවෙයි’ කියායි.

(දෙවෙනි උපාදාන සූත්‍රය නිමි.) 

SN 02-01-06-03 දුතිය සංයෝජන සූත්‍රය

[ සුත්‍ර වර්ණනාව: තෙවැනි සූත්‍රයේ “යොසංජනියෙසු” යනු දස සංයෝජන ධර්මයන්හිය. “ඣායෙයිය්‍යාති” යනු දල්වන්නේය යනුයි. “තෙලං ආසිඤ්චෙය්‍ය වට්ටිං’ උපහරෙය්‍ය” යනු පහන ආරක්ෂා කරගැනීමට තෙල් බඳුනක් ද මහත් වූ පහන්තිර ද ගෙන සමීපයේ නිතර හිඳ තෙල් සිඳෙනවිට තෙල් දමයි. වැටිය ගෙවීයන විට තව වැටියක් දමයි යනුයි. සෙසු පදයන්ගේ අර්ථ සමග උපමා සන්සන්දනය මුලින් පැවසූ සූත්‍රය සමග ගලපා දතයුතුය.]

ජේතවනාරාමයෙහිදී,

“මහණෙනි, මහණෙනි,
සංයෝජනයන්ට අරමුණු වන ධර්මයන්හි රස විඳමින්
වාසය කරන්නහුගේ සිත නාමයනට රූපයනට බැස ගනී.
නාමරූප නිසා සළායතන ඇතිවේ.
සළායතන නිසා ස්පර්ශය ඇතිවේ.
ස්පර්ශය නිසා වේදනාව ඇතිවේ.
වේදනාව නිසා තණ්හාව ඇතිවේ.
තණ්හාව නිසා උපාදානය වේ.
උපාදානය නිසා භවය ඇතිවේ.
භවය නිසා ජාතිය (ඉපදීම) ඇතිවේ.
ජාතිය නිසා ජරා, මරණ, ශෝකවීම්,
හැඬීම්, දුක්වීම්, දොම්නස්වීම් සහ වැළපීම් ඇති වෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක් ගොඩ ඇතිවෙයි.

“මහණෙනි,
තෙල්ද, වැටියද නිසා තෙල් පහන දැල්වෙන්නේය,
කලින් කල තෙල් වත්කරන්නේද, වැටි දමන්නේද,
මහණෙනි, ඒ තෙල් පහන ඒ (තෙල් ආදිය) නිසා,
ඒ හේතුවෙන් දීර්ඝ කාලයක් දැල්වෙන්නේය,

මහණෙනි,
එසේම සංයෝජනයන්ට අරමුණු වන්නාවූ ධර්මයන්හි
රසවිඳමින් වාසය කරන්නාගේ
තණ්හාව වැඩෙන්නේය.
තණ්හාව නිසා උපාදානය ඇතිවෙයි.
උපාදානය නිසා භවය ඇතිවෙයි.
භවය නිසා ජාතිය (ඉපදීම) ඇතිවෙයි.
ජාතිය (ඉපදීම) නිසා ජරා, මරණ,
ශෝක, පරිදේව, දුක්, දොම්නස්
සහ උපායාසයෝ (වැළපීම්) ඇතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක් ගොඩ ඇතිවෙයි.

“මහණෙනි,
සංයෝජනයන්ට අරමුණු වන්නාවූ ධර්මයන්හි
ආදීනව අනුව බලමින් වාසය කරන්නහුගේ
තණ්හාව නැති වන්නේය.
තණ්හාව නැතිවීමෙන් උපාදානය නැතිවෙයි.
උපාදානය නැතිවීමෙන් භවය නැතිවෙයි.
භවය නැතිවීමෙන් ජාතිය (ඉපදීම) නැතිවෙයි.
ජාතිය (ඉපදීම) නැතිවීමෙන් ජරා, මරණ,
ශෝක, පරිදේව (හැඬීම්), දුක්, දොම්නස්
සහ උපායාසයෝ (වැළපීම්) නැතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක්ගොඩ නැතිවෙයි.

“මහණෙනි,
තෙල්ද වැටියද නිසා තෙල් පහන දැල්වෙන්නේය,
කලින්කල තෙල් වත්නොකරන්නේනම්,
වැටි නොදමන්නේ නම්,
මහණෙනි, ඒ තෙල් පහන
පූර්වවූ, (තෙල් ආදී ) හේතූන් නැතිවීමෙන්
සහ අන්‍යවූ ආහාර නොලැබීමෙන්
නිරාහාර වූයේ නිවී යන්නේය.

මහණෙනි,
එසේම සංයෝජනයන්ට අරමුණුවන ධර්මයන්හි
ආදීනව අනුව බලමින් වාසය කරන්නහුගේ
තණ්හාව නැති වන්නීය.
තණ්හාව නැතිවීමෙන් උපාදානය නැතිවෙයි.
උපාදානය නැතිවීමෙන් භවය නැතිවෙයි.
භවය නැතිවීමෙන් ජාතිය (ඉපදීම) නැතිවෙයි.
ජාතිය (ඉපදීම) නැතිවීමෙන් ජරා, මරණ,
ශෝක, පරිදේව (හැඬීම්), දුක්, දොම්නස්
සහ උපායාසයෝ (වැළපීම්) නැතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක් ගොඩ නැතිවෙයි.

(තෙවෙනි සංයෝජන සූත්‍රය නිමි.)

SN 02-01-06-04 මහා රුක්ඛ සූත්‍රය 1

මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසයකරනසේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහණෙනියි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ස්වාමීනියි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක.

“මහණෙනි,
තෙල්ද නිසා වැටියද නිසා තෙල් පහන දැල්වෙන්නේය,
කලින් කල තෙල් වත් කරන්නේද, වැටි දමන්නේද,
මහණෙනි,
ඒ තෙල් පහන ඒ හේතුවෙන් දීර්ඝ කාලයක් දැල් වෙන්නේය,

මහණෙනි,
එසේම සංයෝජනයන්ට අරමුණුවන ධර්මයන්හි
රසවිඳීමින් වාසය කරන්නහුගේ තණ්හාව වැඩෙන්නේය,

තණ්හාව නිසා උපාදානය ඇතිවෙයි.
උපාදානය නිසා භවය ඇතිවෙයි.
භවය නිසා ජාතිය (ඉපදීම) ඇතිවෙයි.
ජාතිය (ඉපදීම) නිසා ජරා, මරණ,
ශෝක, පරිදේව, (හැඬීම්) දුක් දොම්නස් සහ
උපායාස (වැළපීම්) ඇතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක්ගොඩ ඇතිවෙයි.

(සිව්වන සංයෝජන සූත්‍රය නිමි.)

පස්වන සූත්‍රයේ “උද්ධං ඔජං අභිහරන්ති” යනු පඨවි රසය ද ආපෝ රසය ද උඩට ගෙනයයි. ඕජාවෙන් (සාරයෙන්) නැගුණු බැවින් රියන් සතක් උසැති ගසේ අංකුර අග් හි බින්දු බින්දු මෙන් වී සාරය පිහිටයි. මෙහි උපමා සන්සන්දනය මෙසේය. මහගස මෙන් ත්‍රෛභූමික සංසාරික පැවැත්ම දතයුතුයි. ගසේ මුල් මෙන් සවැදෑරුම් ආයතන දතයුතුයි. මුල්වලින් සාරය උඩට නැගීමෙන්, සදොරින් ක්‍රියාවන් නැගීමත්, ඕජාවෙන් මනාව වැඩුණු මහගසෙහි පැවතීම මෙන් සත්ත්වයාගේ සංසාරික පැවැත්ම ආශ්‍රිත වූ පුහුදුන් පුද්ගලයා සදොරින් කර්ම රැස්කිරීම නිසා භවයෙන් භවයට යමින් දීර්ඝ සංසාරයේ සැරිසැරීමත් දතයුතුයි.

“කුද්දාල පිටකං” යනු උදැල්ලක් ද කූඩයක් ද යනුයි.
“ඛණ්ඩා ඛණ්ඩිකං ජිනෙදය්‍ය” යනු කුඩා-මහත් වශයෙන් කඩ කරමින් සිඳින්නේය යනුයි.
මේ දැක් කෙරුණේ උපමා සන්සන්දනය මෙසේ දතයුතුයි.
මෙහි මහා වෘක්ෂය මෙන් සත්ත්වයාගේ සංසාරික වූ ත්‍රෛභූමික පැවැත්ම දතයුතුයි.
ගස සිඳීමට කැමති පුරුෂයා මෙන් යෝගාවචරයා ද
උදැල්ල මෙන් ප්‍රඥාව ද කූඩය මෙන් සමාධිය ද
ගස සිඳීමට උපකාර වන පොරව මෙන් සිහිනුවණ ද දතයුතුයි.

ගසේ මුල සිඳි අවස්ථාව මෙන් යෝගාවචරයා ආර්යයන් වෙතින් කමටහන් ගෙන සිහිකරන අවස්ථාවේ ඇතිවන ප්‍රඥාව දතයුතුයි. කඩකඩව සිඳින කාලය (අවස්ථාව) මෙන් සංක්‍ෂිප්ත වශයෙන් සිවු මහාභූත සිහිකිරීමේ අවස්ථාව දතයුතුයි. ගස පැලීම මෙන් සතලිස් දෙකක් වූ කොට්ඨාශයන්හි පැතිරවූ මෙනෙහි කිරීම දතයුතුයි. රුක කැබලි කැබලි බවට පත්කරන අවස්ථාව මෙන් උපාදාය රූපයේ මෙන් ම රූපස්කන්ධ ආරම්මණයේ ද විඤඤාණයේ ද යන ලෙස නාමරූප ධර්ම විමසීම දතයුතුයි. මුල් සිඳ දැමීම මෙන් ඒ නාමරූපයන්ගේ ප්‍රත්‍ය පරික්ෂා කිරීම දතයුතුයි. මුල් සිඳ අව්වේ හා සුළගේ දමා වේලා, ගින්නේ දවන අවස්ථාව මෙන් අනුපිළිවෙලින් විදසුන් වඩා එක් සුදුසු කමටහනක් ලැබ, එය ප්‍රකටව එළඹ සිටි කල්හි, එක් අසුනක හිඳ ශ්‍රමණ ධර්ම කරන්නාගේ රහත් ඵලයට පත්වීමේ අවස්ථාව දතයුතුයි. හළු කිරීම මෙන් රහත්බවට පත්වූ දිනයේ සිට පිරිනිවන් නොපා සිටින රහතන් වහන්සේන්ගේ ජීවිතාවසානය දක්වා සිටින අවස්ථාව දතයුතුයි. මහ සුළඟෙහි එම හළු පොළා හැරීම, ගඟෙහි පාකර හැරීම මෙන් තමාගේ යැයි උපාදාන කරත් ස්කන්ධ බිඳීයෑමෙන් අනුපදිශේෂ වූ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවුණු රහතන් වහන්සේගේ, සංසාරික පැවැත්ම-සංසඳීම, නැතිව යෑම දැනගත යුතුය.]

“මහණෙනි,
තෙල් නිසා, වැටිය නිසා තෙල් පහනක් දැල්වෙන්නේය,
කලින් කල තෙල් වත්නොකරන්නේ නම්,
වැටි නොදමන්නේනම්, ඒ තෙල් පහන පූර්වවූ,
(තෙල් ආදී) හේතූන් නැතිවීමෙන්
අන්‍යවූ ආහාරයක් නොලැබීමෙන් නිරාහාරව නිවෙන්නේය.

මහණෙනි,
සංයෝජනයන්ට අරමුණුවූ ධර්මයන්හි ආදීනව දකිමින්
වාසය කරන්නහුගේ තණ්හාව නැතිවෙන්නේය.
තණ්හාව නැතිවීමෙන් උපාදානය නැතිවේ.
උපාදානය නැතිවීමෙන් භවය නැතිවෙයි.
භවය නැතිවීමෙන් ජාතිය (ඉපදීම) නැති වෙයි.
ජාතිය (ඉපදීම) නැතිවීමෙන් ජරා, මරණ,
ශෝක පරිදේව (හැඬීම්) දුක්, දොම්නස් සහ
උපායාස (වැළපීම්) නැතිවෙයි.
මෙසේ මේ සියලු දුක් ගොඩ නැතිවේ.

SN 02-01-06-05. රුක්ඛ සූත්‍රය 2

මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මහණෙනියි” කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. “ස්වාමීනියි” කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තරදුන්හ
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක.

“මහණෙනි,
තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි විසින් අල්වාගනු ලබන
ධර්මයන්හි රස විඳමින් වාසය කරන්නාගේ
තණ්හාව වැඩෙන්නේය.
තණ්හාව නිසා උපාදානය ඇතිවෙයි.
උපාදානය නිසා භවය ඇතිවෙයි.
භවය නිසා ජාතිය (ඉපදීම) ඇතිවෙයි.
ජාතිය (ඉපදීම) නිසා ජරා, මරණ,
ශෝක, පරිදේව (හැඬීම්) දුක්, දොම්නස්
සහ උපායාසයෝ (වැළපීම්) ඇතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක් ගොඩ ඇතිවෙයි.

“මහණෙනි,
මහ ගසක පොලොව යටට ගමන් කරන්නාවූ මුල්වෙත්,
හරහට ගමන් කරන්නාවූ මුල් ඇත,
ඒ සියලු මුල්වලින් උඩට ඕජාව ගෙන යෙත්,
මහණෙනි,
ඒ මහ ගස මුල් වලින් ගෙන දෙන (ඕජාව) නිසා,
ඒ හේතුවෙන් බොහෝ දීර්ඝ කාලයක් සිටින්නේය.

මහණෙනි,
එසේම තෘෂ්ණාදෘෂ්ටි ආදීන් විසින්
අල්වා ගනු ලබන ධර්මයන්හි රස විඳමින්
වාසය කරන්නහුගේ තණ්හාව වැඩෙන්නීය.
තණ්හාව නිසා උපාදානය ඇතිවේ.
උපාදානය නිසා භවය ඇතිවෙයි.
භවය නිසා ජාතිය (ඉපදීම) ඇතිවෙයි.
ජාතිය (ඉපදීම) නිසා ජරා, මරණ,
ශෝක, පරිදේව (හැඬීම්) දුක්, දොම්නස්
සහ උපායාසයෝ (වැළපීම්) ඇතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක් ගොඩ ඇතිවෙත්.

“මහණෙනි,
තෘෂ්ණාදෘෂ්ටි ආදීන් විසින් අරමුණු කරනු ලබන
ධර්මයන්හි ආදීනව දකිමින් වාසය කරන්නාගේ
තෘෂ්ණාව නැති වන්නේය.
තණ්හාව නැතිවීමෙන් උපාදානය ඇති නොවෙයි.
උපාදානය නැතිනම් භවය නැති වෙයි.
භවය නැතිවීමෙන් ජාතිය (ඉපදීම) නැතිවෙයි.
ජාතිය (ඉපදීම) නැතිවීමෙන් ජරා, මරණ,
ශෝක, පරිදේව (හැඬීම්) දුක්, දොම්නස්
සහ උපායාස (වැළපීම්) නැති වෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක්ගොඩ නැතිවෙයි.

“මහණෙනි,
මහ ගසක් වේ. පුරුෂයෙක් උදැල්ලක් ගෙනවුත් ඒ ගසේ මුල් කපන්නේය.
මුල් කපා, මුල් හාරන්නේය. මුල්හාරා, සැවැන්න මුල් පමණවූද මුල් උදුරන්නේය.
ගසේ කඳ කඩ කඩ කොට කපන්නේය.
කඩ කඩ කොට පලන්නේය.
පළා කැබලි-කැබලි කරන්නේය.
කැබලි-කැබලි කොට, අවුවෙහි වේලන්නේය.
අවුවෙහි වේලා ගින්නෙන් පුළුස්සන්නේය.
ගින්නෙන් පුළුස්සා, අළු කරන්නේය.
අළුකොට තද සුළඟෙහි හෝ පොලන්නේය.

ගලා බසින්නාවූ, සැඩ දියදහරින් යුත් ගඟක පාකර හරින්නේය.
මහණෙනි, එසේ ඒ මහගස මුල් කපන ලදුව,
තල් කඳක් මෙන් කරන ලදුව,
මත්තෙහි නොවැඩෙනසේ අභාවයට පත්කල ඒ ගස යලි නුපදුන්නේය.

මහණෙනි,
එසේම තෘෂ්ණාදෘෂ්ටි ආදීන් විසින් අල්වාගත්
ධර්මයන්හි ආදීනව අනුව බලමින් වාසය කරන්නාගේ
තණ්හාව කැමැත්ත නැතිවන්නේය.
තණ්හාව නැතිවීමෙන් උපාදානය ඇති නොවේ.
උපාදානය නැතිවීමෙන් භවය නැතිවෙයි.
භවය නැතිවීමෙන් ජාතිය (ඉපදීම) නැතිවෙයි.
ජාතිය (ඉපදීම) නැතිවීමෙන් ජරා, මරණ,
ශෝක, පරිදේව (හැඬීම්) දුක්, දොම්නස් සහ
උපායාස (වැළපීම්) නැතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක් ගොඩ නැතිවෙයි.

(පස්වන මහාරුක්ඛ සූත්‍රය නිමි.)

SN 02-01-06-06. රුක්ඛ සූත්‍රය 2

සයවන සූත්‍රයේ ද පළමුව උපමාව පවසා, පසුව දහම් කරුණ පවසන ලදී. ඉහත සූත්‍රයට වඩා මෙම සූත්‍රයේ ඇති වෙනස වනුයේ එය පමණි.

මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසයකරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’ යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක.

“මහණෙනි,
මහ ගසක පොලොව යටට බසින මුල් වෙත්,
හරහට ගමන් කරන්නාවූ මුල්වෙත්,
ඒ සියල්ල පොළොවේ රස ඕජාව ගසට ගෙන යෙත්,
මහණෙනි, මෙසේ ඒ මහ ගස ඒ (ඕජාව) නිසා ඒ හේතුවෙන්
ඉතා දීර්ඝ කාලයක් සිටින්නේය.

මහණෙනි,
එසේම තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි ආදීන් විසින්
අල්වාගනු ලබන ධර්මයන්හි රස විඳීමින්
වාසය කරන්නාගේ තණ්හාව වැඩෙන්නීය.
තණ්හාව නිසා උපාදානය ඇතිවෙයි.
උපාදානය නිසා භවය ඇතිවේ.
භවය නිසා ජාතිය (යලි ඉපදීම) ඇතිවේ.
ජාතිය (ඉපදීම) නිසා ජරා මරණද
ශෝක, පරිදේව හැඬීම්,
දුක් දොම්නස් සහ උපායාසයෝ (වැළපීම්) ඇතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු (එකම) දුක් ගොඩ ඇතිවේ.

“මහණෙනි,
පුරුෂයෙක් උදැල්ලක් ගෙනවුත් ඒ මුල් කපන්නේය.
මුල්කපා මුල් හාරන්නේය.
මුල්හාරා සැවැන්න මුල් පමණවූද කුඩා මුල්ද උදුරන්නේය.
ඔහු ඒ ගස කඩ කඩ කොට කපන්නේය.
කඩ කඩ කොට කපා, පළන්නේය,
පළා, කැබලි කැබලි කරන්නේය.
කැබලි කැබලිකොට, පවනෙහි සහ අවුවෙහි වේලන්නේය.
පවනෙහි සහ අවුවෙයි වේලා, ගින්නෙන් පුළුස්සන්නේය.
ගින්නෙන් පුළුස්සා, අළු කරන්නේය.
අළුකොට, තද සුළඟෙහි හෝ පොලා හරින්නේය.
ගලා බස්නාවූ, දිය පහරින් යුත් ගඟෙහි පාකර හරින්නේය.
මහණෙනි, මෙසේ ඒ මහ ගස මුල් කපන ලද්දේ
තල් කඳක් මෙන් කරන ලද්දේ,
මත්තෙහි නොවැඩෙනසේ අභාවයට පත් කරන්නේය.

මහණෙනි,
එසේම තෘෂ්ණාදෘෂ්ටි ආදීන් විසින්
අල්වාගනු ලබන ධර්මයන්හි
ආදීනව (දොස්) දකිමින් වාසය කරන්නාගේ
තණ්හාව නැති වන්නීය.
තණ්හාව නැතිවීමෙන් උපාදානය නැතිවෙයි.
උපාදානය නැතිවීමෙන් භවය නැතිවෙයි.
භවය නැතිවීමෙන් ජාතිය (යලි ඉපදීම) නැතිවෙයි.
ජාතිය (යලි ඉපදීම) නැතිවීමෙන් ජරා, මරණ,
ශෝක, පරිදේව (හැඬීම්) දුක්, දොම්නස්
සහ උපායාසයෝ (වැළපීම්) නැතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක් ගොඩ නැතිවෙයි.

(හයවන රුක්ඛ සූත්‍රය නිමි)

SN 02-01-06-07. තරුණ රුක්ඛ සූත්‍රය

[මේ සත්වන සූත්‍රයේ “තරුණො” යනු මල් හා ඵල හටනොගත් යනුයි. “පලිසන්ථය්‍ය” යනු සෝදාහරින්නේය. “පංසුං දදෙය්‍ය” යනු තද -රළු පස් ඉවත්කර මුදු ගොම කුඩු මිශ්‍ර වූ සිනිඳු පස් දමන්ය. “වුද්ධිං” අභිවෘද්ධියට පැමිණ. ඵලහටගන්නා ගස්වල ඵල ද මල් හටගන්නා ගස්වල මල් ද හටගනේය. මෙහි එන උපමා සන්සන්දනය මෙසේය. තරුණ ගස මෙන් ත්‍රෛභූමික වූ සංසාරික පැවැත්ම දතයුතුයි. ගසට සත්කාර කරන පුරුෂයා මෙන් සංසාරික පැවැත්මෙහි නියැලී සිටින පුහුදුන් පුද්ගලයා දතයුතුයි. මුල් ශුද්ධකිරීම් ආදිය මෙන් තිදොරින් කුසලාකුසල කර්ම රැස්කිරිම දතයුතුයි. ගසේ වර්ධනය මෙම හේතුන් නිසා සිදුවීම මෙන් පුහුදුන් පුද්ගලයා භවයෙන් භවයට යමින් සසර සැරිසැරීම දතයුතුයි. සසර නැවැත්ම, එම ගසේ විනාශය මෙන් දතයුතුයි.]

මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසයකරන සේක. එහිදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මහණෙනියි” කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. “ස්වාමීනි” කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක.

“මහණෙනි,
සංයෝජනයන්ට අරමුණුවන ධර්මයන්හි
රසවිඳමින් වාසය කරන්නාගේ තණ්හාව වැඩෙන්නීය.
තණ්හාව නිසා උපාදානය ඇතිවේ.
උපාදානය නිසා භවය ඇතිවේ.
භවය නිසා ජාතිය (ඉපදීම) ඇතිවේ.
ජාතිය (ඉපදීම) නිසා ජරාමරණ,
ශෝක, දුක්, දොම්නස් සහ
උපායාස (වැළපීම්) ඇතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක් ගොඩ ඇතිවෙයි.

“මහණෙනි,
ඵලහට නොගත් තරුණ ගසක් වේ,
පුරුෂයෙක් කලින්කල ඒ ගසේ මුල් ශුද්ධකරන්නේය.
කලින් කල පොහොර දමන්නේය,
කලින් කල ජලය දමන්නේය,

මහණෙනි, මෙසේ ඒ තරුණ ගස
එයට සුදුසු ආහාර හේතුවෙන් වැඩීමට,
දියුණුවීමට, මහත්බවට පැමිණෙන්නේය.

“මහණෙනි,
සංයෝජනයන්ට අරමුණුවන ධර්මයන්හි
රසවිඳමින් වාසය කරන්නාගේ තණ්හාව වැඩෙන්නීය.
තණ්හාව නිසා උපාදානය ඇතිවේ.
උපාදානය නිසා භවය ඇතිවේ.
භවය නිසා ජාතිය (ඉපදීම) ඇතිවේ.
ජාතිය (ඉපදීම) නිසා ජරාමරණ,
ශෝක, දුක්, දොම්නස් සහ
උපායාස (වැළපීම්) ඇතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක් ගොඩ ඇතිවෙයි.

“මහණෙනි,
එසේම තෘෂ්ණාදෘෂ්ටි ආදීන් විසින්
අල්වාගනු ලබන ධර්මයන්හි
ආදීනව (දොස්) දකිමින් වාසය කරන්නාගේ
තණ්හාව නැති වන්නීය.
තණ්හාව නැතිවීමෙන් උපාදානය නැතිවෙයි.
උපාදානය නැතිවීමෙන් භවය නැතිවෙයි.
භවය නැතිවීමෙන් ජාතිය (යලි ඉපදීම) නැතිවෙයි.
ජාතිය (යලි ඉපදීම) නැතිවීමෙන් ජරා, මරණ,
ශෝක, පරිදේව (හැඬීම්) දුක්, දොම්නස්
සහ උපායාසයෝ (වැළපීම්) නැතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක් ගොඩ නැතිවෙයි.

“මහණෙනි, යම් තැනක හොඳින් වැඩුන තරුණ ගසක් වේ
පුරුෂයෙක් උදැල්ලක් ගෙනවුත් ඒ මුල් කපන්නේය.
මුල්කපා මුල් හාරන්නේය.
මුල්හාරා සැවැන්න මුල් පමණවූද කුඩා මුල්ද උදුරන්නේය.
ඔහු ඒ ගස කඩ කඩ කොට කපන්නේය.
කඩ කඩ කොට කපා, පළන්නේය,
පළා, කැබලි කැබලි කරන්නේය.
කැබලි කැබලිකොට, පවනෙහි සහ අවුවෙහි වේලන්නේය.
පවනෙහි සහ අවුවෙයි වේලා, ගින්නෙන් පුළුස්සන්නේය.
ගින්නෙන් පුළුස්සා, අළු කරන්නේය.
අළුකොට, තද සුළඟෙහි හෝ පොලා හරින්නේය.
ගලා බස්නාවූ, දිය පහරින් යුත් ගඟෙහි පාකර හරින්නේය.
මහණෙනි, මෙසේ ඒ මහ ගස මුල් කපන ලද්දේ
තල් කඳක් මෙන් කරන ලද්දේ,
මත්තෙහි නොවැඩෙනසේ අභාවයට පත් කරන්නේය.

” මහණෙනි,
එසේම තෘෂ්ණාදෘෂ්ටි ආදීන් විසින්
අල්වාගනු ලබන ධර්මයන්හි
ආදීනව (දොස්) දකිමින් වාසය කරන්නාගේ
තණ්හාව නැති වන්නීය.
තණ්හාව නැතිවීමෙන් උපාදානය නැතිවෙයි.
උපාදානය නැතිවීමෙන් භවය නැතිවෙයි.
භවය නැතිවීමෙන් ජාතිය (යලි ඉපදීම) නැතිවෙයි.
ජාතිය (යලි ඉපදීම) නැතිවීමෙන් ජරා, මරණ,
ශෝක, පරිදේව (හැඬීම්) දුක්, දොම්නස්
සහ උපායාසයෝ (වැළපීම්) නැතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක් ගොඩ නැතිවෙයි.

(හත්වන තරුණ රුක්ඛ සූත්‍රය නිමි) 

SN 02-01-06-08. නාමරූප සූත්‍රය

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහි අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහණෙනියි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ස්වාමීනියි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක.

“මහණෙනි,
සංයෝජනයන්ට අරමුණු වන ධර්මයන්හි රස විඳමින්
වාසය කරන්නහුගේ සිත නාමරූපයනට බැස ගනී.
නාමරූප නිසා සළායතන ඇතිවේ.
සළායතන නිසා ස්පර්ශය ඇතිවේ.
ස්පර්ශය නිසා වේදනාව ඇතිවේ.
වේදනාව නිසා තණ්හාව ඇතිවේ.
තණ්හාව නිසා උපාදානය වේ.
උපාදානය නිසා භවය ඇතිවේ.
භවය නිසා ජාතිය (ඉපදීම) ඇතිවේ.
ජාතිය නිසා ජරා, මරණ, ශෝකවීම්,
හැඬීම්, දුක්වීම්, දොම්නස්වීම් සහ වැළපීම් ඇති වෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක් ගොඩ ඇතිවෙයි.

“මහණෙනි,
මහ ගසක් වේ, ඒ ගසේ පොලොව යටට ගමන් කරන්නාවූ,
යටට බස්නා මුල් වෙත්, හරහට ගමන් කරන්නාවූ මුල් වෙත්,
ඒ සියල්ලම උඩට ඕජාව ගෙනයෙත්.

මහණෙනි,
එසේ ඒ මහ ගස ඕජාව ලැබීම නිසා
ඒ හේතුවෙන් දීර්ඝ කාලයක් පවතීන්නේය.

“මහණෙනි,
එසේම දස සංයෝජනය ධර්මයන්හි
රස විඳමින් වාසය කරන්නහුගේ
සිත නාම රූපයනට බැසගනී.
නාමරූප නිසා සළායතන ඇතිවේ.
සළායතන නිසා ස්පර්ශය ඇතිවේ.
ස්පර්ශය නිසා විඳීම ඇතිවේ.
වේදනාව නිසා තණ්හාව ඇතිවේ.
තණ්හාව නිසා උපාදානය (දැඩිව අල්ලා ගැනීම) ඇතිවේ.
උපාදානය (දැඩිව අල්ලා ගැනීම) නිසා භවය ඇතිවේ.
භවය නිසා ජාතිය (ඉපදීම) ඇතිවේ.
ජාතිය (ඉපදීම) නිසා ජරාමරණ, ශෝකවීම්, හැඬීම්,
දුක්වීම දොම්නස්වීම් සහ වැළපීම් ඇතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක්ගොඩ ඇතිවෙයි.

“මහණෙනි,
සංයෝජනයන්ට අරමුණු වන ධර්මයන්හි
ආදීනව අනුව බලමින් වාසය කරන්නහුගේ සිත
නාමරූපයට බැස නොගනී
නාමරූප නැතිවීමෙන් සළායතන නැතිවෙයි.
සළායතන නැතිවීමෙන් ස්පර්ශය නැතිවෙයි.
ස්පර්ශය නැතිවීමෙන් වේදනාව නැතිවෙයි.
වේදනාව නැතිවීමෙන් තණ්හාව නැතිවෙයි.
තණ්හාව නැතිවීමෙන් උපාදානය නැතිවෙයි.
උපාදානය නැතිවීමෙන් භවය නැතිවෙයි.
භවය නැතිවීමෙන් ජාතිය (ඉපදීම) නැතිවෙයි.
ජාතිය නැතිවීමෙන් ජරා, මරණ, ශෝකවීම්,
හැඬීම්, දුක්වීම්, දොම්නස්වීම් සහ වැළපීම් නැතිවෙත්.
මෙසේ මේ එකම දුක් සමූහය නැතිවෙයි.

“මහණෙනි,
මහ ගසක් වෙත එන පුරුෂයෙක් උදැල්ලක්
ගෙන අවුත් ඒ ගසේ මුල් කපන්නේය.
මුල් කපා මුල් හාරන්නේය.
මුල් හාරා, සැවැන්න මුල් පමණවූද කුඩා,
මුල් උදුරන්නේය.
ඒ ගස කඩ කඩ කොට කපන්නේය.
කඩ කඩ කොට කපා, පළන්නේය.
පළා, කැබලි කැබලි කරන්නේය.
කැබලි කැබලි කොට අවුවෙහි වේලන්නේය.
වේලා, ගින්නෙන් පුළුස්සන්නේය.
ගින්නෙන් පුළුස්සා අළු කරන්නේය.
අළුකොට, සුළඟෙහි පොලා හරින්නේය.
ශීඝ්‍රයෙන් ගලා බස්නාවූ ගඟෙහි පාකරන්නේය.

මහණෙනි,
මෙසේ ඒ මහ ගස මුල් සිඳින ලද්දේ
තල් කඳක් මෙන් කරන ලද්දේ
මත්තෙහි නොවැඩෙනසේ
අභාවයට පත්කරන ලද්දේය.

“මහණෙනි,
මෙසේ සංයෝජනයන්ට අරමුණුවන ධර්මයන්හි
ආදීනව දකීමින් වාසය කරන්නහුගේ සිත
නාම රූපයන්ට බැස නොගනී.
නාමරූපයන් නැතිවීමෙන් සළායතනයන් නැතිවෙයි.
සළායතනයන් නැතිවීමෙන් ස්පර්ශය නැතිවේ.
ස්පර්ශය නැතිවීමෙන් වේදනාව නැතිවෙයි.
වේදනාව නැතිවීමෙන් තණ්හාව නැතිවෙයි.
තණ්හාව නැතිවීමෙන් උපාදානය නැතිවෙයි.
උපාදානය නැතිවීමෙන් භවය නැතිවෙයි.
භවය නැතිවීමෙන් ජාතිය (යලි ඉපදීම) නැතිවෙයි.
ජාතිය නැතිවීමෙන් ජරා, මරණ,
ශෝකවීම් හැඬීම්, දුක්වීම්, දොම්නස්වීම් සහ
වැළපීම් නැතිවෙත්.
මෙසේ මේ එකම දුක් සමූහය නැතිවෙයි.

(අටවන නාමරූප සූත්‍රය නිමි)

SN 02-01-06-09 විඤ්ඤාණ සූත්‍රය

මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මහණෙනි”යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. “ස්වාමීනි” කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක.

“මහණෙනි,
සංයෝජනයන්ට අරමුණුවන ධර්මයන්හි රස වින්දින්නාහුගේ
විඤ්ඤාණයට බැසගැනීම සිදු වෙයි.
විඤ්ඤාණය නිසා නාමරූප ඇතිවෙයි.
නාමරූප නිසා සළායතන ඇතිවෙයි.
සළායතන නිසා ස්පර්ශය ඇතිවේ.
ස්පර්ශය නිසා වේදනා ඇතිවේ.
සුඛ වේදනාව නිසා තණ්හාව ඇතිවේ.
තණ්හාව නිසා උපාදානය ඇතිවේ.
උපාදානය නිසා භවය ඇතිවේ.
භවය නිසා ජාතිය (යලි ඉපදීම) ඇතිවේ.
ජාතිය නිසා ජරා, මරණ, ශෝකවීම්,
හැඬීම්, දුක්වීම්, දොම්නස්වීම් සහ
වැළපීම් ඇතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක්ගොඩ ඇතිවෙයි.

“මහණෙනි,
මහගසක, ඒ ගසේ යටට යන්නාවූ, මුල් වෙත්,
හරහට ගමන් කරන්නාවූ යම් මුල් වෙත්,
ඒ සියල්ලම උඩට ඕජාව ගෙනයෙත්

මහණෙනි,
එසේ ඒ මහගස
ඒ ඕජාව නිසා ඒ හේතුවෙන්
දීර්ඝ කාලයක් සිටින්නේය.

“මහණෙනි,
එසේම දස සංයෝජනයන්ට අරමුණු වන ධර්මයන්හි
රස විඳගැනීම අනුව බලමින් වාසය කරන්නහුගේ
විඤ්ඤාණයට බැසගැනීම වෙයි.
විඤ්ඤාණය නිසා නාමරූප ඇතිවෙයි.
නාමරූප නිසා සළායතන ඇති වෙයි.
සළායතන නිසා ස්පර්ශය ඇතිවේ.
ස්පර්ශය නිසා වේදනාව ඇතිවේ.
වේදනාව නිසා තණ්හාව ඇතිවේ.
තණ්හාව නිසා උපාදානය ඇතිවේ.
උපාදානය නිසා භවය ඇතිවේ.
භවය නිසා ජාතිය (යලි ඉපදීම) ඇතිවේ.
ජාතිය නිසා ජරා, මරණ, ශෝකවීම්,
හැඬීම්, දුක්වීම්, දොම්නස්වීම සහ වැළපීම් ඇතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක්ගොඩ ඇතිවෙයි.

“මහණෙනි,
සංයෝජනයන්ට අරමුණු වන ධර්මයන්හි ආදීනව
බලමින් වාසය කරන්නාගේ විඤ්ඤාණයට බැසගැනීම නොවෙයි.
විඤ්ඤාණය නැතිවීමෙන් නාමරූප නැතිවෙයි.
නාමරූප නැතිවීමෙන් සළායතන නැතිවෙයි.
සළායතන නැතිවීමෙන් ස්පර්ශය නැතිවෙයි.
ස්පර්ශය නැති වීමෙන් වේදනා නැතිවෙයි.
වේදනා නැතිවීමෙන් තණ්හාව නැතිවෙයි.
තණ්හාව නැතිවීමෙන් උපාදානය නැතිවෙයි.
උපාදානය නැතිවීමෙන් භවය නැතිවෙයි.
භවය නැතිවීමෙන් ජාතිය (යලි ඉපදීම) නැතිවෙයි.
ජාතිය නැතිවීමෙන් ජරා, මරණ, ශෝකවීම්,
හැඬීම්, දුක්වීම්, දොම්නස්වීම් සහ වැළපීම් නැතිවෙත්
මෙසේ මේ එකම දුක් සමූහය නැතිවෙයි.

“මහණෙනි,
පුරුෂයෙක් උදැල්ලක් ගෙන මහ ගසක්වෙත අවුත්
ඒ ගසේ මුල් කපන්නේය. මුල් කපා, මුල් හාරන්නේය.
මුල් හාරා, සැවැන්න මුල් පමණවූ කුඩා මුල්ද උදුරන්නේය.
ඔහු ඒ ගස කඩ කඩ කොට කපන්නේය.
කඩ කඩ කොට කපා, පළන්නේය.
පළා, කැබලි කැබලි කොට අවුවෙහි වේලන්නේය.
අවුවෙහි වේලා, ගිනි තබා පුළුස්සන්නේය.
ගින්නෙන් පුළුස්සා අළුකරන්නේය.
අළුකොට තද සුළගෙහි හෝ පොලා හරින්නේය.
සැඩ දිය දහරින් යුත් ගඟක පාකර හරින්නේය.

මහණෙනි,
මෙසේ ඒ මහගස මුල් කපන ලද්දේ.
තල් කඳක්මෙන් කරන ලද්දේ.
මත්තෙහි යලි නොවැඩෙනසේ විනාශ කරන ලද්දේය.

“මහණෙනි.
මෙසේ දස සංයෝජන ධර්මයන්හි ආදීනව බලමින්
වාසය කරන්නහුගේ විඤ්ඤාණයට බැසගැනීම නොවෙයි.
විඤ්ඤාණය නැතිවීමෙන් නාමරූප නැතිවේ.
නාමරූප නැතිවීමෙන් සළායතන නැතිවෙයි.
සළායතන නැතිවීමෙන් ස්පර්ශය නැතිවේ.
ස්පර්ශයනැතිවීමෙන් වේදනා නැතිවෙයි.
වේදනා නැතිවීමෙන් තණ්හාව නැතිවෙයි.
තණ්හාව නැතිවීමෙන් උපාදානය නැතිවෙයි.
උපාදානය නැතිවීමෙන් භවය නැතිවෙයි.
භවය නැතිවීමෙන් ජාතිය (යලි ඉපදීම) නැතිවෙයි.
ජාතිය නැතිවීමෙන් ජරා, මරණ, ශෝකවීම්,
හැඬීම්, දුක්වීම්, දොම්නස්වීම් සහ වැළපීම් නැතිවෙත්.
මෙසේ මේ එකම දුක් සමූහය නැතිවෙයි.

(නවවන විඤ්ඤාණ සූත්‍රය නිමි).

SN 02-01-06-10 නිදාන සූත්‍රය

[සුත්‍ර වර්ණනාව :-  
මේ දසවන සූත්‍රයේ “කුරුසු විහරති” යනු “කුරු” යන මෙසේ බහුවචන වශයෙන් ලබන ලද ව්‍යවහාර ඇති ජනපදයේ වාසය කරයි. “කම්මාස්සදම්මං නාම කුරුනං නිගමො” යනු කම්මාසදම්ම නම් වූ කුරු දේශයේ නියම්ගමකි. “එය ගොදුරුගම කරගෙන” යන අර්ථයි. “ආයස්මා” යන මෙය ප්‍රිය වදනකි. ගරු වදනකි. “ආනන්දෝ” යනු ඒ ආනන්ද තෙරුන්ගේ නාමයයි. “එකමන්තං නිසීදි” යනු සයක් වූ හිඳීම්-හිඳගැනීම් දෝෂයන්ගෙන් තොරව, දකුණු දණමඩලට (බුදුරදුන්ගේ) අභිමුඛ වූ තැන්හි, සවණක් ඝන බුද්ධරශ්මීන්ගේ ඇතුලට පිවිස, ප්‍රසන්න වූ ලාක්ෂා රසයකට බැසගන්නාක් මෙන් ද රන්පැහැ වස්ත්‍රයක් පොරවා ගන්නාක් මෙන් ද රතු උපුල් වියනක් මැදට පිවිසෙන්නාක් මෙන් ද ධර්ම භාණ්ඩාගාරික ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ හිඳගත්හ. එනිසා “එකත්පසෙක සිටියේය”යි කියන ලදී.

කුමන වේලාවක කවර කරුණකින් මේ තෙරුන් වහන්සේ, භාග්‍යවත් බුදුපියාණන් වහන්සේ වෙත එළඹි සේක්ද? සවස් වේලාවෙහි ප්‍රත්‍යයන්ගේ ආකාර දැක්වෙන ප්‍රශ්නයක් විමසීම සඳහායි. එදින අනඳ තෙරණුවෝ කුල සංග්‍රහය පිණිස, ගෙදරක් ගෙදරක් පාසා දහසක් බඩු පොදි බහා තබන්නාක් මෙන් කම්මාස්සදම්ම නියම්ගමෙහි ගෙපිළිවෙලින් පිඬු පිණිස හැසිර, සවස් යාමයේ පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකුණු සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේට වත් දක්වා, ශාස්තෘන් වහන්සේ ගඳකිළියට වැඩම කළ කල්හි උන්වහන්සේට වැඳ, තමා දහවල ගතකරන තැනට ගොස් අන්තේවාසිකයන්ට වත් දක්වා, නික්මුණු කල්හි දවල් වසන තැන හැමද සම්කඩ පනවා දියබඳුනින් දියගෙන, අත්පා සීතල කරගෙන පලඟකට නැගී හුන් සේක. එසේ හිඳිමින් සෝවාන් ඵල සමවතට සමවැද අනතුරුව පිරිසිඳ දැක්වූ කාල වශයෙන් සමවතින් නැගිට, ප්‍රතීත්‍ය සමුපපාදයෙහි සිත පිහිට වූ සේක. උන්වහන්සේ අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාර ඇතිවේ යනාදී ලෙස මුල සිට අගටත්, අග සිට මුලටත් උභයාන්තයේ සිට මැදටත්, මැදසිට අන්ත දෙකටත් වශයෙන් තෙවරක් ම දොළොස් පදයක් ඇති ප්‍රතීත්‍ය සමුප්පාදය සිහිපත් කළ සේක. මෙසේ සිහිපත් කරන උන්වහන්සේට ප්‍රතීත්‍ය සමුප්පාද ධර්මය මැනවින් ප්‍රකටවූ සේක. උඩුකුරු කළ කුන්තායුධයක් මෙනි. ඉක්බිති උන්වහන්සේට මෙසේ වැටහුනි. “මේ ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද ධර්මය සියලු බුදුවරුන් විසින් “ඉතා ගැඹුරුය. අවබෝධ කරගැනීම අපහසුය. දුරවබෝධය”යැයි වදාරන ලදහ. අල්ප වූ දැනීම් ඇති ශ්‍රාවකයකු වූ මාහට මෙය උඩුකුරු වී අතිශය ප්‍රකටව වැටහුනේය. මෙසේ උඩුකුරුව මැනවින් වැටහෙනුයේ මාහට පමණක්ද? අන්‍යයන්ට නොවැටහේද?”යි සිතා තමාට වැටහුණු මෙම කාරණය ශාස්තෘන් වහන්සේට දන්වන්නෙමි යි හුනස්නින් නැගිට, සම්කඩ ගසාදමා, එයත් රැගෙන සවස් වේලෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹි සේක. එනිසා කියන ලදී. “සවස් වේලෙහි ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදය පිළිබඳව ප්‍රශ්නයක් විමසා දැනගැනීමට බුදුරදුන්ගේ සමීපයට වැඩි සේක” යනුවෙන්.

“යාව ගම්හීරෝ” යනු “යාව” ශබ්දය ප්‍රමාණය අතික්‍රමණය කරයි. ඉක්මවා සිටියි. ප්‍රමාණය ඉක්ම වූ ගැඹුරු – අතිශය ගැඹුරු යන අර්ථයි. “ගම්භීරාවභාසො” යනු ගැඹුරුවූයේ ම බබලයි. දක්නට ලැබෙයි යන අර්ථයි. එය වනාහී ප්‍රකට වූයේ නමුත් ගැඹුරු ආකාරයෙන් වැටහේ.1 මේ එක් ක්‍රමයකි. කුණු වූ කොළවල රස, කසට ආදියෙන් කළුපාට වූ පල් වූ වතුරක් මෙන් දණක් පමණ උස ඇත්තේ වුවත් එම වතුරට එබී බැලූවහුට මිනිසුන් සීයකගේ පමණ උස ඇති (ගැඹුරු වූ) ජලාශයක් මෙන් වැටහේ.1 තව ක්‍රමයක් මැණික් මෙන් ආලෝකවත් වූ ඉතා ප්‍රසන්න ජලාශයක දිය මෙන් ගැඹුරු වූයේ නමුත් ප්‍රකට වූ බැබලීම් ඇත.2 එම ජලාශය වනාහී මිනිසුන් සීයකගේ පමණට ගැඹුරු වුවත්, දණහිස පොවන දියකඩක් මෙන් වැටහේ. තවත් ජලයේ ක්‍රමයක් නම් ප්‍රකට වූයේ අතිශය ප්‍රකට වූයේම වේ.3 භාජනයකට දැමූ දිය මෙනි. තව ජලයේ ක්‍රමයක් නම් ගැඹුරු වූයේ අතිශය ගැඹුරුව දක්නට ලැබේ. වැටහේ.4 මහමෙර පාමුල ඇති මහා සමුද්‍රයේ දිය මෙනි. මෙසේ එකම ජලයම සතර වැදෑරුම්ව දක්නට ලැබෙයි. මෙවැන්නක් ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදයේ නම් නැත. එය වනාහී ගැඹුරුවූයේ ම අතිශය ගැඹුරුවූයේ ම දක්නට ලැබේ. එනිසා එකම නමක් ලබයි. මෙසේ සමාන වුවත් “අථ ච පන මෙ උත්තාන කුන්තානකො විය ඛායති” මට ඉතා ප්‍රකට වූවක් මෙන් වැටහේ. එය මෙහි “අච්ඡරියං භන්තෙ! අබ්භූතං භන්තෙ!” යනුවෙන් තම විස්මය – පුදුමය ප්‍රකාශ කරන සේක්, තමන්ගේ ප්‍රශ්නය විමසා නිහඬ වූහ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනඳ හිමියන්ගේ වදන් අසා ‘ආනන්ද, අකනිටා බඹලොව අල්ලාගැනීමට අතදිගු කරන්නාක් මෙන් ද මහමෙර බිඳ දමා එහි මදය බැහැර කරගැනීමට උත්සාහ කරන්නාක් මෙන් ද නැවක් නොමැතිව මහමුහුද තරණය කිරීමට සිතන්නාක් මෙන් ද පොළව පෙරළා පෘථිවි රසය ගැනීමට වෑයම් කරන්නාක් මෙන් ද බුදුවරුන්ට ම විෂය වූ ප්‍රශ්නයක් “තමාට මැනවින් ප්‍රකට වී”යැයි පවසයි. මොහුට මෙහි ගැඹුරු බව පෙන්වා දෙමි”යි සිතා, “ආනන්දය, එසේ නොකියන්න”යනාදිය දෙසූහ.

එහි “මාහෙවං” යන තැන්හි “හ” කාරය නිපාතයකි. “මෙසේ නොපවසන්න” යන අර්ථයයි. මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “එසේ නොකියන්න” යනුවෙන් ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් උත්සාහවත් කරමින් ද නින්දා කරමින් ද වදාරන සේක. මෙම සූත්‍රයේ දී වදාරන ලද්දේ තෙරුන් උත්සාහවත් කිරීම සඳහායි. “ආනන්දය, නුඹ මහා පඬිවරයෙකි. විෂද වූ ඤාණ ඇත්තෙකි. එනිසා නුඹට ගැඹුරු වූ ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදය ඉතා ප්‍රකටව වැටහේ. අන්‍යයන්ට ද එසේ ප්‍රකටව වැටහෙන්නේ යැයි නො සැළකිය යුතුයි. එය ගැඹුරුය. අතිශය ගැඹුරු වූ දැකීම් ඇත්තකි.

ඒ සඳහා මේ උපමා සතර කියනු ලැබේ. සමසක් ඉතා රජ බොජුන් වළඳා පෝෂිත ශරීරයක් ඇති, කරන ලද නිසි පුහුණුවීම් ඇති මහා මල්ලව පොරකාරයකු උත්සව සමයේ දී කරන ලද මල්ලව පොර බැඳීමකට, යුධබිමකට යන්නේ, අතරමගදී තවත් එවැනිම මල්ලව පොරකාරයකු දැමු ගලක් දකින්නේය. ඔහු “මේ කුමක්ද?”යි ඇසූවිට අවට සිටි මිනිස්සු “මල්ලවයකු දැමු ගලකි”යි පවසති. ඔහු “එය ඉවත් කරවු”යි සෙස්සන්ට කී කල්හි, “එය එසවීමට නොහැක”යි ඔවුහු පවසති. එවිට මල්ලවයා තමාම ගොස් “මේ ගලේ බරක් කොයින්ද?”යි දෙඅතින් එය ඔසවා ක්‍රීඩා බෝලයක් මෙන් කරකවා ඈතට විසිකර යන්නේය.
එහිදී මල්ලවයාට මල්ලව පාෂාණය සැහැල්ලු දෙයක් විය. එනමුත් සෙසු මිනිසුන්ට එය “සැහැල්ලු දෙයකි” යි නොකිව යුතුයි. සමසක් ඉතා පෝෂ්‍යදායී රස අහරින් පෝෂිත වූ මල්ලවයා මෙන්, කල්ප සිය දහස් ගණනක් පාරමීදම් පුරා සම්පූර්ණ කරගත් ප්‍රාර්ථනා ඇති මේ ආනන්ද තෙරුන් දතයුතුයි. ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ මහා ප්‍රඥාවන්ත බව නිසා ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදය මැනවින් ප්‍රකට වූයේ මල්ලවයාගේ මහා බලය නිසා මල්ලව පාෂාණය සැහැල්ලු වූවාක් මෙනි. වෙනත් අයෙකුට ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදය වහා ප්‍රකට වේයැයි නොකිව යුතුයි.

මහ මුහුදෙහි මහා මත්ස්‍යයෝ සද්දෙනෙක් වෙති. තිමිර නැමැති මහා මත්ස්‍යයා යොදුන් දෙසීයක් විශාලය. තිමිංගල මත්ස්‍යයා යොදුන් තුන්සීයක් විශාලය. තිමිර පිංගල නම් මහා මත්ස්‍යයාගේ විශාලත්වය යොදුන් පන්සීයකි. ආනන්ද, තිමින්ද, අජ්ඣාරෝහ සහ මහාතිමි යන මේ සිවු මත්ස්‍යයන්ගේ විශාලත්වය යොදුන් දහසකි. මෙහි තිමිර පිංගල මත්ස්‍යයාම (ඔහු පමණක්ම) සළකා බලනු ලැබේ. එම මත්ස්‍යයාගේ දකුණු කණ සෙල වූ විට යොදුන් පන්සීයක් පමණ ප්‍රදේශයේ දිය සෙලවේ. වම්කණ සෙල වූ විටද එසේමය. වලිගය ද හිස ද සෙල වූ විට එපරිද්දෙන් ම යොදුන් පන්සීයක් පමණ ප්‍රදේශයේ දිය සෙලවේ. දෙකන් සොළවා වලිගය දෙපසට වනා පහර දී, හිස දෙපැත්තට වනා ක්‍රීඩා කිරීමට ඇරඹූ කල්හි යොදුන් හත-අටක් පමණ තැන්හි ජලය, භාජනයක දමා ලිපේ තැබූ වතුරක් මෙන් කැකෑරේ. පැසෙයි. යොදුන් සීයක් පමණ ශරීරයේ තැන් ජලයෙන් නොවැසී පවතියි. එනිසා මේ මහා මත්ස්‍යයා මෙලෙස කියයි. “මේ මහ මුහුද ගැඹුරුය. අතිශය ගැඹුරු යැයි පවසති. කවර ගැඹුරක්ද? මාගේ පිට තෙමාගැනීමට තරම් වූ දියක්වත් මෙහි නැත” යනුවෙනි. මහමුහුදේ මහා කයකින් යුක්ත වූ තිමිර පිංගලයාට මහමුහුද නොගැඹුරු, ඉතා ප්‍රකට වූවක් වුවත් අන්‍ය කුඩා මත්ස්‍යයන්ට එය නොගැඹුරු වන්නේයැයි නොකිව යුතුයි.

මෙලෙසින් ම මහා ඤාණයෙන් යුක්ත වූ තෙරුන් වහන්සේට ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදය මැනවින් ප්‍රකට වුවත්, අන්‍යයන්ට ද එසේ ප්‍රකට වන්නේ යැයි නොකිව යුතුයි. ගුරු රජා යොදුන් එකසිය පනහක් පමණ විශාලය. උගේ දකුණු පියාපත යොදුන් පනහක් පමණ විශාල වේ. වම් පියාපත ද එලෙසමය. පිල් කළඹ සැට යොදුනක් පමණ දිගුවේ. බෙල්ල යොදුන් තුනක් විශාලය. මුඛය යොදුන් නවයක් විශාලය. පාදයන්ගේ විශාලත්වය යොදුන් දොළසකි. ගුරුළු සුළඟ (සුවණ්ණ වාතං), ක්‍රීඩාව දැක්වීමට ඇරඹූ කල්හි ගුරුලාට යොදුන් හත්අට සීයක් පමණ වූ අහස ප්‍රමාණවත් නොවේ. එවිට ඔහු මෙසේ කියයි. “මේ අහස අනන්තය. අප්‍රමාණයැයි ඇතැම්හු කියති. අනන්ත බවක් කොහිද? මගේ පියාපත් හොඳින් දිගහැර නිදහසේ ඉගිලයෑම් පමණ වූ අවසරයක් වත් නොලබමි”යි යනුවෙනි. මෙහිදී මහා කයකින් යුතු වූ බැවින් ගුරුළු රජුට ආකාශය කුඩා වීයැයි ද එනිසා ම සෙසු කුඩා පක්‍ෂීන්ට ද අහස ඉතා කුඩා වූවකැයි නො පැවසිය යුතුයි. මේ ආකාරයෙන් ම මහා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත ව ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදය ප්‍රකටව වැටහුනත් අන්‍යයන්ට ප්‍රකටව වැටහෙන්නේ යැයි නොකිව යුතුයි.

රාහු අසුරේන්ද්‍රයාගේ පයේ පටන් හිසකෙස් අග දක්වා යොදුන් හාරදහස් අටසීයක් විශාල වේ. ඔහුගේ බාහු දෙක අතර දිග යොදුන් එක්දහස් දෙසීයකි. මහත යොදුන් හයසීයකි. අත්-පා පතුල් තුන්සිය යොදුනක් පමණ විශාලය. මුඛයත් එසේමය. එක් ඇඟිලි සන්ධියක දිග යොදුන් පනහකි. බැම දෙක අතර දිග ද එසේමය. නළලෙහි ප්‍රමාණය යොදුන් තුන්සීයකි. හිස යොදුන් නවසීයකි. ඔහු මහමුහුදට බැසගත්විට එහි ගැඹුරු ජලය දණහිස දක්වා පමණක් සිටී. එවිට ඔහු මෙසේ කියයි. “මේ මහමුහුද ගැඹුරුය. අතිශය ගැඹුරු යැයි ඇතැම්හු පවසති. ගැඹුරු බවක් එහි කොයින්ද? මගේ දණමඩලවත් වසා ගැනීමට ප්‍රමාණවත් දිය එහි නැත”යි යනුවේ. ඒ මහා කයකින් යුක්ත වූ බැවින් රාහු අසුරේන්ද්‍රයාට මහා සමුද්‍රය නොගැඹුරු වුවත් අන්‍යයන්ට නොගැඹුරු යැයි නොකිව යුතුයි. එලෙසින්ම ඥාණයෙන් යුක්ත වූ ආනන්ද තෙරුන්ට ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදය ප්‍රකට වුවත් අන්‍යයන්ටත් එසේම වහා වැටහෙන්නේ යැයි නොකිව යුතුයි. මේ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “ආනන්ද! එසේ නො කියන්න. එසේ නොකියන්න” යි වදාළහ.

අනඳ තෙරුන්ට සතර කරුණකින් ගැඹුරු වූ ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදය නො ගැඹුරු යැයි වැටහුනේය.
කවර සතරකින්ද?
පූර්ව උපනිශ්‍රය සම්පත්තියෙන්,
තීර්ථ වාසයෙන්,
සෝවාන් ඵලයට පත් වූ බැවින් හා
බහුශ්‍රැත භාවයෙන්. (යන කරුණු සතරෙනි.)

මෙයින් කල්ප සියදහස් ගණනකට පෙර පදුමුත්තර නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේ ඉපදුණු නුවර හංසවතී නම් විය. පිය රජු ආනන්ද නම් වීය. මව් බිසව වූයේ සුමේධා දේවියයි. බෝසතාණන් වහන්සේ ‘උත්තර’ නම් තම පුතු ඉපදුණු දිනම මහභිනික්මන් කොට, පැවිදිව ප්‍රධන්වීර්යය වඩන සේක් අනුක්‍රමයෙන් සර්වඥතා ඥානය ලැබ, “අනේකජාති සංසාරං…….” යනාදී ප්‍රීතිවාක්‍ය වදාළහ. සත්දිනක් බෝමැඩ මුල පලඟින් කල්යැවූ උන්වහන්සේ “දැන් පොළවේ පය තබමි”යි පා දෙක දිගුකළ සේක. එවිටම පොළව පැලී මහපියුමක් නැගී සිටියේ. එහි ප්‍රධාන පෙති රියන් අනූවකි. රේණු තිස් රියනකි. කර්ණිකාව දොළොස් රියනකි. කළ නවයක් පමණ රේණුවලින් පිරුණි.

ශාස්තෘන් වහන්සේ වනාහී උසින් රියන් පනස් අටක් විය. උන්වහන්සේන්ගේ බාහු දෙක අතර දිග දහඅට රියනකි. නළලත රියන් පහකි. අත්පා රියන් එකළොසක් දිගය. උන්වහන්ගේ රියන් එකළොසක් දිග පාදයෙන් දොළොස් රියන් වූ කර්ණිකාව පෑගීම සඳහා දිගු කළවිට, කළ නවයක් පමණ වූ රේණු පනස්අට රියන් ප්‍රදේශය පුරා පැතිර සිටියේ, විසිරුණු රත් සිරියල් කුඩු මෙනි. මෙනිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පදුමුත්තර යන නම භාවිත විය. උන්වහසේගේ අගසවු වූවෝ දේවල හා සුජාත යන දෙනමයි. අමිතා හා අසමා යන දෙදෙන අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. උපස්ථායක වූයේ සුමන තෙරුන්ය. පදුමුත්තර බුදුපියාණන් වහන්සේ පියාට හිතවැඩ පිණිස භික්ෂූන් වහන්සේ සියදහස් ගණනක් පිරිවරාගෙන හංසවතී නුවර විසූ සේක.

උන්වහන්සේගේ බාල සොහොයුරා “සුමන” නම් විය. ඔහුට රජතුමා හංසවතී නුවරින් විසියොදුනක් පමණ වූ ඈත ප්‍රදේශයක් පාලනය සඳහා පවරා දුන්නේය. ඔහු වරින්වර අවුත් පියරජතුමා ද බුදුපියාණන් ද බැහැදකියි. එක්දිනක් ප්‍රත්‍යන්තයක ජනයා කුපිතව කැරලි ගැසීය. සුමන කුමරු රජුට මෙවන් පණිවුඩයක් එවීය.
“රජතුමනි! ඔබවහන්සේ මා වැනි දරුවකු සිටියදී කුමට යුද්ධයට එන්නේ ද?
ඒ සොරුන් සන්සිඳුවා ජනපදය සාමයෙහි පවත්වා ඔබ හමුවට එමි” යනුවෙනි.
ඒ හසුන කියවා සතුටු වූ රජු,
“මගේ පුතා! කැරලි නිමවා වහා එත්වා”යි පණිවිඩ යැවීය.
ඒ කුමරුට ඇමතියෝ දාහකි. කැරල්ල නිමවා රජු හමුවට යන අතරමගදී තම ඇමතියන් ඇමතූ රජකුමරු,
“මගේ පියා සතුටුව ඉදින් වරයක් දෙන්නේ නම් කුමක් ඉල්ලම්ද?” යනුවෙන් ඇසීය.
ඔවුන’තරින් එක් ඇමතියෙක් නැගිට
“ඇතෙක් ඉල්ලන්න”යිද තවකෙක් “කුමරුනි, අශ්වයෙක් ඉල්ලන්න”යිද තවකෙක් “ජනපදයක් ඉල්ලන්න”යිද තව ඇමතියෙක් “සප්ත රත්නයන් ඉල්ලන්න” යනාදී වශයෙන් එක් එක් ඇමතිවරු ඉල්ලන දෑ පැවසූහ.
මෙවිට නැගීසිටි එක් බුද්ධිමත් ඇමතියකු “නුඹවහන්සේ රජතුමාගේ පුතුය. එනිසා ඔබට වස්තුව-ධනය දුර්ලභ නොවේ. එම සම්පත් සියල්ල ලැබූවත් මැරෙන මොහොතේ මේ සියල්ල හැරදා යායුතුයි. අපට පරලොව ගෙන යා හැක්කේ “පින” පමණි. එනිසා රජතුමා වරයක් දුනහොත්, “පදුමුත්තර බුදුරදුන්ට තෙමසක් උපස්ථාන කිරීමට අවසර දෙන්න”යි ඉල්ලන්න”යි පැවසීය.

එය ඇසූ රජකුමරු, “නුඹ මගේ කලණ මිතුරෙකි. මට මෙබඳු සිතක් නොවීය. නුඹ විසින් එම කුසල් සිත උපදවන ලදී. මම එලෙසම කරමි”යි පවසා සහපිරිවරින් ගොස් පියරජු බැහැදැක්කේය. රජු ඔහු වැළඳගෙන සිප සනහා නළල සිඹ “පුතේ! නුඹට කැමති වරයක් ඉල්ලව. එය දෙමි”යි පැවසූ විට “පියරජතුමනි! මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තෙමසක් උපස්ථාන කිරීමෙන් ජීවිතය වද නො වූවක් කරගනු කැමැත්තෙමි. මේ වරය මට දෙන්න”යි කුමරු පැවසීය. රජු – “පුතේ! එය නම් දිය නොහැක. අනික් ඕනෑම දෙයක් ඉල්ලව”යි කීවේය. එවිට පුත්කුමරු “රජතුමනි! ක්ෂත්‍රියයන්ගේ ලඟ කථා දෙකක් නම් නැත. මේ වරය පමණක් ම දෙන්න. වෙනත් වරයකින් මට වැඩෙක් නැත”යි පැවසීය. එවිට රජතුමා, “පුතේ! බුදුවරුන්ගේ සිත නම් අවබෝධ කරගැනීම අපහසුය. ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නොකැමති නම් මම වරය දුන්නත් වැඩක් වේද?”යි ඇසීය. එවිට එකුමරු “යහපති රජතුමනි! මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිත දැනගෙන එමි”යි පවසා විහාරයට ගියේය.

මෙවිටම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බත් කිස නිමවා ගඳකිළියට පිවිසියේ වේ. ඔහු මණ්ඩලමාලයේ හුන්නා වූ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සමීපයට ගියේය. එවිට උන්වහන්සේලා ඔහුගෙන් “රාජපුත්‍රය. කුමක් නිසා මෙහි පැමිණියේද?යි ඇසූහ. එවිට කුමරු “මම බුදුරදුන් දැකීම පිණිස පැමිණියෙමි”යි කීවේ. “මට උන්වහන්සේ දක්වන්න”යි ඉල්ලීය. එවිට භික්ෂූහු “රාජපුත්‍රය! අපිනම් කැමති කැමති වේලාවට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට අවසර නොලබමු”යි පැවසූහ. එවිට රජකුමරු “එසේනම් ස්වාමීනි! කවරෙකු අවසර ලබයිද?”යි විමසීය. භික්ෂූන් වහන්සේ “රාජපුත්‍රය! සුමන තෙරුන් ඒ අවසරය ලබා ඇත”යි පැවසූහ. කුමරු “උන්වහන්සේ කොහි වෙසේද?”යි අසා දැනගෙන එම කුටියට ගොස් උන්වහන්සේට වැඳ, “ස්වමීනි! මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දකිනු කැමැත්තෙමි. මට උන්වහන්සේ දක්වන සේක්වා”යි ඉල්ලා සිටියේය. තෙරුන් වහන්සේ “රාජපුත්‍රය! එන්න”යි කියා කුමරු කැඳවාගෙන ගොස් ඔහු ගඳකිළි පිරිවෙණෙහි තබාගඳකිළියට වැඩියහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “සුමන! කුමක් නිසා පැමිණියේද?”යි ඇසූ සේක. තෙරණුවෝ “ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබවහන්සේ දැකීමට රාජපුත්‍රයා පැමිණියේය”යි පිළිතුරු දුන්හ.” එසේනම් අසුනක් පනවන්න”යි බුදුහු වදාළහ. තෙරුන් වහන්සේ අසුනක් පැනවූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ පැන වූ අසුනෙහි වැඩහිඳි කල්හි, රජපුතු උන්වහන්සේට වැඳ නමස්කාර කර, පිළිසඳර කථාව කොට නිමියේය. “රාජපුත්‍රය, නුඹ කුමන වේලාවෙහි පැමිණියේද?යි බුදුහු විමසූහ. කුමරු “ස්වාමීනි! නුඹවහන්සේ ගඳකිළියට පිවිසි වේලාවෙහිම පැමිණි මාහට, “අපි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කැමති කැමති වේලාවට දැකීමට අවසර නොලබමු. සුමන තෙරුන්ට පමණක් එම අවසරය ඇතැ”යි පවසා, භික්ෂුන් වහන්සේලා මා සුමන තෙරුන් වෙත යොමු කළහ. උන්වහන්සේ වනාහී එක වචනයකින් ම මාහට බුදුපියාණන් දැක්වූහ. ස්වාමීනි! මේ තෙරුන් වහන්සේ, නුඹවහන්සේගේ සසුනෙහි ඉතා ප්‍රියයෙක් වේයැයි සිතමි”යි පැවසුවේය. එවිට බුදුපියාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ. “එසේය රජකුමරුනි! මුන්වහන්සේ මගේ සසුනෙහි ඉතා ප්‍රිය භික්ෂුවකි” යනුවෙනි. මෙය ඇසූ රජකුමරු, “ස්වාමීනි! බුදුවරුන්ගේ ශාසනයන්හි ඉතා ප්‍රිය භාවයට යෑම සඳහා කුමක් කළයුතුද?”යි ඇසීය. එම පැනයට පිළිතුරු දෙන බුදුපියාණන් වහන්සේ, “කුමරුනි! දන්දී, සිල්සමාදන්ව, පොහෝ කර්ම කර ප්‍රියභාවයට පත්විය හැකියැ”යි වදාළ සේක. එවිට රජකුමරු, “භාග්‍යවතුන් වහන්ස! මම ද මේ තෙරුන් මෙන් බුදුසසුනක ප්‍රියයෙක් වීමට කැමැත්තෙමි. තෙමසක් වූ වස්කාලය තුල මාගේ උපස්ථානය ඉවසන සේක්වා!”යි ආරාධනා කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මේ ගමනින් යහපතක් වේද?”යි විමසා බලා, යහපතක් වන බව දැන, “රාජපුත්‍රය! ශුන්‍යගාරයන්හි වාසයට බුදුවරු කැමතිවෙති”යි වදාළහ. කුමරු “බුදුරජාණන් වහන්සේ මගේ ඇරයුම පිළිගත්හ. අනුදත්හ” යි දැන “ස්වාමීනි! මම පළමුව ගොස් විහාරයක් කරවමි. මා පණිවුඩයක් එවූ කල්හි භික්ෂූන් වහන්සේ සිය-දහස් ගණනක් පිරිවරාගෙන වඩිනු මැනව”යි පොරොන්දු ගෙන පියරජු සමීපයට ගොස්, “රජතුමනි! භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට අවසර දුන් සේක. මා පණිවුඩයක් එවූ කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වැඩම කරවුව මැනව”යි කියා පියාට වැඳ, තම නුවරට යන්නේ සතරමග යොදුනක්-යොදුනක් පාසා විහාරාරාම කරවමින් විසියොදුන් මග ගෙවා සිය නුවරට පැමිණියේය. තම නුවරට ගොස් විහාරයකට සුදුසු තැනක් සොයනුයේ “සෝභන” නම් සිටුපුතුගේ උයන දැක ලක්‍ෂයකට එය මිලදීගෙන, තවත් ලක්ෂයක් වියදම් කර මහාවිහාරයක් කරවූයේ ය. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගඳකිළිය හා සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේගේ දවල් වසන තැන්, රාත්‍රී වසන තැන්, කුටි-ලෙන්-මණ්ඩප කරවා, පවුරකින් වටකරවා; පිවිසෙන ද්වාර නාන තොටු ආදිය ද පිළියෙල කරවා, අනතුරුව තම පියාණන් වෙත, “මගේ කටයුතු නිමකරන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩමවන සේක්වා!”යි හසුන්පත් යැවීය.

පියරජු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වළඳවා, “ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! සුමනගේ කටයුතු නිම කරන ලදී. ඔහු නුඹවහන්සේ ගේ පැමිණීම බලාපොරොත්තුව සිටියි” යනුවෙන් පැවසීය. බුදුපියාණන් වහන්සේ ලක්‍ෂ ගණනක් භික්ෂූන් වහන්සේ පිරිවරාගෙන, යොදුනෙන් යොදුන විහාරවල වාසය කරන සේක් පිළිවෙලින් එනුවරට වැඩම කළ සේක.

කුමරා ශාස්තෘන් වහන්සේ පැමිණෙන පුවත අසා සතුටුව, යොදුනක් පෙර ගමන් කර, සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා පවත්වමින් විහාරයට වැඩම කරවාගෙන අවුත්,

“ලක්ෂ ගණනක් මිලදී ගත්, ලක්ෂ ගණනක් වියදම් කර සාදවන ලද මේ සෝභන නම් වූ උයන, මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේ මා හට අනුකම්පාවෙන් පිළිගන්නා සේක්වා!”යි පවසා විහාරය බුද්ධප්‍රමුඛ මහා සංඝයාට පූජා කළේය. ඔහු වස් එළඹෙන දින මහදන් පවත්වා, තම අඹුදරුවන්ද ඇමතියන්ද කැඳවා මෙසේ කීය. “ශාස්තෘන් වහන්සේ අපගේ සමීපයට වැඩියේ බොහෝ දුර සිටයි. බුදුවරු නම් ධර්ම ගරුකරන්නෝ මිස ආමිස ගරු කරන්නෝ නොවෙති. එනිසා මේ තෙමස ම මම සලු දෙකක් පමණක් හැඳගෙන, දසසිල් සමාදන්ව මෙහිම වෙසෙමි. නුඹලා සියලුම රහතන් වහන්සේලාට ම මේ අයුරින්ම තෙමස පුරා දන් දෙවු”යි යනුවෙනි.

ඔහු සුමන තෙරුන් වැඩවෙසෙන තැනට සමීපවූ තැනක වෙසෙමින්, තෙරුන් වහන්සේ විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කරනු ලබන සියලු වත් පිළිවෙත් දැක, “මේ සස්නෙහි ඒකාන්තයෙන්ම ඉතා ප්‍රිය වූයේ මේ තෙරුන්මය. මෙම තනතුර පැතීම ඉතා අගනේය”යි සිතා වස් පවරාණය ළංවූ විට ගමට පිවිස සත්දිනක් මහදන් දී, සත්වැනි දින ලක්‍ෂ ගණනක් භික්ෂූන්ගේ පාමුල තුන් සිවුරු තබා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, “ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඉදින් මවිසින් අතරමග යොදුනක් පාසා විහාර කරවීමේ පටන් කරන ලද සියලු පින්කම්වලින් ශක්‍ර සම්පත්, මාර, බ්‍රහ්ම සම්පත් ආදියක් නොපතමි. හුදෙක් ලොවුතුරා බුදුවරයෙකු හමුවේ උපස්ථායක තනතුර දැරීමට ම ප්‍රාර්ථනා කරමි. එනිසා ස්වාමීනි! මේ සුමන තෙරුන් මෙන් මමද බුදුවරයන් වහන්සේ කෙනෙකු හමුවේ අග්‍ර උපස්ථායකයකු වේවා!”යි පතමින් පසඟ පිහිටුවා වැඳගෙන සිටියේය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ මහත් වූ කුල පුතුගේ ප්‍රාර්ථනාව ඉටුවන්නේද? නොවන්නේ ද?යි විමසා බලන සේක් “අනාගතයේ දී – මින් කල්ප සියදහසක් ගත වූ කල්හි ගෞතම නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළවන සේක. මෙකුමරු උන්වහන්සේන්ගේ අග්‍ර උපස්ථායක වන්නේය”යි දැන
ඉච්ඡිතං පච්ඡිතං තුයිහං ඛිප්පමේව සමිජ්ඣතු
සබ්බා පූරෙන්තු සංකප්පා චන්දො පණ්ණ රසො යථා
“ඔබ සිතූ-පැතු සියල්ලම වහා සමෘද්ධිමත් වේවා!
පසළොස්වක සඳ මෙන් ඔබගේ සියලු සංකල්පනාවෝ සම්පූර්ණ වෙත්වා!”යි වදාළ සේක.

මෙය ඇසූ සුමන කුමරු “බුදුවරු නම් දෙයාකාර වූ කථාවක් නොදෙසනෝමය”යි සිතා දෙවැනි දින පටන් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාසිවුරු ගෙන පිටුපසින් අනුව යන්නාක් මෙන් හැඟුනේය. එසේ සිතමින් ප්‍රීති විය. ඔහු ඒ බුද්ධෝත්පාද කාලයේ වර්ෂ සියදහස් ගණනක් මහදන් දී දිව්‍යලෝකයේ ඉපිද කසුප් බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩවසන සමයෙහි පිඬු පිණිස හැසිරෙන භික්ෂුවකට සිය පාත්‍රය තබාගෙන යෑම සඳහා සුදුසු වූ උතුරු සලුවක් පූජා කළේය.

නැවත දෙව්ලොව ඉපිද, ඉන් චුතව බරණැස් මහරජුව ඉපිද, පසේ බුදුවරු අටනමක් සඳහා පන්සල් කරවා, මැණික් පුටු පූජා කරවා සිවු පසයෙන් ඇප උපස්ථාන කරමින් වර්ෂ දසදහසක් ගත කළේය. මෙතැන් සිට ඇති තොරතුරු ඉතා ප්‍රකටය.

කල්ප සියදහස් ගණනක් දන් දෙමින් ම අපගේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සමග ම තුසිත පුරයෙහි ඉපිද, ඉන් සැව අමිතෝදන ශාක්‍යයාගේ භාර්යා කුස පිළිසිඳගෙන, පිළිවෙලින් කරන ලද අභිනික්මන් ඇති අප සිදුහත් තාපසතුමා සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පැමිණ පළමුවර කපිලවත්ථුවට වැඩි අවස්ථාවේ දී ශාක්‍ය රජවරු ගත් තීරණයට අනුව කපිලවත්ථුවෙන් නික්මුණු බුදුපියාණන් වහන්සේ පිරිවරා ගැනීමට ශාක්‍ය කුලයෙන් පැවිදිවන භද්දියාදී කුමාරවරු සමග ගිහිගෙයින් නික්මුණු ආනන්ද කුමරු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැවිදි වූයේය. නොබෝ දිනකින් ම ආයුෂ්මත් පුණ්ණ මන්තානි පුත්ත මහතෙරුන්ගේ ධර්ම කථාවක් අසා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටි ආනන්ද තෙරණුවන්ගේ පූර්ව උපනිශ්‍රය සම්පත්තීන් මෙපරිද්දෙන් දතයුතුයි. ඒ පූර්ව උපනිශ්‍රය සම්පත් හේතුවෙන් ගැඹුරු වූ ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද ධර්මය වඩාත් ප්‍රකටව වැටහුණු බව දතයුතුයි.

තීර්ථ වාසය (තිත්ථවාස) යනු ගුරුවරු සමීපයේ සිට ධර්ම කරුණු ඉගෙනීම, ශ්‍රවණය, විචාරීම, ධාරණය කරගැනීමාදී ක්‍රියාවන්ය. මෙකරුණු ආනන්ද තෙරුන් පිළිබඳව විමසා බැලීමේදී අතිශයින් පිරිසිදුය. එනිසා මෙම ගැඹුරු ධර්මය මැනවින් වටහාගත හැකි වූ බව දතයුතුයි.

සෝවාන් වූවන්ටද මේ ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද ධර්මය උඩුකුරු වී මෙන් මැනවින් ප්‍රකටව අවබෝධ වේ. ආනන්ද තෙරුන් ද සෝවාන්ව සිටි බැවින් මෙම සත්‍යය ධර්මය මැනවින් වැටහෙන්නට ඇති බව දතයුතුයි. බහුශ්‍රැතයන්ට වනාහී; සිවුරියන් කාමරයක පහන් දල්වන කල්හි ඇඳපුටු ආදිය මැනවින් ප්‍රකටව පෙනෙන්නාක් මෙන් නාමරූපයන්ගේ බෙදා දැක්වීම් මනාව ප්‍රකටව වැටහේ. මේ ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේද බහුශ්‍රැතයන්ට අග්‍රවූයේමය. මෙලෙස බහුශ්‍රැත බවින් අග්‍ර හෙයින් උන්වහන්සේට ගැඹුරු වූ ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද ධර්මය උඩුකුරු වූවක් මෙන් මනාව වැටහුනේය.

ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද ධර්මයේ ගැඹුරු බව සතරාකාරව දතයුතුයි. ඒ ගාම්භීරතාවයන් විශුද්ධිමාර්ගයේ විස්තර කරන ලදී. එම සියලු ගාම්භීරතාවයන් ආනන්ද තෙරුන්ට වඩා අවබෝධ විය. එනිසා භාග්‍යවතුන් වහසේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් උත්සාහවත් කරවන සේක්, “ආනන්ද එසේ නොකියන්න” යනාදිය වදාළ සේක.
මේ එහි අදහසයි.- “ආනන්දය! නුඹ මහා ප්‍රාඥයෙක. ප්‍රකට වූ ඤාණ ඇත්තෙක. එනසා නුඹට අතිශය ගැඹුරු වූ ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදයද උඩුකුරු වූවක් මෙන් වැටහුනේය. එනිසා මාහටම මෙය උඩුකුරු වූවක් මෙන් වැටහුණිද? නැතිනම් සෙස්සන්ටත් මෙය වැටහේද? යනාදී වදන් නොපවසන්න” යනුවෙනි.

නින්දා කරමින් යමක් කියන ලදද එහි මේ අදහස ඇත. “ආනන්දය! තවත් “මට උඩුකුරුව-ඉතා ප්‍රකටව වැටහේ” යැයි නොපවසන්න. ඉදින් නුඹට ඉතා ප්‍රකටව ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදය වැටහේ නම් කුමක් නිසා නුඹ තම ධර්මතා වශයෙන් සෝවාන් ඵලයට පත් නොවූයෙහිද? මවිසින් දේශිත නය අනුව නුඹ සෝවාන් ඵලයට පත් වූයෙහිය.
ආනන්දය! මේ නිවන් මග ඉතා ගැඹුරුය. ප්‍රතීත්‍ය-සමුත්පාදය වනාහී ප්‍රකට වූයේ – මැනවින් වැටහෙනුයේ නම් කුමක් නිසා නුඹ ඕලාරික වූ කාමරාග සංයෝජනය, ප්‍රතිඝ (තරහ) සංයෝජනය හා කාමරාගානුසය හා ප්‍රතිසානුසය යන මේ සිවුවැදෑරුම් ක්ලේශ ධර්ම උපුටා දමා සකෘදාගාමී ඵලය සාක්ෂාත් කර නොගන්නෙහි ද?
කිම ඒ අත්‍යල්ප වූ සතරවිධ ක්ලේශ ධර්ම සම්පූර්ණයෙන් ම නසා අනාගාමී ඵලය සාක්ෂාත් නොකරන්නේ ද?
රූපරාගාදී පස්විධ සංයෝජනයන් ද මාන-භව-අවිද්‍යාදී අප්‍රකට ක්ලේශ ධර්ම අට ද සම්පූර්ණයෙන් ම නසා රහත්ඵල සාක්ෂාත් කරණය නොකර සිටිනුයේ මන්ද?
සිය දාහක් කල්පයන්හි ඒකාසංඛෙය්‍ය කල්ප ලක්‍ෂයක් පිරූ පාරමී ධර්ම ඇති, සැරියුත්-මුගලන් මහතෙරවරු මෙන් ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණය අවබෝධ නොකළේ කුමක් නිසා ද?
කල්ප අසංඛෙය්‍ය කල්ප ලක්‍ෂ දෙකක් පුරා පිරූ පාරමී දම් ඇති පසේ බුදුවරු මෙන් පසේ බුදු ඤාණය අවබෝධ නොකළේ ඇයිද?
ඉදින් නුඹට සියලුම ආකාරයෙන් මේ ධර්මය ඉතා ප්‍රකටව වැටහෙන්නෙහි නම්, අසංඛ්‍යය කල්ප ලක්‍ෂ හතරක්, අටක් හෝ දාසයක් පුරා පුරන ලද පාරමිතා ධර්ම ඇති ලොවුතුරා බුදුවරයෙකු මෙන් සර්වඥතා ඥානය කුමක් නිසා සාක්ෂාත් කර නොගන්නෙහි ද?
මේ සුවිශේෂී වූ අධිගමයන්ගෙන් අනර්ථයක් හෝ අවැඩක් වන්නෙහිද?

බලන්න! නුඹගේ අපරාධ වූ ප්‍රකාශයේ තරම.
නුඹ ශ්‍රාවක ඥාණයෙහි පිහිටියේ ඉතා ගැඹුරු වූ ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද ධර්මය උඩුකුරු වූවක් මෙන් වැටහෙන්නේ යැයි පවසන්නෙහිය. මේ නුඹගේ ප්‍රකාශය ලොවුතුරු බුදුවරුන්ගේ දේශනාවට විරුද්ධ වූයේ වෙයි. නුඹ වැනි භික්ෂූන් විසින් බුදුවරුන්ගේ දේශනාවට පටහැනි වූවක් පැවසීම නුසුදුසුම ක්‍රියාවකි.

ආනන්දය! මාහට මෙම ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද ධර්මය අවබෝධ කරගැනීම සඳහා සාරාසංඛ්‍ය කල්ප ලක්‍ෂයක් ඉක්ම නොගියේද? මේ ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද ධර්මය අවබෝධ කරගැනීම සඳහා මවිසින් නොදුන් දානයක් නම් නැත. නොපිරූ පාරමිතාවක් නම් නැත. “අද ප්‍රතීත්‍ය -සමුත්පාදය අවබෝධ කරනෙමි”යි මාර බලය පරදා කළ ඒ උත්සාහය ඵලරහිතය. ඔබ මේ ප්‍රකාශය කරන කල්හි මහපොළව දෑගිල්ලක් තරම්වත් කම්පා නොවිණි. එනමුත් බුදුවනදා ප්‍රථමයාමයේ දී පුබේනිවාසානුස්සති ඥානය ද මධ්‍යම යාමයේ දී දිබ්බචක්ඛු ඥානය ද උපදවාගෙන පශ්චිම යාමයේදී ඉතා අලුයම් වේලාවෙහි අවිද්‍යා, සංස්කාරාදිය නවාකාරයකින් ප්‍රත්‍යවන්නේ යැයි දුටු පමණින් ම දස දහසක් සක්වල යකඩ දණ්ඩකින් තලන ලද ලෝහ තලියක් මෙන් රාවප්‍රතිරාව සීයක්, රාවප්‍රතිරාව දාහක් මුදමින්, සුලඟින් සොලවන ලද නෙලුම් පත්‍රයේ ඇති දියබිඳු මෙන් කම්පා විය. මෙලෙස “ආනන්දය! මේ ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදය ඉතා ගැඹුරුය. ගැඹුරු වූයේ ම ගැඹුරුව පෙනේ. ආනන්දය! මේ දහම නොදැනීම නිසා, අවබෝධ නොකිරීම නිසා -පෙ- සසර නො ඉක්මවත්.”

“එතස්ස ධම්මස්ස” යනු මේ ප්‍රත්‍යය ධර්මයාගේය. “අනනුබොධා” යනු දන්නා ලද, සම්පූර්ණයෙන් දැනගත් ආදී ලෙස අවබෝධ කර නොගැනීමෙනි. “අප්පටිවෙධා” යනු තීරණ, ප්‍රහාණ හා පිරිසිඳ දැනීම් වශයෙන් අනවබෝධ වූ යනුයි. “තන්තාකුලක ජාතා” යනු නූලක් මෙන් අවුල් වූ යනුයි. යම්සේ වැරදි ලෙස දමනු ලැබූ, මීයන් විසින් කනලද පේෂකාරයන්ගේ නූලක් ඒ ඒ තැන අවුල්වේද, මේ අගය, මේ මුලය ගත නොහැකි ද, අගින් අග හෝ මුලින් මුල හෝ ගැලවීම අපහසු වේද ඒ ආකාරයෙන්ම සත්ත්වයෝ මේ ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද ධර්මයෙහි පැකිලී, අවුල්ව – ව්‍යාකුලව ගියාහු වෙති. ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද ධර්මය ඍජු කරගැනීමට නො හැකි වේ. එහි අවුල් වූ නූල ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් දත් පුරුෂයෙකු ලවා ම දිගහැර ගැනීමට හැකිවන නමුත් මේ ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද ධර්මය තමාගේම ධර්මතාවක් වශයෙන් වටහා ගැනීම සඳහා බෝසත්වරු දෙදෙනෙක් ලඟ තබාගෙනවත් නොහැකි වන්නේමය. එවැනි හැකියාවක් නැත්තේමය. යම්සේ අවුල් වූ නූල කැඳෙහි දමා මුස්නකින් ගසනවිට ඒ ඒ තැන ගුළාවක් මෙන් ගැට-බැඳීම් ඇතිවන්නේ ද එසේ ම මේ සත්ත්වයෝ ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්හි පැකිලී, ප්‍රත්‍ය ධර්මය සෘජුව වටහා ගැනීමට නොහැකිව දෙසැට මිසදිටුවලට යෑම් වශයෙන් ගුළාවක් මෙන් වේ. ගැට බැඳීම් ඇති වේ. යම් කිසිවෙකු දෘෂ්ටි ඇසුරු කළෝ නම් ඔවුහු සියල්ලෝම ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද ධර්මය ඍජුව වටහා ගැනීමට නොහැකිවූවෝ වෙති.

“ගුළාගුණ්ඩික ජාතා” යනු අවුල් වූ නූල් ගුළාවකි. ජේෂකාරයන්ගේ කැඳෙහි දැමූ නූලකි. ඇතැම්හු (අභයගිරිකාදී) මෙසේ කියති. “ගුළා” යනු පක්ෂි වර්ගයකි. ඒ පක්ෂීන්ගේ කුඩු මෙන් අවුල් වූ යන අර්ථයයි. මේ අර්ථ දෙකම ආකූල වූ, අගින් අග හෝ මුලින් මුල ගැලපීමට දුෂ්කර වූ යන මුලින් කී අර්ථ දෙකම ආකූල වූ, අගින් අග හෝ මුලින් මුල ගැලපීමට දුෂ්කර වූ යන මුලින් කී අර්ථයට ම යෙදිය යුතුයි.

“මුඤ්ජබබ්බජභූතා” යනු මුදුතණ මෙන්, සවැන්න තණමෙන් වූ, එලෙස හටගත් යනුයි. යම්සේ ඒ තණ අඹරා කරන ලද රැහැන කැඩුණු විට කිසිවෙක් වැටුණු කැබැල්ලක් ගෙන, ඒ තණවල ‘මේ අගයි. මේ මුලයි’ යනුවෙන් අගින් අග හෝ මුලින් මුල හෝ ගැලපීමට දුෂ්කර වේ. එයද ප්‍රත්‍යක්‍ෂයෙන් දත් පුරුෂයකු ලවා ම ඍජුකර ගැනීමට හැකිවන්නකි. එනමුත් බෝසත්වරු දෙදෙනෙක් දෙපස තබාගෙනවත් තමාම ධර්මතා වශයෙන් ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදය ඍජුව වටහා ගන්නෙක් නම් නැත. මෙසේ මේ සාමාන්‍ය ජනයා ප්‍රත්‍ය ධර්ම ඍජුව වටහා ගැනීමට නොහැකි වනුයේ දෘෂ්ටිගත වශයෙන් ගැට හටගතෝ වී “අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං සංසාරං නාතිවත්තති” සැපෙන් පහවී නපුරු ගති ඇති නරකයෙහි වැටී සසර නො ඉක්මවයි.

මෙහි “අපාය” යනු නිරය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත විෂය හා අසුර ලෝකයයි. ඒ සියල්ලෝම “වර්ධනය වීම” නම් වූ “අයවීමෙන් දුරුවූයේ-නොවැඩෙන්නේ “අපාය” නම් වේ. එසේම දුකට යෑම් වශයෙන් “දුගති” නම් වේ. සැප කයින් වැටුණු බැවින් “විනිපාත” නම් වේ. සෙසු පදයන්හි අර්ථ –
“ඛන්ධානං පටිපාටී ච ධාතු ආයතනානිච
අම්බොච්ඡින්නං වත්තමානං සංසාරොති පවුච්චතී”
“ස්කන්ධයන්ගේ පිළිවෙල හා ධාතු-ආයතනාදිය නොසිඳී -අඛණ්ඩව එකට බැඳී පවතිනුයේ ද “ඒ සංසාරය” යැයි කියනු ලැබේ.

ඒ සියල්ල ද නො ඉක්මවයි. අතික්‍රමණය නොකරයි. අනතුරුව චුතියෙන් ප්‍රතිසන්ධිය ද ප්‍රතිසන්ධියෙන් චුතිය ද ලැබීම් වශයෙන් මෙලෙස නැවත නැවත චුති-ප්‍රතිසන්ධි ලබන සත්වයෝ ත්‍රිවිධ භවයන්හිද නව සත්තාවාසයන්හි ද ඉපිද මැරෙමින්; මහමුහුදේ ඒ මේ අත ගසාගෙන යන නැවක් මෙන් ද යන්ත්‍රයේ යොදන ලද ගොනෙකු මෙන් ද පරිභ්‍රමණය කරත්මය. මේ සියල්ල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්, ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන්ට නින්දා කරමින් දේශනා කළහයි දතයුතුයි. මෙම සූත්‍රයේ ඉතිරි පදයන්ගේ අර්ථ ඉතා ප්‍රකටය.]

SN 02-01-06-10 නිදාන සූත්‍රය

මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “කම්මාස්සදම්ම” නම්වූ කුරුරට වැස්සන්ගේ නියම්ගම ගොදුරුගම් කොට කුරුරට වාසය කරනසේක. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක්පැත්තක හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙය කීයේය.
“ස්වාමීනි,
මේ පටිච්ච සමුප්පාදය ඉතා ගැඹුරු වූවක් බව කියතත්,
ගැඹුරු ලෙස පෙනුනත්,
මට ඒ නොගැඹුරුව නොගැඹුරුව මෙන් වැටහෙයි” කියායි.

“ආනන්දය, එසේ නොකියව!
ආනන්දය, එසේ නොකියව!!
ආනන්දය,
මේ පටිච්චසමුප්පාදය ගැඹුරුය,
ගැඹුරු ලෙසටම පෙනෙයි.

ආනන්දය,
මෙසේ මේ ධර්මය නොදැනීමෙන්,
මේ ධර්මය අවබෝධ නොකිරීමෙන්,
ප්‍රතිවෙධ නොකිරීමෙන්,
මේ ලෝකයේ ප්‍රජාව,
පැටලුනු නූල් පන්දුවක් මෙන් වූවාහ,
කැදැල්ලක් මෙන් වූවාහ.
මුදුතණ හා බබුස්තණ මෙන් වූවාහ.
සැප නැත්තාවූ, නපුරු දුක් ඇත්තාවූ,
විෂම වැටීම් ඇත්තාවූ,
සංසාරය ඉක්මවා නොයන්නීය.

ආනන්දය,
තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි ආදීන් විසින් අල්වා ගනු ලබන
ධර්මයන්හි රස විඳමින් වාසය කරන්නාගේ
තණ්හාව වැඩෙන්නීය.

තණ්හාව නිසා උපාදානය ඇතිවෙයි.
උපාදානය නිසා භවය ඇතිවෙයි.
භවය නිසා මතු උත්පත්තිය ඇතිවෙයි.
ජාතිය නිසා ජරා මරණ, ශෝකවීම්, හැඬීම්,
දුක්වීම්, දොම්නස්වීම් සහ වැළපීම් ඇතිවේ.
මෙසේ මේ එකම දුක්ගොඩ ඇතිවෙයි.

“ආනන්දය,
මහා වනයේ මහ ගසක් වේ,
ඒ ගසේ යටට ගමන්කරන්නාවූ යම් මුල්වෙත්,
හරහට ගමන් කරන්නාවූ මුල් වෙත්,
ඒ සියල්ල විසින් පොළොවේ සාරය ඕජාව
ගසේ ඉහලට ගෙන යෙත්,
ආනන්දය, මෙසේ ඒ මහගස ඒ (ඕජාව) නිසා
ඒ හේතුවෙන් දීර්ඝ කාලයක් සිටින්නේය.

ආනන්දය,
එසේම වනාහි තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි ආදීන් විසින්
අල්වාගනු ලබන ධර්මයන්හි රස විඳමින්
වාසය කරන්නහුගේ තණ්හාව වැඩෙන්නේය.
තණ්හාව නිසා උපාදානය ඇතිවෙයි.
උපාදානය නිසා භවය ඇතිවෙයි.
භවය නිසා ජාතිය (උත්පත්තිය) ඇතිවෙයි.
ජාතිය (උත්පත්තිය) නිසා ජරා මරණ
ශෝකවීම්, හැඬීම්, දුක්වීම්, දොම්නස්වීම්
සහ වැළපීම් ඇතිවෙත්. මෙසේ මේ එකම දුක්ගොඩ ඇතිවෙයි.

“ආනන්දය,
එසේම තෘෂ්ණාදෘෂ්ටි ආදීන් විසින්
අල්වාගනු ලබන ධර්මයන්හි
ආදීනව (දොස්) දකිමින් වාසය කරන්නාගේ
තණ්හාව නැති වන්නීය.
තණ්හාව නැතිවීමෙන් උපාදානය නැතිවෙයි.
උපාදානය නැතිවීමෙන් භවය නැතිවෙයි.
භවය නැතිවීමෙන් ජාතිය (යලි ඉපදීම) නැතිවෙයි.
ජාතිය (යලි ඉපදීම) නැතිවීමෙන් ජරා, මරණ,
ශෝක, පරිදේව (හැඬීම්) දුක්, දොම්නස්
සහ උපායාසයෝ (වැළපීම්) නැතිවෙත්.
මෙසේ මේ සියලු දුක් ගොඩ නැතිවෙයි..

“ආනන්දය,
පුරුෂයෙක් උදැල්ලක් ගෙන මහගසක්වෙත අවුත්
ඒ ගසේ මුල් කපන්නේය. මුල් කපා, මුල් හාරන්නේය.
මුල් හාරා, සැවැන්න මුල් පමණවූ කුඩා මුල්ද උදුරන්නේය. හෙතෙම
ඔහු ඒ ගස කඩ කඩ කොට කපන්නේය.
කඩ කඩ කොට කපා, පළන්නේය.
පළා, කැබලි කැබලි කොට අවුවෙහි වේලන්නේය.
අවුවෙහි වේලා, ගිනි තබා පුළුස්සන්නේය.
ගින්නෙන් පුළුස්සා අළුකරන්නේය.
අළුකොට තද සුළගෙහි හෝ පොලා හරින්නේය.
සැඩ දිය දහරින් යුත් ගඟක පාකර හරින්නේය..

ආනන්දය, මෙසේ දස සංයෝජන ධර්මයන්හි ආදීනව බලමින්
වාසය කරන්නහුගේ විඤ්ඤාණයට බැසගැනීම නොවෙයි.
විඤ්ඤාණය නැතිවීමෙන් නාමරූප නැතිවේ.
නාමරූප නැතිවීමෙන් සළායතන නැතිවෙයි.
සළායතන නැතිවීමෙන් ස්පර්ශය නැතිවේ.
ස්පර්ශයනැතිවීමෙන් වේදනා නැතිවෙයි.
වේදනා නැතිවීමෙන් තණ්හාව නැතිවෙයි.
තණ්හාව නැතිවීමෙන් උපාදානය නැතිවෙයි.
උපාදානය නැතිවීමෙන් භවය නැතිවෙයි.
භවය නැතිවීමෙන් ජාතිය (යලි ඉපදීම) නැතිවෙයි.
ජාතිය නැතිවීමෙන් ජරා, මරණ, ශෝකවීම්,
හැඬීම්, දුක්වීම්, දොම්නස්වීම් සහ වැළපීම් නැතිවෙත්.
මෙසේ මේ එකම දුක් සමූහය නැතිවෙයි.
(දසවන නිදාන සූත්‍රය නිමි.)

SN 05-01-03-01 මිච්ඡත්ත සූත්‍රය
SN 05-01-03-02 අකුසලධම්ම සූත්‍රය
SN 05-01-03-03 පඨම පටිපදා සූත්‍රය
SN 05-01-03-04 දුතිය පටිපදා සූත්‍රය
SN 05-01-03-05 පඨම අසප්පුරිස සූත්‍රය
SN 05-01-03-06 දුතිය අසප්පුරිස සූත්‍රය
SN 05-01-03-0 7 කුම්භ සූත්‍රය
SN 05-01-03-08 සමාධි සූත්‍රය
SN 05-01-03-09 වේදනා සූත්‍රය
SN 05-01-03-10 උත්තිය සූත්‍රය

මේ සම්මා සම්බුද්ධ සාසනයේ එකම අරමුණ සසරින් ගැලවීමය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පන්සාලිස් වසරක් ගමින් ගමට ගොස් මේ දේසනා කල ධර්මය ඒ පිණිසමය. සසරින් මිදීමට කල යුත්ත අංග අටකින් යුක්ත උතුම් මාර්ග ක්‍රමය ය. එනම් සම්මාදිට්ඨි ආදි මේ ධර්ම අටය. නිවනට පැමිණීමේ නිවන් ලැබීමේ ප්‍ර‍තිපත්තිය ය. එබැවින් එයට “දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිණී පටිපදා” යැයි ද කියනු ලැබේ. ඒ ප්‍ර‍තිපත්තිය නිවන ලබා ගැනීමේ උපාය ය. ලෝකයෙහි මිනිසුන් ගමන් කරන්නා වූ මාර්ග ඒ ඒ තැනට පැමිණීමට උපකාර වන්නාක් මෙන් මේ ප්‍ර‍තිපත්තිය නිවන් ලැබීමට නිවනට පැමිණීමට උපකාර වන බැවින් එයට (මග්ග) මාර්ගය යි කියනු ලැබේ. මෙහි මග්ග යන්නෙහි තේරුම ප්‍ර‍තිපදාවය – උපායය යනු යි. ඒ ප්‍ර‍තිපදාවෙහි ධර්ම අටක් හෙවත් අංග අටක් ඇති බැවින් එයට (අට්ඨංගික මග්ග) අෂ්ටාංගික මාර්ගය යි කියනු ලැබේ. අංග අටක් ඇත්තා වූ ඒ මාර්ගයෙන් කෙලෙස් දුරු කරනු ලැබේ. පුද්ගලයා ආර්‍ය්‍ය භාවයට පමුණුවනු ලැබේ. පුද්ගලයාට ආර්‍ය්‍ය ඵලය ලබා දෙනු ලැබේ. එ බැවින් ඒ මාර්ගයට (අරිය අට්ඨංගික මග්ග) ආර්‍ය්‍ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය යි කියනු ලැබේ.
ආර්‍ය්‍ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය යන මෙයට තේරුම් තුනක් කිය හැකි ය.
1.“කෙලෙසුන් කෙරෙන් දුරු වූ අංග අටක් ඇත්තා වූ ප්‍ර‍තිපත්තියය”.
2.“ඒ ප්‍ර‍තිපත්තිය පුරන පුද්ගලයා ආර්‍ය්‍යභාවයට පමුණුවන අංග අටක් ඇත්තා වූ ප්‍ර‍තිපත්තිය”
3. “පිළිපදින්නා වූ පුද්ගලයාට, ආර්‍ය්‍යඵලයක් ලබා දෙන අංග අටක් ඇත්තා වූ ප්‍ර‍තිපත්තිය”
යනු ඒ තේරුම් තුනය

(මේ වර්ගයේ සූත්‍ර දහයෙන්ම කියැවෙන්නේ මේ අරි අටන්ග මග ගැනය. මෙහි වෙනි සූත්‍රය හැර අනික් සූත්‍ර දෙවෙනි වර්ගයේ 4 වෙනි සූත්‍රය මෙන් ජේතවනාරාමයේදී දේශනා කරන ලදී.)

“මහණෙනි,
තොපට වැරදි ස්වභාවයද
යහපත් ස්වභාවයද දේශනා කරන්නෙමි.
එය අසව්.

මහණෙනි,
වැරදි ස්වභාවය කුමක්ද?

ඒ මෙසේයි.
මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය,
මිථ්‍යා සංකල්පය,
මිථ්‍යා වචනය,
මිථ්‍යා කර්මාන්තය,
මිථ්‍යා ආජීවය,
මිථ්‍යා ව්‍යායාමය,
මිථ්‍යා සතිය,
මිථ්‍යා සමාධිය යන
මේවායි.

මහණෙනි,
මේ වැරදි ස්වභාවයයි කියනු ලැබේ.

[මිච්ඡාදිට්ඨි
යනු නත්ථි දින්නං නත්ථි යිට්ඨං යනාදීන් දැක්වෙන දශවස්තුක මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ය. එයද විස්තර කර ඇත.. 1. නත්ථි දින්නං 2. නත්ථි යිට්ඨං 3. නත්ථි හුතං 4. නත්ථිසුකත දුක්කතානං කම්මානං ඵලං විපාකො 5. නත්ථි අයං ලෝකෝ 6 නත්ථි පරෝ ලෝකෝ 7. නත්ථි මාතා 8. නත්ථි පිතා 9. නත්ථි සත්තා ඕපපාතිකා 10. නත්ථි ලෝකේ සමණබ්‍රාහ්මණා සමග්ගතා සම්මා පටිපන්නා යේ ඉමඤ්ච ලෝකං පරඤ්ච ලොකං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවේදෙන්ති.

මිච්චා සංකප්ප:
බොහෝය. සමහරක් නම්:
මිච්චා මාන
ප්‍රාණඝාතාදි පාපක්‍රියාවන්හි දක්ෂතාව නිසා එයින් තමා උසස්ය කියා ඇති වන මානය මිච්ඡාමාන නම් වේ. ඇතැම්හු වෙඩි තැබීමට බෝම්බ දැමීමට මසුන් මැරීමට වනසතුන් මැරීමට සොරකමට පරදාර සේවනයට අනුන් රැවටීමට කේලාම් කීමට දක්ෂයෝ ය. කඩු කිණිසි තුවක්කු දැල් ආදී ප්‍රාණවධය සඳහා ගන්නා උපකරණ තැනීමේ දක්ෂයෝ ය. ඇතැම්හු කොඩිවින සූනියම් වස්කවි ආදියට දක්ෂයෝ ය. ඔවුන්ට මේ කරුණු සම්බන්ධයෙන් තමා උසස් කොට ගන්නා මිථ්‍යාමානය ඇති වේ. නැටීමෙහි ගැයුමෙහි වැයුමෙහි දක්ෂතාව නිසා ද මිථ්‍යාශීල මිථ්‍යාව්‍ර‍ත මිථ්‍යාදෘෂ්ටි නිසා ද තමා උසස් කොට ගන්නා මිථ්‍යාමානය ඇති වේ.
ඤාති විතක්ක
අසවල් පවුල පොහොසත් ය, අසවල් පවුල දිළිඳුය, අසවල් පවුල දියුණු වන්නේය, අසවල් පවුල පිරිහෙන්නේය, අසවලාට විවාහයක් කර දිය යුතුය, අසවලාට රැකියාවක් සොයා දිය යුතුය යනාදීන් ඤාතීන් සම්බන්ධයෙන් ඇති වන තෘෂ්ණා සහගත කල්පනාව ඤාති විතක්ක නම් වූ ක්ලේශය ය. අපගේ බොහෝ නෑයෝ මළහ, බොහෝ නෑයෝ සැදැහැවත්හු ය, සිල්වත්හුය, දන් දෙන්නෝය, භාවනා කරන්නෝය, වෙනත් පින්කම් කරන්නෝය යනාදීන් ඥාතීන් ගැන කල්පනා කිරීම ක්ලේශ කොට්ඨාසයට අයත් නො වේ.
ජනපද විතක්ක
අපගේ ජනපදය සරුය, මිනිසුන් සුවසේ ජීවත් වන්නාහ. මේ ජනපදයේ සියල්ලම ඇත යනාදීන් ජනපදය සම්බන්ධයෙන් ඇති වන ගෘහාශ්‍රිත තෘෂ්ණාවෙන් යුක්ත කල්පනාව ජනපද විතක්ක නම් වේ. අපගේ ජනපදය නිශ්ශ්‍රීකය, මෙහි වෙසෙන්නෝ කාලකණ්ණීහුය, සොරුය, පව්කාරයෝ ය යනාදීන් ජනපදය ගැන ඇති වන ද්වේෂ සහගත කල්පනාව ද ක්ලේශයෙකි. අපගේ ජනපද වැසියෝ සත්පුරුෂයෝ ය, පින් පව් දන්නෝ ය, පින් කරන්නෝය යනාදීන් ජනපදය සම්බන්ධයෙන් ඇතිවන කල්පනාව ක්ලේශයක් නො වේ.
අමර විතක්ක
දුක් විඳීමෙන් කළ පව් ගෙවා නො මැරෙන තත්ත්වයට පැමිණීම සඳහා ඇතැම් මිසදිටුවන් කරන දුෂ්කර ක්‍රියා සම්බන්ධයෙන් හා දෘෂ්ටි සම්බන්ධයෙන් ඇතිවන මිථ්‍යා සංකල්පය අමරවිතක්ක නම් වේ. ඇතැම් මිසදිටුවෝ උක්කුටියෙන් හිඳීම්, කටුමත හිඳීම්, අව්වේ සිටීම්, ගිනිගොඩවල් සමීපයේ සිටීම්, ආහාර වර්ජනය කිරීම් ආදියෙන් දුක් විඳ කළ පව් ගෙවා අවසන් කොට නො මැරෙන දේවත්වයට පැමිණීමට උත්සාහ කරති. දුෂ්කර ක්‍රියා කරති. ඔවුනට ඒ දුෂ්කර ක්‍රියා සම්බන්ධයෙන් ඇතිවන මිථ්‍යාවිතර්කය නො මැරීම පිළිබඳ විතර්කයක් බැවින් අමර විතක්කය නම් වේ. අමර යනු ආඳාට ද නමෙකි. ඌට දිය ගොඩ දෙකෙහි ම හැසිරිය හැකිය. ඌ ඇල්ලීම දුෂ්කරය. ඒ මේ අත පැන ඌ මස් මරන්නන්ගෙන් ගැලවෙයි. ආඳා මෙන් මඇතැම් දෘෂ්ටිගතිකයෝ සත්ත්වයා මරණින් මතු ඇත් දැ යි ඇසුව හොත් ඇතය යි ද නො කියමි යි කිය යි. නැත දැ යි ඇසුව හොත් නැතය යි ද නො කියමි යි කිය යි. මෙසේ කුමකට වත් හසු නො වී ඒ මේ අත පැන, හසු නොවී බේරෙන දෘෂ්ටිගතිකයාගේ ඒ දෘෂ්ටිය පිළිබඳ මිථ්‍යා විතර්කය ද අමරවිතක්ක නම් වේ.
පරානුද්දයතා පටිසංයුත්තෝ විතක්ක
ගෘහාශ්‍රිත ප්‍රේමයෙන් ගිහියන් හා සම්බන්ධකම් පැවැත්වීමට පැවිද්දන්ට නුසුදුසුය. ඇතැම් භික්ෂූහු සතුටු විය යුත්තෙහි ගිහියන් හා එක්ව සතුටු වෙති. ශෝක කළ යුත්තෙහි ගිහියන් හා එක්ව ශෝක කෙරෙති. ගෙවල් සෑදීම, ඉඩම් ගැනීම, ආවාහ විවාහ කිරීම, රැකියා සෙවීම ආදි ගිහියන්ගේ කටයුතුවලට සහභාගි වෙති. එසේ කරන පැවිද්දන්ට ගිහි කටයුතු සම්බන්ධයෙන් ඇතිවන ගෘහාශ්‍රිත විතර්ක පරානුද්දයතා පටිසංයුත්ත විතක්ක නම් වේ. දයාව කුශලපක්ෂයට අයත් ධර්මයෙකි. මෙහි අදහස් කරන දයාව කරුණාවේ මුහුණු වර ඇති තණ්හාව ය. කරුණාවේ හෙවත් දයාවේ මුහුණුවර ඇති තණ්හාවෙන් යුක්ත කල්පනාව පරානුද්දයතා පටිසංයුත්ත විතක්කය ය. ගිහියන්ට ධර්මය තේරුම් කරදීම ඔවුන් ශීලයෙහි පිහිටවීම, භාවනාවෙහි යෙදවීම ආදිය සම්බන්ධයෙන් ඇතිවන පරානුද්දයතා පටිසංයුක්ත විතක්කයන් ද ඇත. එය ක්ලේශයක් නොව කුශල ධර්මයෙකි.
ලාභ සක්කාර සිලෝක පටිසංයුත්තෝ විතක්ක
ලාභ ඇති ලාභ සත්කාර කීර්තිය පිළිබඳව හා ලැබීමට බලාපොරොත්තු වන ලාභ සත්කාර කීර්තීන් පිළිබඳව ද ඇති වන තෘෂ්ණා සහගත මිථ්‍යා විතර්කය ලාභසත්කාර සිලෝක පටිසංයුත්ත විතක්ක නම් වේ.
අනවඤ්ඤත්ති පටිසංයුත්තෝ විතක්ක
ජාතියෙන් හා කුලයෙන් හෝ ගෝත්‍රයෙන් හෝ ධනයෙන් ශිල්පයෙන් ශාස්ත්‍රයෙන් හෝ අන් කරුණකින් හෝ අන්‍යයෝ මා පහත් කොට නො සිතත්වා. පහත් කොට කථා නො කෙරෙත්වා. පහත් කොට බැහැර නො කෙරෙත්වා. උසස් කොට හෝ සම කොට හෝ සලකත්වා. මා පිළිගනිත්වා යි ඇතිවන තෘෂ්ණා සහගත වූ මාන සහගත වූ හෝ මිථ්‍යා කල්පනාව “අනවඤ්ඤත්ති පටිසංයුක්ත විතක්ක” නම් වේ.
මේ විභංග පාලියේ එක බැගින් දක්වා ඇති කෙලෙස් තෙසැත්තෑව ය.

මිච්චා වාචා
(1). නොදැන නොවිමසා ගුණ නොකිව යුත්තාගේ ගුණ කියන්නී වෙයි.
(2). නොදැන නොවිමසා ගුණ කිව යුත්තාගේ නුගුණ කියන්නී වෙයි.
(3). මිථ්‍යා වචන , බොරු කීම්, කේලාම් කීම, දොස් කීම, ස්ම්පප්ප්‍රලාප් යන වාග් දුච්චරිත සතරය්

මිච්ඡා කම්මන්ත
“තත්ථ කතමො සම්මා කම්මන්තො? පාණාතිපාතා වෙරමණී, අදින්නාදානා වෙරමණී, කාමෙසු මිච්ඡාචාරා වෙරමණී, අයං වුච්චති සම්මා කම්මන්තො” ය-යි විභංග පාළියෙහි වදාරා තිබේ. “එහි සම්මා කම්මන්තය නම් කවරේද?
ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීම ය, අදත්තාදානයෙන් වෙන් වීම ය, කාමයෙහි වරදවා හැසිරීමෙන් වෙන් වීම ය යන මෙය සම්මා කම්මන්ත නම් වේ” ය යනු එහි තේරුම යි. මේ නොකටයුතු කම්මන්තවල යෙදීම මිච්චා කම්මන්ත යයි.
ප්‍රාණඝාතාදි පාපයන්ගෙන් වළක්නා අදහසින් “පාණාතිපාතා වේරමණී සික්ඛාපදං සමාදියාමි” යනාදීන් සිකපද සමාදන් වන්නා වූ ද, ප්‍රාණඝාතාදිය නො කිරීමට ඉටන්නා වූ ද, ප්‍රාණඝාතාදිය කිරීමට අවස්ථාව පැමිණි කල්හි ආදීනව සලකා ඒවා අත්හරින්නා වූ ද තැනැත්තන්ගේ සිත්හි එසේ කරන්නා වූ අවස්ථාවන්හි ප්‍රාණඝාතාදියෙන් වළකින්නා වූ ප්‍රාණඝාතාදිය දුරු කරන්නා වූ ප්‍රාණඝාතාදියට විරුද්ධ වූ එක්තරා ශක්ති විශේෂයක් හට ගන්නේ ය. මේ මාර්ග සත්‍යයෙහි සම්‍යක් කර්මාන්ත යයි කියනු ලබන්නේ ඒ ශක්ති විශේෂයට ය. එය දෙපනස් චෛතසිකයන් අතුරෙන් සම්මා කම්මන්ත නම් වූ චෛතසිකය යි.
එය ප්‍රාණඝාතාදි අකුශල කාය කර්ම තුනෙන් වළක්නා ආකාරයෙන් පවත්නා බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් “පාණාතිපාතා වේරමණී” යනාදීන් ප්‍රාණඝාතාදියෙන් වැළකීම ය, අදත්තාදානයෙන් වැළකීම ය, පරදාරසේවනයෙන් වැළකීම ය යන මේ තුන සම්‍යක් කර්මාන්තය යි වදාරන ලදි. එය ප්‍රාණඝාතාදීන්ගේ ආදීනව සලකා ඒවායින් වැළකීමෙන් පුරුදු කළ යුතු ය. එසේ පුරුදු කළ තැනැත්තාට ලෝකෝත්තර මාර්ග චිත්තය පහළ වන අවස්ථාවෙහි දී ලෝකෝත්තරත්වයට පැමිණ මාර්ගයාගේ අංගයක් ව පහළ වන්නේ ය. එයින් කායික දුශ්චරිත තුන සමුච්ඡේද ප්‍ර‍හාණයෙන් ඒකක්ෂණයෙහි ම ප්‍ර‍හාණය කරනු ලැබේ.

මිච්චා ආජීවය
මජ්ක්‍ධිම නිකායේ මහාචත්තාරීසක සූත්‍රයේ මිච්ඡා ආජීවය යනු කුමක් දැයි පැහැදිලි කොට තිබේ. එනම්, “මහණෙනි, මිථ්‍යා ආජීවය කුමක් ද: ත්‍රිවිධ කුහනවස්තුවෙන් නැති ගුණ පෙන්වීම, ලාභ සත්කාර ආශාවෙන් කථා කිරීම, නිමිති දැක්වීම, ගුණමකුබව, ලාභයෙන් ලාභ සොයන බව යන මේවා මිථ්‍යා ආජීවය නම් වේ.” මෙම කරුණු භික්‍ෂූන් වහන්සේගේ මිච්ඡා ආජීවය සම්බන්ධයෙනි. ජීවිකාව පැවැත්වීම සඳහා කාය-වාග් දුශ්චරිතවලින් යුක්තවීම සහ නො කළයුතු වෙළඳාම්වල නියුතු වීම ගිහියන්ගේ මිච්ඡාආජීවය යි.

මිච්චා වායාම
සංසාරගත සත්වයා පෙළන්නාවූ ජාති ජරා ව්‍යාධි මරණාදී රෝග තත්වයෙන් අත් මිදීම නම් වූ නිර්වාණාවබෝධය සඳහා ද උපයෝගී වන්නේ එකී සම්මා වායාමයි. එකී පරම නිෂ්ඨාව සඳහා ඍජු ලෙසම පුද්ගලයා මෙහෙයවන බල ශක්තිය හඳුන්වන්නේ ‘සම්මා වායාම’ යනුවෙනි. ඉන් පිටස්තරව අප කාන සියලු වායාමයන් මිච්චා නැතිනම් නිෂ්ඵල වායාමයන් ලෙස ගත හැක.
මිච්ඡා සතිය
කියා විශේෂ චෛතසිකයක් නැත. අකුශලකරණයම මිච්ඡාසතිය ය.

මිච්ඡා සමාධිය
අකුශල චිත්තසම්ප්‍ර‍යුක්ත වූ ඒකාග්‍ර‍තාව මිච්ඡා සමාධිය ය. එය සියලු අකුශල චිත්තයන්හි ඇත්තේ ය. ]

“මහණෙනි,
යහපත් ස්වභාවය කෙසේද?
ඒ මෙසේයි

සම්‍යක් දෘෂ්ටිය,
සම්‍යක් සංකල්පය,
සම්‍යක් වචනය,
සම්‍යක් කර්මාන්තය,
සම්‍යක් ආජීවය,
සම්‍යක් ව්‍යායාමය,
සම්‍යක් සතිය,
සම්‍යක් සමාධිය
යන මේවායි.

මහණෙනි, මේ සම්‍යක් ස්වභාවයයි කියනු ලැබේ.

[මිච්ඡත්තං = මිථ්‍යා ස්වභාවය 
සම්මත්තං = යහපත් ස්වභාවය 
මිච්ඡා පටිපත්තාය කරණ හේතු = වැරදි ප්‍රතිපත්ති පිළිපැදීමේ හේතු
යම් හේතුවකින් මිථ්‍යා ප්‍රතිපත්ති අනුව ක්‍රියා කරයි ද ඒ හේතුව නිසා යන අර්ථයයි. 
නාරාධකො = සපයන්නෙක් නැත. 
ඤායං ධම්මං = ආර්ය මාර්ග ධර්මය. 
මිච්ඡා ඤාණි = වැරදි නුවණ වැරදි ලෙස සිතා බලන්නා. 
මිච්ඡා විමුත්ති = අසත්‍ය ලෙස වටහා ගත් විමුක්තිය.
තුන් වැන්න ආදියෙහි නෛර්යාණික නොවන විමුක්තිය යන අදහසයි.]

මේ සූත්‍ර සතරෙහිදී (සසරෙහි) පැවැත්ම හා
ඉන් මිදීම (නො පැවැත්ම) කියන ලදී.
මෙහි පසු කොටස් දෙකෙහි වනාහි පුද්ගලයා (ගෙන්) විමසන ලද්දේ ධර්මය බෙදන ලදී.
මෙසේ ධර්මය විසින් පුද්ගලයා දක්වන ලදී. 
සුප්පවත්තියො = මනාව පැවැත්විය යුතු.
යම්සේ කැමති කැමති දිසාවට යොමු කරවමින් දුවයි ද එසේ පැවතීමට හැකි වේය යන අර්ථයයි. 
සවූපනිසං සපරික්‍ඛාරං = ප්‍රත්‍ය සහිත වූයේ, පිරිවර සහිත වූයේය.

“මහණෙනි,
තොපට අකුසල ධර්මයන්ද
කුසල ධර්මයන්ද
දේශනා කරන්නෙමි.
එය අසව්.

මහණෙනි,
අකුසල ධර්ම මොනවාද?
ඒ මෙසේයි.

මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය, මිථ්‍යා සංකල්පය, මිථ්‍යා වචනය,
මිථ්‍යා කර්මාන්තය, මිථ්‍යා ආජීවය,
මිථ්‍යා ව්‍යායාමය, මිථ්‍යා සතිය,
මිථ්‍යා සමාධිය යන මේවාය.

මහණෙනි,
මේවාට අකුසල ධර්ම යයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි,
කුසල ධර්ම මොනවාද?
කුසල ධර්ම නම්.

සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය, සම්‍යක් වචනය,
සම්‍යක් කර්මාන්තය, සම්‍යක් ආජීවය,
සම්‍යක් ව්‍යායාමය, සම්‍යක් සතිය, සම්‍යක් සමාධිය
යන මේවාය.

මහණෙනි,
මේවාට කුසල ධර්මයැයි කියනු ලැබෙත්

මහණෙනි,
තොපට සාවද්‍ය ප්‍රතිපදාව ද,
නිරවද්‍ය ප්‍රතිපදාවද,
දේශනා කරන්නෙමි.
එය අසව්.

මහණෙනි,
වැරදි පිළිපැදීම
සාවද්‍ය ප්‍රතිපදාව යනු,
මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය, මිථ්‍යා සංකල්පය, මිථ්‍යා වචනය,
මිථ්‍යා කර්මාන්තය, මිථ්‍යා ආජීවය,
මිථ්‍යා ව්‍යායාමය, මිථ්‍යා සතිය,
මිථ්‍යා සමාධිය යන මේවාය.
මහණෙනි, මේ වැරදි පිළිපැදීමයයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි,
යහපත් ප්‍රතිපදාව කුමක්ද?
ඒ මෙසේයි
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය,
සම්‍යක් සංකල්පය,
සම්‍යක් වචනය,
සම්‍යක් කර්මාන්තය,
සම්‍යක් ආජීවය,
සම්‍යක් සතිය,
සම්‍යක් සමාධිය
යන මේවායි.

මහණෙනි,
මේ යහපත් පිළිපැදීමයයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි,
මම ගිහියාගේ හෝ පැවිද්දාගේ
වැරදි පිළිවෙත වර්ණනා නොකරමි.

මහණෙනි,
වරදවා පිළිපදින ගිහියා හෝ පැවිද්දා
පිළිපැදීම වැරදි නිසා කුසල වූ
ආර්ය මාර්ගයේ නොයයි.

මහණෙනි,
වැරදි පටිපදාව කුමක්ද?
ඒ මෙසේයි.

මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය, මිථ්‍යා සංකල්පය,
මිථ්‍යා වචනය, මිථ්‍යා කර්මාන්තය,
මිථ්‍යා ආජීවය, මිථ්‍යා ව්‍යායාමය,
මිථ්‍යා සතිය, මිථ්‍යා සමාධිය
යන මේවාය.

මහණෙනි,
මේ වැරදි පටිපදාව යයි කියනු ලැබේ.
මහණෙනි,
මම ගිහියාගේ හෝ පැවිද්දාගේ හෝ
වැරදි පිළිපැදීම වර්ණනා නොකරමි.
මහණෙනි,
වැරදි පිළිවෙතේ යෙදෙන ගිහියා හෝ පැවිද්දා
පිළිපැදීම වැරදි නිසා කුසල වූ ආර්ය මාර්ග ධර්මය
නොපුරයි. සම්පූර්ණ නොකරයි.

“මහණෙනි,
මම ගිහියාගේ හෝ පැවිද්දාගේ
යහපත් පටිපදාව වර්ණනා කරමි.
මහණෙනි,
පටිපදාව යහපත්ව පිළිපදින්නා වූ ගිහියා
හෝ පැවිද්දා පිළිවෙත යහපත් නිසා
කුසල වූ ආර්ය මාර්ග ධර්මය සම්පූර්ණ කරයි.

මහණෙනි,
යහපත් පටිපදාව කුමක්ද?
ඒ මෙසේයි.

සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය,
සම්‍යක් වචනය, සම්‍යක් කර්මාන්තය,
සම්‍යක් ආජීවය, සම්‍යක් ව්‍යායාමය,
සම්‍යක් සතිය, සම්‍යක් සමාධිය
යන මේය.

මහණෙනි,
මේ යහපත් පිළිපැදීම යයි කියනු ලැබේ.
මහණෙනි, මම ගිහියාගේ හෝ පැවිද්දාගේ
හෝ යහපත් පිළිපැදීම වර්ණනා කරමි.

මහණෙනි,
යහපත් වූ ප්‍රතිපදාව පුරන ගිහියා හෝ පැවිද්දා
යහපත් පිළිපැදීම හේතුකොට ගෙන කුසල වූ
ආර්ය මාර්ගය සම්පූර්ණ කරයි..

පෘතක්ජන මනුෂ්‍යයා ඉන්නේ මිත්‍යා දෘෂ්ඨියකය. ඔහු කැරකෙන්නේ අවිද්‍යාව මුලික පටිච්ච සමුප්පාද චක්‍රයෙයි. ඒ නිසා මිත්‍යා දෘෂ්ඨියක් කිව්වෙ මම සහ බාහිර නිත්‍ය, සත්‍ය, ලෝකයක් තිබෙනවාය. මම ඉපදෙන්න පෙරත් මේ ලෝකය තිබුනාය. මම මැරුනට පස්සෙත් ඒ ලෝකය තියනවාය කියන දෘෂ්ඨියයි. ඒ නිසාය මිනිස් ඉතිහාසය, බුදුන් ඉපදුන තැන, පරිනාම වාදය ආදී සංකල්ප වල ඉන්නෙ. ඒවා ඔහුට පරම සත්‍යයි. ඒකනෙ පරම සත්‍ය දෙසනව කියන අයත් ඔය කතා කියන්නෙ.

මිත්‍යා දෘෂ්ඨිය මුලික වෙනකොට ඔහුගෙ ජීවිතයම ක්‍රියාත්මක වෙන්නෙ අනාර්ය වු මිත්‍යා මගකයි. ඒ මගත් අංග 8 කට බෙදා දැක්වෙනව ඒ අනාර්ය අෂ්ඨාංගික මගයි. මිත්‍යා දෘෂ්ඨිය නිසා උපදින්නෙ මිත්‍ය සංකල්ප. මිත්‍ය සංකල්ප නිස මිත්‍ය වාචා. මේ විදියට මිත්‍ය ආජීව,මිත්‍යා කම්මන්ත,මිත්‍යා මිත්‍යා වායාම,මිත්‍යා සති,මිත්‍ය සමාධි ලෙස දැක්වෙනව.

මේව වෙන වෙනම විස්තර කලොත් ලිපිය දිග වැඩි වෙනව.ඒ නිසා මම කියන්න යන මුලික කරුණටයි යොමු වෙන්නෙ.ආර්ය අෂ්ඨාංගික මග කියන තව එකක් විස්තර කරනව ධර්ම ග්‍රන්ථ වල.ඒ අනුගමනය කල යුතු කරුණු අටක්. ඒවත් ලෞකිකයි.

සැබවින්ම ආර්ය අෂ්ඨාංගික මග හෙවත් ලෝකෝත්තරව ගත් කල මේ අංග 8 ම නිෂේධනය වෙනව.

ඒ කියන්නෙ සම්මා දිට්ඨිය කියන්නෙ කිසිම දෘෂ්ඨියක් නැති බවයි.
දෘෂ්ඨි, මතවාද සියල්ලම ලෞකිකයි.එහෙයින්ම ඒව ඔක්කොම මිත්‍යායි.මොකද ලෝකෝත්තර දර්ශනයේදී සතර මහා භූත ඇතුලුව සම්පුර්ණ දෘශ්‍යමාන ලෝකයම හමු නොවන නිසාය.ඒ සියල්ලම හුදු මනසින්ම මවා ගත් දෘෂ්ඨිම වන නිසාය.

දැකීම හෙවත් දෘෂ්ඨිය මැකුන විට ඉතිරි අංග 7 ම මැකී යයි.එහෙයින්ම ලෝකෝත්තරයේදී සම්මා දිට්ඨිය යනු දෘෂ්ඨි නැති බවයි.{මේක කියන්න වෙන වචන නැහැ.මොකද හුගක් පන්ඩිතයො එල්ලෙන්නෙ වචන වල නිසා කිව්වෙ}

දැකිමක් නැතිවිට සංකල්ප හෙවත් සිතීමක්ද නැති වෙයි.දැකිමක් ,සිතීමක් නැත්නම් වචන කතා කිරීමක් නැත.අනිත් අංගද මැකී යයි.

අනාර්ය අංග 8 සම්පුර්ණයෙන්ම අහෝසි වීමයි ආර්ය අෂ්ඨාංගික මග වෙන්නෙ.මේ මගේම දැකීමක් නිසා බොහෝ දෙනෙක් විරුද්ධවීම අපේක්ෂිතයි.ඒත් මෙහෙම එකක් අහපු එකත් ඔබට ඕඝ තරණයට උපකාරී වෙයි.ධර්මය පහුරක් කර ගත්තොත් මේවත් වැටහෙයි. ]

මහණෙනි,
තොපට අසත්පුරුෂයා හා සත්පුරුෂයා
කවරෙකු දැයි දේශනා කරන්නෙමි.
එය අසව්.

මහණෙනි,
අසත්පුරුෂයා කවරෙක්ද?

මහණෙනි,
යමෙක් මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ඇත්තේද
මිථ්‍යා සංකල්ප ඇත්තේද
මිථ්‍යා වචන ඇත්තේද
මිථ්‍යා කර්මාන්ත කරත්ද
මිථ්‍යා ආජීවහි යෙදේද
මිථ්‍යා ව්‍යායාම ඇත්තේද
මිථ්‍යා සතිය ඇත්තේද
මිථ්‍යා සමාධිය ඇත්තේද,
මහණෙනි,
මොහුට අසත්පුරුෂයා යයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි,
සත්පුරුෂයා කවරෙක්ද?

මහණෙනි,
යමෙකුට සම්‍යක් දෘෂ්ටිය ඇත්තේද
සම්‍යක් සංකල්පය ඇත්තේද
සම්‍යක් වචනය ඇත්තේද
සම්‍යක් කර්මාන්ත ඇත්තේද,
සම්‍යක් ආජීවය ඇත්තේද
සම්‍යක් ව්‍යායාමය ඇත්තේ ද
සම්‍යක් සතිය ඇත්තේද
සම්‍යක් සමාධිය ඇත්තේද
මහණෙනි,
මොහුට සත්පුරුෂයායයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි,
තොපට අසත්පුරුෂයාද
අසත්පුරුෂයාට වඩා පහත් අසත්පුරුෂයාද
දේශනා කරන්නෙමි.
සත්පුරුෂයාද
සත්පුරුෂයාට වඩා උතුම් සත්පුරුෂයාද
ගැන දේශනා කරන්නෙමි.
එය අසව්.

මහණෙනි,
අසත්පුරුෂයා කවරෙක්ද?
මහණෙනි,
යමෙක් මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ඇත්තේද
මිථ්‍යා සංකල්ප ඇත්තේ ද
මිථ්‍යා වචන දොඩයිද
මිථ්‍යා කර්මාන්තය කරයිද
මිථ්‍යා ආජීවය ඇත්තේ වේද
මිථ්‍යා ව්‍යායාම ඇත්තේ ද
මිථ්‍යා සතිය ඇත්තේ ද
මිථ්‍යා සමාධියක් ද
මහණෙනි, මොහුට
අසත්පුරුෂයා යයි කියනු ලැබේ.

මහණෙනි,
අසත්පුරුෂයාට වඩා පහත් අසත්පුරුෂයා
කවරෙක්ද?

යමෙකු මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ඇත්තේ ද
මිථ්‍යා සංකල්පය ඇත්තේ ද
මිථ්‍යා වචනය ඇත්තේ ද
මිථ්‍යා කර්මාන්තය ඇත්තේවේද
මිථ්‍යා ආජීවය ඇත්තේ වේද
මිථ්‍යා ව්‍යායාමය ඇත්තේ වේද
මිථ්‍යා සතිය ඇත්තේ වේද
මිථ්‍යා සමාධිය ඇත්තේවද
මිථ්‍යා ඤාණය ඇත්තේ ද
මිථ්‍යා විමුක්තිය ඇත්තේද
මහණෙනි,
මොහු අසත්පුරුෂයාටද වඩා අතිශයින් පහත් අසත්පුරුෂයායයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි,
සත්පුරුෂයා කවරෙක්ද?

මහණෙනි,
යමෙක් සම්‍යක් දෘෂ්ටිය ඇත්තේ ද
සම්‍යක් සංකල්ප ඇත්තේ ද
සම්‍යක් වචන ඇත්තේ ද
සම්‍යක් කර්මාන්තය ඇත්තේ ද
සම්‍යක් ආජීවය ඇත්තේ ද
සම්‍යක් ව්‍යායාම ඇත්තේ ද
සම්‍යක් සතිය ඇත්තේ ද
සම්‍යක් සමාධිය ඇත්තේද
මහණෙනි,
මොහුට සත්පුරුෂයා යයි කියනු ලැබේ.

මහණෙනි,
සත්පුරුෂයාට වඩා අතිශයින්ම් උතුම් පුරුෂයා කවරෙක්ද?

මහණෙනි,
යමෙකුට සම්‍යක් දෘෂ්ටිය ඇත්තේද,
සම්‍යක් සංකල්පය ඇත්තේද,
සම්‍යක් වචනය ඇත්තේද,
සම්‍යක් කර්මාන්තය ඇත්තේද,
සම්‍යක් ආජීවය ඇත්තේද
සම්‍යක් ව්‍යායාමය ඇත්තේද
සම්‍යක් සතිය ඇත්තේද
සම්‍යක් සමාධිය ඇත්තේද
සම්‍යක් ඤාණය ඇත්තේද
සම්‍යක් විමුක්තිය ඇත්තේද
මහණෙනි,
ඔහු සත්පුරුෂයාට වඩා අතිශයින්ම සත්පුරුෂය වූ පුරුශයා යයි කියනු ලැබේ.”

“මහණෙනි,
යම් සේ ආධාරයක් මත නොතබන ලද කළය
කැමති කැමති දිසාවකට පහසුවෙන් පෙරලෙයි
ආධාරයක් මත තබන ලද කළය කැමති දිගකට
පහසුවෙන් නොපෙරලෙයි

මහණෙනි,
එමෙන්ම ආධාර රහිත සිත
පහසුවෙන් පෙරලෙන්නේය.
ආධාර සහිත සිත පහසුවෙන් නොපෙරලෙන්නේය.

“මහණෙනි,
සිතට ආධාරය කුමක්ද?
මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයයි.

හේ කවරේද යත්?
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය,
සම්‍යක් වචනය, සම්‍යක් කර්මාන්තය,
සම්‍යක් ආජීවය, සම්‍යක් ව්‍යායාමය,
සම්‍යක් සතිය, සම්‍යක් සමාධිය
යන මේවායි.

මහණෙනි,
මේ සිතට ආධාර යයි කියනු ලැබේ.
මහණෙනි, යම් සේ ආධාර රහිත කළය
කැමති කැමති දිගකට පහසුවෙන් පෙරලෙන්නේද
ආධාර සහිත කළය පහසුවෙන් නොපෙරලෙන්නේද
එමෙන් මහණෙනි,
ආධාර රහිත සිත පහසුවෙන් ය.
ආධාර සහිත සිත පහසුවෙන් නොපෙරළෙන්නේයයි”
වදාළසේක.

“මහණෙනි,
ප්‍රත්‍යය සහිත පිරිවර සහිත
ආර්ය වූ සම්‍යක් සමාධිය දේශනා කරන්නෙමි.
එය අසව්.

මහණෙනි,
ප්‍රත්‍යය සහිත පිරිවර සහිත ආර්ය සමාධිය කුමක්ද?
ඒ මෙසේයි.

සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය, සම්‍යක් වචනය,
සම්‍යක් කර්මාන්තය, සම්‍යක් ආජීවය,
සම්‍යක් ව්‍යායාමය, සම්‍යක් සතිය යනුයි.

මහණෙනි, මේ අංග සතින් යුක්ත වූ
චිත්තයේ එකඟ බවක් පිරිවර සහිත බවක් වේද?

මහණෙනි,
ආර්ය සමාධිය ප්‍රත්‍යය සහිත යයි කියාද පිරිවර සහිතයයි කියාද කියනු ලැබේ.

[ වේදනා යන පාලි වචනය සිංහලෙන් අපි කියනා කායික දුක් වේදනාව නොව, වින්දනය ලෙස ගතබ් යුතුය. විඳීම ලෙස ද කියත හැක.]

“මහණෙනි,
වේදනා තුනෙකි.
කවර තුනක්ද යත්?

සුඛ වේදනාය,
දුක්ඛ වේදනාය,
උපේක්ෂා වේදනා”ය කියායි.

මහණෙනි,
මේ තුන් ආකාරවූ වේදනා ය.

මහණෙනි,
මේ ත්‍රිවිධ වේදනාවන් පිළිබඳ දැනීම සඳහා
ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි.
ඒ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය කුමක්ද?

ඒ මෙසේයි.
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය,
සම්‍යක් වචනය, සම්‍යක් කර්මාන්තය,
සම්‍යක් ආජීවය, සම්‍යක් ව්‍යායාමය,
සම්‍යක් සතිය, සම්‍යක් සමාධිය
යන මේවායි.

මහණෙනි,
මේ ත්‍රිවිධ වේදනාවන් පිරිසිඳ දැන ගැනීම සඳහා
ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයයි” වදාළසේක.

පුජ්‍ය හෙන්පිටගෙදර ඥාණසීහ මහා තෙරණුවන් කල දේසනාවක්

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහි වූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එකල්හි ආයුෂ්මත් උත්තිය ස්ථවිරතෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම්තැනෙක්හිද, එතැනට පැමිණියේය. පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ එක්පසෙක හුන්නේය. එක්පසෙක හුන්නාවූ ආයුෂ්මත් උත්තිය ස්ථවිරයන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීය.

“ස්වාමීනි,
හුදෙකලාව විවේකීව ඉන්නා විටෙක මාගේ සිතෙහි මෙබඳු අදහසක් පහළවිය.
“භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පඤ්චකාම ගුණයෝ වදාරණ ලදහ’
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කවර නම් පඤ්චකාම ගුණයක් වදාරණ ලද්දේද?”

“උත්තිය, යහපති, යහපති, උත්තිය,
මා විසින් මේ කාමගුණ පසක් වදාරණ ලදහ.
කවරනම් පසක්ද?

උත්තිය,
මේ පඤ්චකාම ගුණ මා විසින් කියන ලදහ.
උත්තිය, මේ පඤ්චකාමයන් ප්‍රහාණය පිණිස
ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි.

ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය නම් කුමක්ද?
ඒ මෙසේයි.

සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය, සම්‍යක් වචනය, සම්‍යක් කර්මාන්තය, සම්‍යක් ආජීවය, සම්‍යක් ව්‍යායාමය, සම්‍යක් සතිය සහ සම්‍යක් සමාධියයි.

උත්තිය,
මේ පඤ්ච කාමයන් ප්‍රහාණය පිණිස
ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුය”
යි වදාළසේක.

 විහාර යනු විසීමය. අද අපි “විහාරය” ලෙස දන්නේ භික්ෂුන් වහන්සේලා වාසය කරන ස්ථානයය.
විහරණය යනු විසීමය. බ්‍රහ්ම විහරණය උතුම් ලෙස වාසය කිරීමය .
මේ විහාර වග්ගයේ සුත්‍ර දහයෙන් ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය නම් නිර්වාන ප්‍රතිපදාවේ හැසිරෙන කෙනෙකු ජීවත් විය යුතු පිළිවෙල ගැන උපදෙස් අඩංගු වේ.

SN 05-01-02-01 පඨමවිහාර සූත්‍රය
SN 05-01-02-02 දුතියවිහාර සූත්‍රය
SN 05-01-02-03 සේඛ සූත්‍රය
SN 05-01-02-04 පඨම උප්පාද සූත්‍රය
SN 05-01-02-05 දුතිය උප්පාද සූත්‍රය
SN 05-01-02-06 පඨමපරිසුද්ධ සූත්‍රය
SN 05-01-02-07 දෙවන පරිසුද්ධ සූත්‍රය
SN 05-01-02-08 පළමුවෙනි කුක්කුටාරාම සූත්‍රය
SN 05-01-02-09 දෙවෙනි කුක්කුටාරාම සූත්‍රය
SN 05-01-02-10 තුන්වෙනි කුක්කුටාරාම සූත්‍රය

මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහි වූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් අමතා මෙසේ වදාළසේක.

“මහණෙනි, මම අඩ මසක් හුදකලාව විසීමට කැමැත්තෙමි.
පිණ්ඩපාතය ගෙණෙන එක් භික්ෂුවක් හැර කිසිවෙක් නොපැමිණිය යුතුය”
යනුයි.
“ස්වාමීනි, එසේයයි”
ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිවදන් දී පිණ්ඩපාතය ගෙන යන එක භික්ෂුවක් හැර අන් කිසිවෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරා නොපැමිණෙයි.

[කුමක් නිසා වනාහී මෙසේ කීයේද යත් – ඒ අඩ මසෙහි වනාහී හික්මවිය යුතු සත්ත්වයෙක් නො වීය. ඉක්බිති ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ අඩමස පල සමවත් සුවයෙන් කල්ගෙවන්නෙමි, මෙසේ මාගේ ද සුඛ විහරණය වන්නේය. අනාගතයෙහි ද පසු කාලීන ජනතාව “ශාස්තෲන් වහන්සේ ද සමූහයාගෙන් වෙන් ව තනිව වාසය කළහ, අපි ද එසේ කරමු” යි දුටු දේ අනුව යාමට යොමු වෙත්, එය ඔවුනට දිගු කලක් හිතසුව පිණිස වන්නේය යන මේ කරුණ නිසා මෙසේ කීය. භික්ෂු සංඝයා ද ශාස්තෲන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන එක් භික්ෂුවක (ට වගකීම් පවරා) දුන්හ. හෙතෙමෙ උදෑසන ම ගන්‍ධකුටි ආවාසය හැමදීම, මුව දොවන ජලය, දැහැටි දීම් ආදී සියළු කටයුතු එකෙණෙහිම සිදු කොට ඉවත්ව යයි.]

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ අඩමස හුදකලාව වාසයෙන් පසුව භික්ෂූන් ඇමතූසේක.
“මහණෙනි,
ප්‍රථමා සම්බෝධිය ඇති
(බුදුවී එකුන් පනස් දින ඇතුළත)
මම වේදනා නොහොත් විඳීම් ගැන
මෙනෙහි කරමින් විසුයෙමි.
ඒ ධර්ම මම මෙසේ දැනගතිමි.

[යෙන ස්වාහං – යම් හෙයකින් මම 
පඨමාභි සම්බුද්ධො = අභිසම්බුද්ධත්‍වයට පැමිණ පළමු කොටම එකුන් පනස් දිනයක් අතරෙහි 
විහරාමි = මෙය අතීතාර්ථයෙහි වර්තමාන (රූපී) වචනයකි. 
තස්ස පදෙසෙන = අභිසම්බුද්ධත්‍වයට පත් වී
උන්වහන්සේ පළමුව වාසය කළ පෙදෙසින් එහි “පදෙස” (ප්‍රදේශය) යනු ඛන්‍ධප්පදෙස (හෙවත් ස්කන්ධ ප්‍රදේශ) නම් වේ. ආයතන, ධාතු, සත්‍ය, ඉන්‍ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයාකාර, සතිපට්ඨාන, ධ්‍යාන නාම රූප යන ආදී වශයෙන් “පදෙස” යන්න නානා විධ වේ. ඒ සියල්ලම සඳහා “තස්ස පදෙසෙන විහාසිං” (එයට අයත් පෙදෙස ඇසුරෙන් වාසය කළෙමි) යනුවෙන් කීය.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහී බුද්ධත්වයෙන් පසු පළමු දින එකුන් පනස ඇතුළත, යම්සේ රජබවට පත් රජතුමකු තමාගේ අගනා සම්පත් දකිනු සඳහා ඒ ඒ ගබඩාව විවෘත කරවා රන් රිදී මුතු මැණික් ආදී රත්නයන් පරීක්ෂා කරමින් වෙසෙන්නේද, ඒ අයුරින්ම පඤ්ච ස්කන්ධයෙහි සියල්ල ඇතුළත් කොට විමසා බලමින් පරීක්ෂා කරමින් විසූහ.]

[මිච්චා දිට්ඨිය
බොහෝ මිනිසුන් තමාගේ පැවැත්ම මේ ජීවිතය පමණක් යයි විශ්වාස කරති. මරණින් පසු නැවත උපතක් නැත, පින් පව් කියා දෙයක් නැත, පින් වලවත් පව් වලවත් විපාකයන් සිදුවෙන්නේ නැත, දිව්‍ය ලෝක, බ්‍රහ්ම ලෝක නැත, නිවන කියා දෙයක් තිබිය නො හැක යනාදී ආකාරයෙන් වරදවා දැකීම නැතහොත් වරදවා පිළිගැනීම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ලෙස හඳුන්වා ඇත. තමාගේ අවිධ්යාව නම් නොදැනීම නිසා සත්‍ය නොදැක තමන්ගේ නොදන්නාකම – දන්නාකම ලෙස සිතට ගෙන ඔවුන් වාද කරති. තර්ක කරති.

යන කරුණු දෙකෙන් මෙම අකුසලය සිදුවේ. දස අකුසල කර්මයන්ගෙන් බලවත්ම අකුසල කර්මය වනුයේ මිත්‍ය දෘෂ්ටිය වන්නේ ඒ නිසා අන් සියලු අකුසල් කරන්නට මිනිසා පෙළඹෙන නිසාය. මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ගණනින් බොහෝය කියා කිව හැකි මුත් ඒවායින් බරපතල ම අකුසල් සිදුවෙන්නේ නාස්තික දෘෂ්ටිය, අහේතුක දෘෂ්ටිය සහ අක්‍රිය දෘෂ්ටිය යන තුනෙන් ය.]

[මේ අඩමසෙහි ඒ ස්කන්ධයන්ගේ කොටසක් වන වේදනා ස්කන්ධය ම නුවණින් සලකා බලමින් වාසය කළහ. උන්වහන්සේට මේ සත්ත්වයෝ මෙබඳු නම් සුවයක් විඳගනිත්, මෙබඳු දුකක් විඳ ගනිත් යනුවෙන් දකිමින් භවාග්‍රය තෙක් පවත්නා සුඛ වින්දනයන්ද, අවීචිය තෙක් පවත්නා දුඃඛ වින්දනයන්ද යන සියල්ල හැම අයුරින්ම අවබෝධ විය. තව ද මිථ්‍යාදෘෂ්ටි හේතුවෙන් ද වින්දනය ලබන බව ආදී කරුණු පිළිවෙළින් අවබෝධ කර ගනිමින් වාසය කළහ.]

“ඡන්දය නිසා උපදින වේදනාද දැනගතිමි.
විතර්කය නිසා උපදින වේදනාද දැනගතිමි.
සංඥාව නිසා උපදින වේදනාද දැනගතිමි.

[එසේම බුද්ධත්වයෙන් පසු මුල් කාලයේම (ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන් බෙදිය හැකි) ආයතන දොළස නිරවශේෂයෙන් විමසා බැලූහ. මේ අඩමසෙහි ඒ ආයතනයන්ගේ කොටසක් වේදනා වශයෙන් ද, ධර්මායතන කොටසක් වන ධාතූන්ගේ කොටසක් වේදනා වශයෙන් ද, ධර්ම ධාතූන්හි එක් කොටසක් වන සත්‍යයන් පිළිබඳ කොටස වේදනා ස්කන්ධ වශයෙන් ද, දුඃඛ සත්‍යයේ එක් කොටසක් වන (හේතු) ප්‍රත්‍යයන් පිළිබඳ කොටස ස්පර්ශය හේතුවෙන් වන වින්දනය වශයෙන්ද, (හේතු) ප්‍රත්‍යයේ එක් කොටසක් වන ධ්‍යානයන් පිළිබඳ කොටස වින්දනය වශයෙන්ද, ධ්‍යානාංගයන් හි එක් කොටසක් වන නාමරූප කොටස වින්දනය වශයෙන් ද නුවණින් සලකා බැලූහ. සම්බෝධියට පැමිණ මුල් එකුන් පනස් දින ඇතුළත කුසලාදී ධර්මයන් නිරවශේෂ කොට අනන්තනයින් (හෙවත් බොහෝ වූ ක්‍රමයගෙන්) හෙබි සප්ත ප්‍රකරණයන් මෙනෙහි කළහ. මේ අඩමසෙහි වනාහී සියළු ධර්මයන්ගේ කොටසක් වන වින්දනය අවසන් කොට ඇති තත්ත්වය ම සලකා බැලූහ. එතැන්හි වනාහී වින්දනයේ බලයෙන් උපන් ඒ ඒ සමාපත්ති විහරණ ය ද පවතී.
තව ද “ඉධෙව භික්ඛවෙ සමණො ඉධදුතියො සමණො”[2] යනාදි දේශනා පාළියෙහි මෙන් මෙහි දු උත්තර පදයෙහිත් “ඒව” ශබ්දය යොදා කිය යුතු. කාමයන්ගෙන් පමණක් නොවේ. අන්‍ය නීවරණ සංඛ්‍යාත අකුශලයන්ගෙන් ද නො වෙන් වැ ධ්‍යාන උපදවා වසන්නට නො හැක. එහෙයින් “විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්චෙව අකුසලෙහි ධම්මෙහි” යි දෙපදයෙහි ම “ඒව” ශබ්දය යොදා ගත යුතුයි. එවිට කාමයන්ගෙන් වෙන්වැම අකුශල ධර්‍මයන්ගෙන් වෙන් වැම යන අර්‍ථය ලැබේ. (මහණෙනි, සෝවාන් මහණ ද මේ ශාසනයෙහි ම ය. දෙවන සකෘදාගාමි මහණ ද මේ ශාසනයෙහි ම ය යනු “ඉධෙව භික්ඛවෙ සමණො” යනාදි පාඨයෙහි අර්‍ථ යි.)

මේ දෙපදයෙහි දැක්වුණු විවිච්ච යන සාධාරණ වචනයෙන් තදඞ්ගවිවේක-විෂ්කම්භනවිවේක-සමුච්ඡේදවිවේක ද, චිත්තවිවේක-කායවිවේක-උපධිවිවේක යන ත්‍රීවිධවිවේක ද යන සියලු විවේකයෝ සංග්‍ර‍හ වෙති. එතකුදු වුවත් මේ ධ්‍යාන කථෘයෙහි කාය විවේක චිත්තවිවේක – විෂ්කම්භනවිවේක යන ත්‍රිවිධ විවේක පමණක් ඇතුළත් වන බව දත යුතු යි.
කාමෙහි යන මේ පදයෙන් “කතමෙ වත්‍ථුකාමා මනාපියා රූපා”[3] වස්තුකාම කවරේද මන වඩන රූප” යනාදීන් නිර්‍දෙශ පාළියෙහි දැක්වුණු වස්තුකාම ද
“ඡන්‍දො කාමො රාගො කාමො ඡන්‍දරාගො කාමො සඞ්කප්පො කාමො රාගො කාමො සඞ්කප්පරාගො කාමො ඉමෙ වුච්චන්ති කාමා”[4] යනාදීන් නිර්‍දෙශයෙහි හා විභඞ්ගයෙහි දැක්වුණු ක්ලේශකාම ද යන සියල්ල සඞ්ග්‍ර‍හ වන බව දත යුතු. “ඡන්‍දය කාමය රාගය කාමය, ඡන්‍දරාගය කාමය, සඞ්කල්පය කාමය, රාගය කාමය, සඞ්කල්ප රාගය කාමය, මොහු කාමයෝ යි කියනු ලැබෙත් යනු පාළියෙහි අර්‍ථ යි. (ප්‍රාර්‍ථනාකාරයෙන් ප්‍ර‍වෘත්ත වූ දුර්‍වල ලෝභය ඡන්‍දනාර්‍ථයෙන් ඡන්‍ද නම් වූයේ කැමති වන අර්‍ථයෛන් කාම නම් ව්. සෙස්සෙහි දු මෙමෙ නය යි එයට වඩා බලවත් ලොභය රඤ්ජනාර්‍ථයෙන් රාග නම් වේ. එයට වඩා බලවත් බහුල රාගය ඡන්‍දාරාග නම් වේ. නිමිත්තානුඛයඤ්ජනයන්ගේ සඞ්කල්පයට හේතු වූ ලෝභය සඞ්කල්පරාග නමි. එය වඩා බලවත් වූයේ රඤ්ජනාර්‍ථයෙන් රාග නම් වේ. සඞ්කල්ප වශයෙන් ප්‍ර‍වෘත්ත වෙසෙසින් බලවත් වූ ලෝභය සඞ්කල්පරාග නම් වේ යනු පැරකුම්බා සන්න ය.)
මෙසේ ගත් කල්හි “විවිච්චෙව කාමෙහි” යන්නෙන් “වස්තුකාමයෙන් වේන වැ මැ” යන අර්‍ථය ලැබේ. එයින් කාය විවේකය කියවේ. “විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි” යන්නෙන් “ක්ලේශ කාමයෙන් හා සියලු අකුශලයෙන් වෙන් වැ මැ” යන අර්‍ථය ලැබේ. එයින් චිත්ත විවේකය කියවේ. පළමු දැක්වුණු වස්තුකාම විවේක වචනයෙන් කාම සුඛ හැරැපීම ද, දෙවුන දැක්වුණු ක්ලේශ කාම විවේක වචනයෙන් ධ්‍යාන සුඛ ලැබැ ගැන්මද ප්‍ර‍කාශ විණි.
මෙසේ වස්තු කාම – ක්ලේශ කාම විවේකය කියවෙන හෙයින් ම මේ දෙපද අතුරෙන් පළමු වැන්නෙන් තෘෂ්ණාදි සංක්ලේශොත්පත්තියට හේතු වූ වස්තු දුරු කිරීම ද, දෙවැන්නෙන් ඒ සංක්ලේශ දුරු කිරීමද, එසේ ම පළමු වැන්නෙන් ලෝල භාව හේතු දුරු කිරීම ද, දෙවැන්නෙන් බාල භාව දුරු කිරීම ද, පළමුවැන්නෙන් කාම ගුණාධිගමයට හේතු වූ ප්‍රාණඝාතාදිය අශුද්ධ ප්‍රයෝග වන බැවින් එයින් වෙන්වීම් සංඛ්‍යාත ප්‍රයෝග ශුද්ධිය ද, දෙවැන්නෙන් තෘෂ්ණා සංක්ලේශ විශෝධනයෙන් හා විවපනිශ්‍ර‍ය ධ්‍යාන සංවර්‍ධනයෙන් වන ආශය පොෂණය ද, ප්‍ර‍කාශ කරන ලද්දේ යයි දත යුතු. “කාමෙහි” යි වදාළ කාම අතුරෙන් වස්තු කාම පක්‍ෂයෙහි ක්‍ර‍මය මෙසේ ය.
ක්ලේශකාම පක්‍ෂයෙහි ඡන්‍ද, රාග, කාමාසව, කාමරාග සංයොජන, රූපතෘෂ්ණා යනාදි නොයෙක් භේද ඇති කාමච්ඡන්‍දය කාමයයි කියන ලද්දේ ය. හේද අකුසලයෙහි සංග්‍ර‍හ වන නමුදු “තත්‍ථ කතමෙ කාමා ඡන්‍දො කාමො”[5] යනාදීන් විභඞ්ගයෙහි ධ්‍යානයට ප්‍ර‍තිපක්‍ෂ වන බැවින් අකුශල සාමාන්‍යයෙන් නො ගෙනැ වෙන් කොටැ ස්වරූපයෙන් දක්වන ලදි. ක්ලේශ කාම හෙයින් පූර්‍ව පදයෙහි හෝ අකුශල පර්‍ය්‍යාපන්ත බැවින් දෙවෙනි පදයෙහි හෝ වදාරන ලද්දේ යයි ද කිය යුතු. ඒ කාමය නොයෙක් භේද ඇති බැවින් “කාමස්මා”යි ඒක වචනයෙන් නො දක්වා “කාමෙහි”යි බහුවචනයෙන් දැක්වූහ. දිට්ඨි-මානාදි වූ සෙසු අකුසල ඇත ද, විභඞ්ගයෙහි “තත්‍ථ කතමෙ අකුසලා ධම්මා කාමච්ඡන්‍දො”[6] යනාදීන් නීවරණ ම අකුසල වශයෙන් දක්වන ලදී. ධ්‍යානාඞ්ගයන් තමන්ට විරුද්‍ධ වූවන්ට ප්‍ර‍තිපක්‍ෂ බව දැක්වීම් වශයෙනි.
ඒ එසේ මැයි :- නීවරණයෝ ධ්‍යානාඞ්ගයන්ට ප්‍ර‍තිපක්‍ෂයෝ ය. ධ්‍යානාඞ්ග විසින් නීවරණ වනසනු ලැබේ.
කියන ලද මැයි – පෙටකයෙහි – “සමාධි කාමච්ඡන්‍දස්ස පටිපක්ඛො, පීති ව්‍යාපාදස්ස, වීතක්කො ථීන මිද්ධස්ස, සුඛං උද්ධච්ච-කුක්කුච්චස්ස, විචාරො විචිකිච්ඡාය”යි ‘සමාධි සංඛ්‍යාත ඒකග්ගතාව කාමච්ඡන්‍දයට ප්‍රීතිය ව්‍යාපාදයට ද විතර්‍කය ථීන මිද්ධයට ද, සුඛය උද්ධච්ච-කුක්කුච්චයට ද, විචාරය විචිකිච්ඡාවට ද විරුද්ධය, යනු එහි අර්‍ථ යි.

මෙසේ මේ “විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි”[7] යන දෙපද අතුරෙන් “විවිච්චෙව කාමෙහි” යන පදයෙන් කාමච්ඡන්‍දයාගේ විෂ්කම්භන විවේකය ද, “විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි” යන පදයෙන් පඤ්චනීවරණයන්ගේම විෂ්කම්භන විවේකය ද කියවිණි.

තව ද අගහිත ගහණ වශයෙන් ගතහොත් (අගහිත ගහණ න්ම මුල පෙදෙන් නොගත් දේ පසු පෙදෙන් ගැන්මයි) පළමු වන “විවිච්චෙව කාමෙහි” යන පදයෙන් කාමච්ඡන්‍ද නීවරණයාගේ ද, දෙවන “විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි” යන පදයෙන් කාමච්ඡන්‍දය හැරැ ව්‍යාපාදාදි සෙසු සතර නීවරණයන්ගේ ද, විෂ්කම්භන විවෙකය කියන ලද්දේ ය. එසේම පළමු පෙදෙන් ත්‍රිවිධ අකුශල මූල අතුරෙහි පඤ්චකාම ගුණ භේද විෂයක ලෝභයාගේ ද, දෙවන පෙදෙන් ආඝාත වස්තු භේදාදි විෂයක ද්වේෂ මෝහයන්ගේ ද, එසේ ම ඕඝ අතුරෙහි පළමු පෙදෙන් කාමොඝයාගේ ද, දෙවන පෙදෙන් භවාදි සෙසු ත්‍රිවිධ ඕඝයන්ගේ ද, යෝග අතුරෙහි පළමු පෙදෙන් කාම යෝගයාගේ ද, දෙවන පෙදෙන් භවාදි සෙසු ත්‍රිවිධ යෝගයන්ගේ ද, ආසව අතුරෙහි පළමු පෙදෙන් කාමාසවයාගේ ද, දෙවන පෙදෙන් භවාදි සෙසු ත්‍රිවිධ ආසවයන්ගේ ද, උපාදාන අතුරෙහි පළමු පෙදෙන් කාමුපාදානයාගේ ද, දෙවන පෙදෙන් දිට්ඨාදි සෙසු ත්‍රිවිධ උපාදානයන්ගේ ද, කායග්‍ර‍න්‍ථ අතුරෙහි පළමු පෙදෙන් අභිජ්ඣා කාය ග්‍ර‍න්‍ථයාගේ ද, දෙවන පෙදෙන් ව්‍යාපාදාදි සෙසු ත්‍රිවිධ කාය ග්‍ර‍න්‍ථයන්ගේද, සංයෝජන අතුරෙන් පළමු පෙදෙන් කාම රාග සංයොජනයාගේ ද, දෙවෙන පෙදෙන් සෙසු රූපරාගාදි නවවිධ සංයෝජනයන්ගේ ද, භව මූල අතුරෙහි පළමු පෙදෙන් තෘෂ්ණාවගේ හා තත් සම්ප්‍ර‍යුක්තයන්ගේ ද, දෙවෙන පෙදෙන් අවිද්‍යාවගේ හා තත් සම්ප්‍ර‍යුක්තයන්ගේ ද, අකුසල සිත් අතුරෙහි පළමු පෙදෙන් ලෝභ සම්ප්‍ර‍යුක්ත අෂ්ටවිධ අකුසල චිත්තයන්ගේ ද, දෙවන පෙදෙන් දෝෂ = මෝහ සම්ප්‍ර‍යුක්ත සෙසු චතුර්විධ අකුසල චිත්තයන්ගේ ද විෂ්කම්භන විවේකය කියන ලදැ යි දත යුතු යි.
“විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි” යන මේ පදයන්ගේ අර්‍ථ ප්‍ර‍කාශය යි.

මෙතෙකින් ප්‍ර‍ථම ධ්‍යානය පිළිබඳ ප්‍රහාණාඞ්ග දක්වා ඉක්බිති සම්ප්‍රයොගාඞ්ග දක්වන්නට “සවිතක්කං සවිචාරං” යනාදිය වදාළේ ය. විතර්‍ක සහිත වූ විචාර සහිත වූ යනු එහි අර්‍ථ යි]

“ඡන්දය නොසන්සිඳුන විට,
විතර්කද නොසන්සිඳුන විට,
සංඥා නොසන්සිඳුන විට,
ඒ නිසා උපදින වේදනා දැන ගතිමි.

ඡන්දය සන්සිඳුන විට,
විතර්කයෝ නොසන්සිඳුන විට,
සංඥාවෝ නොසන්සිඳුන විටද,
ඒ නිසා උපදින වේදනාද දැනගතිමි.

[ප්‍රථම ධ්‍යාන යේ වින්දනය හා ඊටපෙර යෝගියාගේ සන්තානයේ වන වින්දනය මින් කියැවේ.
ප්‍ර‍ථම ධ්‍යාන ස්වභාවය ප්‍ර‍කාශ කැරැ දක්වන “විවිච්චෙච කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි” යනාදි දේශනායෙහි “විවිච්චෙව කාමෙහි” යන්නෙහි අර්‍ථය ‘කාමයෙන් වෙන් වැ ප්‍ර‍හාණ වශයෙන් කාමයෙන් ඉවත් වැ’ යනු යි. මෙහි “එව” යන නිපාතය නියමාර්‍ථ යි. එය නියමාර්‍ථ බැවින් ප්‍ර‍ථම ධ්‍යානයට පැමිණ වසන සමයෙහි අවිද්‍යමාන වූ ද කාම එයට විරුද්‍ධ බව ද, කාම පරිත්‍යාගයෙන් ම එයට පැමිණෙන බව ද දක්වන්නේ යි. තවද පැහැදිලි තරත්හෝත අන්‍ධකාරය ඇති කල්හි පහන් ආලෝකය නො පවත්නා සේ යම් කාම කෙනෙකුන් ඇති කල්හි මේ ප්‍ර‍ථම ධ්‍යානය නො පවත්නේ ද, ඒ කාමයෝ මේ ප්‍ර‍ථම ධ්‍යානයට ප්‍ර‍තිපක්‍ෂයෝ ය. මෙතෙර හැරැපීමෙන් එතෙරට පැමිණීම සේ ඒ කාම පරිත්‍යාගයෙන් ම මේ ප්‍ර‍ථම ධ්‍යානයට පැමිණීම වන්නේ ය, යන නියමය මේ “ඒව” ශබ්දයෙන් හඟවන්නේ යයි දත යුතු.

මෙහිලා ප්‍ර‍ශ්නයෙකි. ඒව ශබ්දය උත්තරපදයෙහි ද නො දක්වා කුමක් හෙයින් පූර්‍වපදයෙහි පමණක් දක්වන ලද්දේ ද, කිම? අකුශල ධර්‍මයන්ගෙන් නො වෙන්වැ ද ධ්‍යාන උපදවා විසිය හැකි ද
එසේ නොසිතිය යුතු. කාම නිස්සරණ හෙයින් ම එය ප්‍ර‍ථම පදයෙහි යොදන ලදී. ධ්‍යාන වනාහි සියලු කාම භවයන්ගේ සමතික්‍ර‍මණයට ප්‍ර‍තිපත්ති බැවින් ද, ක්ලේශ කාමයට ප්‍ර‍තිපක්‍ෂ බැවින් ද, කාමයන්ගේ ම නිස්සරණය යි. “කාමානමෙතං නිස්සරණං යදිදං නෙක්ඛම්මං”[1] යි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද වදාළ සේක. ‘නෙක්ඛම්මය යන යමෙක් වේ ද එය කාමයන්ගේ නිස්සරණය ය’ යනු එහි අර්‍ථ යි. මෙහි නෙක්ඛම්ම නම් ධ්‍යාන ය. (මෙයින් ව්‍යාපාදයට විරුද්‍ධ මෛත්‍රිය මෙන් ද, විහිංසාවට විරුද්‍ධ කරුණාව මෙන් ද ධ්‍යානයට කාමරාගය ඉඳුරා විරුද්‍ධ ය යි කී නියා දත යුතු)

ඡන්දයද සන්සිඳුන විටද, ,
විතර්කයෝද සන්සිඳුන විටද, ,
සංඥාවෝ නොසන්සිඳුන විටද, ,
ඒ නිසා උපදින වේදනාද දැනගතිමි.

[දුතියජ්ඣානය හා ඊට පෙර ලබන විඳීම්
ප්‍ර‍ථම ධ්‍යානය ලැබූ යෝගාවචරයා විසින් ද්විතීය ධ්‍යානය ලැබිය හැකි වීම පිණිස ප්‍ර‍ථම ධ්‍යානයෙහි ආවර්ජන වශීතාය, සමාපජ්ජන වශීතාය, අධිෂ්ඨාන වශීතාය, ව්‍යුස්ථාන වශීතාය, ප්‍ර‍ත්‍යවේක්ෂා වශීතාය යන පඤ්චප්‍ර‍කාර වශීභාවය ඇති කර ගත යුතු ය. ප්‍ර‍ථම ධ්‍යානයේ අඞ්ගයන් කල් නො යවා එකින් එක ඉතා ඉක්මනින් මෙනෙහි කිරීමේ ශක්තිය ආවර්ජන වශීතාව ය. ධ්‍යානයට සමවදිනු කැමති වූ විට කල් ගත නො වී වහා සමවැදිය හැකි ශක්තිය සමාපජ්ජන වශීතා නමි. සමවැදුණු ධ්‍යානය තත්පරයක් දෙකක් තරම සුළු කාලයක් වුව ද පවත්වන්නට සමත් බව අධිෂ්ඨාන වශීතා නමි. ඉටාගත් වෙලාව ඉක්ම යා නො දී වෙලාවට ම ධ්‍යානයෙන් නැගිටීමට සමත් බව ව්‍යුස්ථාන වශීතා නම් වේ. එක් එක් වීථියක කාමාවචර ජවනය සත් වරක් ම ඇති වීම සාමාන්‍ය ස්වභාවය ය. විතර්කාදිය මෙනෙහි කිරීමේ දී ප්‍ර‍ත්‍යවේක්ෂා වීථිවල ජවන් සතක් ද ඇති නො වන පරිදි ඉතා වේගයෙන් ධ්‍යානාඞ්ග ප්‍ර‍ත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ සමත් බව ප්‍ර‍ත්‍යවේක්ෂා වශීතා නමි.
මෙසේ ප්‍ර‍ථම ධ්‍යානයෙහි වශීභාවය ඇති කර ගත් යෝගාවචරයාහට ප්‍ර‍ථම ධ්‍යානයේ අඞ්ගයක් වන විතර්කය ඖදාරික දෙයක් සැටියට ද, එය නැතිව ධ්‍යානය ඇති කර ගැනීම හොඳ සැටියට ද වැටහේ. ඔහු විතර්කයෙන් තොර වූ ධ්‍යානයක් ලබනු රිසියෙන් නැවතත් ‘පඨවි, පඨවි’ කියා කසිණ ප්‍ර‍තිභාග මෙනෙහි කරන්නට පටන් ගන්නේ ය. ඔහුගේ ඒ භාවනාව විතර්කය නමැති ඖදාරික ධ්‍යානාඞ්ගය දුරු කිරීමට කරන්නක් බැවින් විතර්ක විරාග භාවනා නම් වේ. ඒ විතර්ක විරාග භාවනාවේ බලයෙන් ඔහුට යම් කිසි අවස්ථාවක දී ඒ පඨවි කසිණ නිමිත්තෙහි විචාර ප්‍රීති – සුඛ – ඒකාග්‍ර‍තා යන චතුරඞ්ගයෙන් යුක්ත වන ද්විතීය ධ්‍යාන චිත්තය උපදනේ ය.

ද්විතීය ධ්‍යානයෙහි වශීභාවය ඇති කර ගත් යෝගාවචරයාහට විචාරය ඖදාරිකාඞ්ගයක් වශයෙන් පෙනෙන්නට වන්නේ ය. තෘතීය ධ්‍යානය ලබා වශී භාවය ඇති කර ගත් යෝගාවචරයාහට ප්‍රීතිය ඖදාරිකාඞ්ගයක් වශයෙන් ද, චතුර්ථ ධ්‍යානය ලබාගත් යෝගාවචරයා හට සුඛය ඖදාරිකාංගයක් වශයෙන් ද පෙනෙන්නට වේ. ඖදාරිකාඞ්ගය ඉක්මවීමේ අදහසින් පඨවි කසිණ නිමිත්තෙහි පරිකර්ම කිරීමෙන් ක්‍ර‍මයෙන් තෘතීය චතුර්ථ පඤ්චම ධ්‍යානයෝ ද උපදනාහ. ආපෝ කසිණාදි ඉතිරි කසිණ නවයෙන් ධ්‍යාන ඉපදවීම කරන්නේ ද කියන ලද ක්‍ර‍මයෙන් ම ය.]

ඡන්දය සන්සිඳුන විටද,
විතර්කයෝද සන්සිඳුන විටද,
සංඥාවෝද සන්සිඳුන විටද,
ඒ නිසා උපදින වේදනාද දැනගතිමි.

[නේවසඤ්ඤා – නාසඤ්ඤායතන:
නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ධ්‍යානය වඩනු කැමැති යෝගාවචර තෙමේ පස් ආකාරයකින් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙහි වසී බවට පැමිණීමෙන් මේ ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියට ළංවූ විඤ්ඤාණඤ්චායතන නමැති පසමිතුරා ඇත්තේ ය. නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනය සංස්කාරයන් ගේ සියුම් බවට පැමිණීමෙන් විශේෂයෙන් සන්හුන්නා සේ සන්හුන් බවට පැමිණියේත් නොවේ. ඒ සන්හුන් බව නැති හෙයින් ම (රූපාදිස්කන්‍ධයෙහි) ප්‍ර‍ත්‍යයයෙන් යැපිය යුතු හෙයින් හා රෝගයට මුල් බැවින් ද රෝගයක් බඳුවේ. දුක් බැවින් හා රිදීම ඇති කරන හෙයින් ගඩක් (පොළක්) බඳු වේ. පීඩා උපදවන හෙයින් හුලක් බඳු වේ. මේ සියල්ල සංඥාව ඇති කල්හිම වන හෙයින් “සඤ්ඤා රොගො, සඤ්ඤා ගණ්ඩො, සඤ්ඤා සල්ලො”[1] යි සංඥාව රෝගයෙක; ගඩෙක; හුලෙකැ’යි වදාළහ. (මෙහි සංඥා නම් විඥානය ය)
(මෙහි වනාහි පඤ්චචෝකාර භවගත සංඥාව (විඥානය) අභිප්‍රේතය. ප්‍ර‍කට හෙයිනි. හුදෙක් එපමණක් නොව වේදනා චේතනාදිය ද සංග්‍ර‍හ වේ) මෙසේ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි දොස් දැක එහි ආසා දුරුකොට නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනයෙහි ආනිසංසද බලා එය ශාන්ත වශයෙන්, ප්‍ර‍ණීත වශයෙන්) මෙනෙහි කොට ප්‍ර‍ථමරූප්‍යවිඥානයා ගේ අභාවය අරමුණු කොට පැවැති ඒ ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ම “ශාන්තයැ ශාන්තයැ” යි නැවත නැවත මෙනෙහි කරන, ආවර්‍ජනා කරන, ප්‍ර‍ත්‍යවේක්‍ෂා කරන, තර්‍ක කරන, විතර්‍ක කරන, (එහිම සිත) නැවත නැවත පිහිටුවන ඒ යෝගවචරයා ගේ සිත්හි නීවරණයෝ පහවෙති. සිහිය පිහිටයි. උපචාරධ්‍යානයෙන් සිත එකඟ වේ. හෙතෙම ඒ ධ්‍යාන නිමිත්ත නැවත නැවත වඩයි. ඒ වඩන්නාහට විඤ්ඤාණාපගමයෙහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය මෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය යි කියන ලද සතර නාමස්කන්‍ධ සංඛ්‍යාත අරමුණෙහි නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ධ්‍යාන සිත අර්පණා වශයෙන් මනාව උපදී. (මෙහි අර්පණා ක්‍ර‍මය ද යට කී සේ දතයුතු)
මෙතෙකින් ඒ යෝගාවචර තෙම:- “සබ්බසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති”[2] පෙරකී සේ සර්‍වප්‍ර‍කාරයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ධ්‍යානය ඉක්ම නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනයට පැමිණ වාසය කෙරේ. විස්තර පෙර කී සේ මැයි.
මෙහි ද, ආලම්බනය ද, ධ්‍යානය ද, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන නම් වේ. දෙවියන්ගේ වාසස්ථානය ආධාරාර්‍ථයෙන් දේවායතන නම් වන්නා සේ තෘතිය අරූපධ්‍යානයට අරමුණු වන හෙයින් ආකිඤ්චඤ්ඤ වූයේ ම ආයතන නම් වේනුයි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන නම් වේ.

ඒ ධ්‍යානයා ගේ ඉපදීමට හේතු වූ බැවින් කාම්බෝජ දේශය අශ්වයන් ඉපදීමට ස්ථාන සංඛ්‍යාත ආයතන වන්නා සේ ආකිඤ්චඤ්ඤවූයේ ම ආයතන වේනුයි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන නම් වේ. මෙකී ආරම්මණය ද ධ්‍යානය දැයි දෙකම අපවත් කිරීමෙන් හා මෙනෙහි නො කිරීමෙන් ඉක්මවා මැ ව්‍යක්ත වූ සංඥාවක් නැති හෙයින් සංඥා යයි ච, සංඥා ස්වභාවය නො ඉක්ම වූ හෙයින් අසංඥා යයි ද නොකිය යුතු වූ යම් සංඥාවක් ඇති හෙයින් ඒ ධ්‍යානය නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤා නම් වේ.
එහෙයින් 
“තඤ්ඤෙව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං
සන්තතො මනසිකරොති
සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්තිං භාවෙති.
තෙන වූච්චති නෙවසඤ්ඤී නාසඤ්ඤීති”[3]
“ඒ ආකිච්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ම ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. සංස්කාරාවශේෂ සමාපත්තිය වඩයි. එහෙයින් ඒ පුද්ගලතෙම ‘නේවසඤ්ඤී නාසඤ්ඤී’ යයි කියනු ලැබේ.” මෙ සේ පුද්ගලාධිෂ්ඨාන ධර්‍මදේශනා වශයෙන් (සංඥාවත් වූ පුද්ගලයාගේ වශයෙන්) සංඥාව උද්ධරණය කොට දක්වා වදාළ සේක.
(ඒ අරමුණ හා පවත්නා ආකාරය ද දක්වනු පිණිස මේ වදාළ සේක.)

ඒ ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ධ්‍යානය ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කොට සංස්කාරාවශේෂ සමාපත්තිය වඩන ඒ පුද්ගලතෙම නේවසඤ්ඤී නාසඤ්ඤී නම් වේ.
විස්තර:- ප්‍ර‍ථම ආරූප්‍යයාගේ අභාවය අරමුණුකොට උපදවන හෙයින් ඒ තෘතියාරූප්‍ය ධ්‍යානය ද සන්හුන් අරමුණු ඇති හෙයින් කාරණූපචාර වශයෙන් ශාන්තය යි මෙනෙහි කෙරේ. අංග ශාන්ත භාවයෙන් මෙනෙහි කරත් හොත් වෙනසක් නැති හෙයින් (ඉක්මීම නො වන හෙයින් මේ හුදෙක්) ආරම්මණ ශාන්ත භාවයෙන් ම මෙනෙහි කරයි.
ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කරත් ම ආදීනව දැක්මෙක් කෙසේ වේදැ යි චෝදනාවට පරිහාර දක්වනුවෝ ධ්‍යානයට සමවදිනු නො කැමති බැවින් ඉක්මවීම වන්නේය යි කීහ.
ඒ එසේමැයි:- යම් ධ්‍යානයක් ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කෙරේනම් ඒ ධ්‍යානය ආවජ්ජන සමාපජ්ජනාදි ප්‍ර‍තිපත්තියෙන් පුරුදු කරන්නේ වේ. එහෙත් තෘතීයාරූප්‍යයෙහි ඒ සර්‍වප්‍ර‍කාරයෙන් නැත්තේය. හුදෙක් අරමුණු කිරීම් මාත්‍රයෙකින් මෙනෙහි කිරීම වෙයි. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට වඩා නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනය අතිශයින් ශාන්ත බැවින් හා ප්‍ර‍ණිත බැවිනි.
කුමක් මෙන් ද යත්:- මහත් වූ රාජානුභාවයෙන් ඇතකු පිට නැගී නුවර වීථියෙහි හැසිරෙන මහරජන තෙමේ එක් කඩක් තරව හැඳ, එක් කඩක් හිසේ බැඳ ඇත්දත් සුනු ඇඟපුරා තවරා ගෙන නොයෙක් ඇත්දත් කැටයම් කරන්නාවු ශිල්පියකු දැක “කොළ! මේ ඉතා දක්‍ෂ ශිල්පියෙක් වේය”යි ඔහුට තුටුපහටු වුවද “මම ද රාජ්‍ය සම්පත් හැරපියා මෙ බඳු ශිල්පියෙක් වෙමි”යි ඕහට අදහසෙක් නො වේ මය. ඒ රාජ්‍යශ්‍රියම මහානුභාව බැවිනි. වැලි ඔහු ඉක්මවා ඔබ්බට යන්නේ ය. ඒ සේ ම ඒ යෝගාවචරයා ද ඒ තෘතීයාරූප්‍යය ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කොට එය ඉක්මවා සංඥාවශේෂ සමාපත්ති නම් වූ යම් සමාපත්තියක් නිසා නේවසඤ්ඤී නාසඤ්ඤීය යි කීයේ නම් ඒ සමාපත්තිය වඩනේ වෙයි මෙහි සංඥාශීර්‍ෂයෙන් දේශනාව විය. මේ සංස්කාරයන් ගේ පරම සියුම් බවට පැමිණියාවූ ඒ චතුර්ථාරූප්‍ය සමාපත්තිය යි දතයුතු.
රූපාවචර ප්‍ර‍ථමධ්‍යානයා ගේ උපචාරයේ පටන් ධ්‍යාන පිළිවෙළින් කෙලෙසුන් සැස තුනී කරන්නාක් මෙන් පැවති භාවනා පිළිවෙළින් සංස්කාරයන් තුනීකොට අන්තිම සියුම් බවට පමුණුවන ලද සංස්කාර මේ ධ්‍යානයෙහි ඇති හෙයින් එයින් මත්තෙහි නිරෝධය මුත් සංස්කාරයන් ගේ පැවැත්මෙක් නැත්තේයි. එ හෙයින් ම චතුර්ථාරූප්‍ය සමාපත්තිය සංස්කාරාවශේෂ සමාපත්තිය යි කියන ලදී.
මෙහි වූ කලී පරමාර්ථ වශයෙන් චතුර්‍ථාරූප්‍ය ධ්‍යාන ලාභීහුගේ කුසල චිත්ත හෝ සතරවන අරූප තලයෙහි පහළ වූ සතර (අරූපසකන්‍ධ) විපාක චිත්තය හෝ දෘෂ්ටධර්‍ම සුඛ විහරණය පිණිස ඒ ධ්‍යානයට සමවන් රහතන්ගේ ක්‍රියා චිත්තය හෝ නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන නම් වේ. එහෙත් මෙහි විශේෂයෙන් අධිප්‍ර‍ඥා ශික්‍ෂාය යි කියන ලද මාර්‍ගාධිගමයට පූර්‍වභාගයෙහි පැවැති ධ්‍යානයට සමවන් පෘථග්ජනශෛක්‍ෂයන්ගේ ඒ ධ්‍යානය පිළිබඳ චිත්ත චෛතසික ධර්‍මයෝ ම කැමති වන ලදහ. ඖදාරික සංඥාවක් නැති හෙයින් ද, සියුම් සංඥාවක් ඇති හෙයින් ද, සම්ප්‍ර‍යුක්ත ධර්‍ම සහිත ඒ ධ්‍යානයෙහි සංඥා ඇත්තී ද නොවෙයි. නැත්තී ද නොවේය යි නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤා නම් වේ.
විශේෂ :- මෙහි සංඥාවන් ගේ ඖදාරික සුඛුම භාවය ඒ ඒ භව වශයෙන් දතයුතු. පඤ්චවෝකාර භවයෙහි සංඥාවට වඩා චතුවෝකාර භවයෙහි සංඥාව සියුම් වේ. යට තුන් භූමියෙහි සංඥාවෝ ඖදාරිකයහ. එබඳු ඖදාරික සංඥා නැති හෙයින් නේවසඤ්ඤා යයි ද ඉතා සියුම් සංඥා ඇති හෙයින් න අසඤ්ඤා යයි ද ව්‍යවහාර වේ.
‘නේවසඤ්ඤා’ යන පදයෙහි ‘න’ කාරය අභාවාර්‍ථයෙහි වේ. ‘න අසඤ්ඤා’ යන්නෙහි ‘න’ කාරය අන්‍යාර්‍ථයෙහි ය. අකාරය අභාවාර්‍ථයෙහි පවතී. එසේ වන්නා “අසඤ්ඤං අනාසඤ්ඤං”යි සෙසු ධ්‍යානයන්හි මෙන් ඖදාරික සංඥා නැති හෙයින් අසඤ්ඤ ද, සර්‍වප්‍ර‍කාරයෙන් සංඥාවගේ අභාවය නුවූ හෙයින් අනාසඤ්ඤා ද, වන හෙයින් ‘නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා’ යයි කියන ලදි.
නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤා වූයේ ද, මනායතන ධර්‍මායතනයන්ට එක දේශයකින් ඇතුළත් වන හෙයින් ආයතන වූයේ ද, හේමනුයි නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන නම් වේ. (මෙහි ආයතන භාවය ආධාර හෙයින් නිශ්‍ර‍ය වශයෙන් වේ.) එසේ ම සියුම් සංඥාව විදර්‍ශනා කෘත්‍යයට අපොහොසත් බැවින් නේවසඤ්ඤායයි ද, සංස්කාරාවශේෂ සූක්‍ෂම භාවයෙන් විද්‍යාමාන හෙයින් නාසඤ්ඤායයි ද ව්‍යවහාර හෙයින් ඒ දෙපදය ගළපා නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤාය යි කියන ලදී. එය ම අවශේෂ ධර්‍මයන්ට ආධාරවේ නුයි නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන නම් වේ.
තවද මෙහි සංඥා මාත්‍ර‍ය පමණක් නො වැ වේදනාව ද ගෙන ‘නේව වේදනා නා වේදනා’ චිත්තය ද ගෙන “නෙව චිත්තං නා චිත්තං” ස්පර්‍ශය ගෙන නෙව ඵස්සො නා ඵස්සො, යනාදීන් ඒ ඒ සම්ප්‍ර‍යුක්ත ධර්‍මයෙහි ව්‍යවහාර කළ හැකි වුව ද, මේ දේශනාව සංඥා ශීර්‍ෂයෙන් (ප්‍ර‍ධාන කොට) ගෙන මෙසේ ව්‍යවහාර කරන ලදි. නානත්ත කායා නනත්ත සඤ්ඤී, යනාදියෙහි මෙනි. (මෙහි සංඥා නම්, විඥානය) යම්කිසි අර්‍ථයක් නිසා ස්වභාවයෙන් ඇතැයි කිවයුතු ධර්‍මයාගේ ම අන්කිසි අර්‍ථ විශේෂයක් නිසා නැතැ යි කිවයුතු බැවින් මෙසේ කියන ලදී.

නිදර්‍ශනයෙහි:- හෙරණ නමක් පළමු දිනයෙහි පාත්‍රයෙහි තෙල් ගල්වා තුබුයේය. පසුදා උදය කැ‍ඳ වළඳන පිණිස තෙරුන්නාන්සේ ‘පාත්‍ර‍ය ගෙනව’යි කී කල ස්වාමීනි! පාත්‍රයෙහි තෙල් යැ’යි කීය. එසේ වන්නා ‘ඒ තෙල් ගුලාවෙහි වැක්කිරීමට ගෙනෙව’යි තෙරුන් කී කල ස්වාමීනි! ‘තෙල් නැතැ’යි හෙරණ කීය. මේ උපමායෙන් භික්‍ෂූන් ලග්නා අකැප කිළියෙහි තෙල් සහිත පාත්‍ර‍ය තුබූ හෙයින් එහි කැඳ වත්කළ කල කැඳ සමග සන්නිධි වන හෙයින් තෙල් ඇතත් නලයක පුරාලන පමණ තෙල් නැති හෙයින් ‘තෙල් නැතැයි’ කී. එසේ ඒ සංඥාව ද ඖදාරික සංඥා කෘත්‍යය කිරීමට අසමර්‍ථ හෙයින් නේවසඤ්ඤා නම් වුව ද, සංස්කාරාවශේෂ සූක්‍ෂම භාවයෙන් ඇති හෙයින් නාසඤ්ඤා නම් වේ.

විශේෂ:- මෙහි සංඥා කෘත්‍ය නම් අරමුණු හැඳිනීම හා විදර්‍ශනා ගෝචර භාවයට පැමිණ නාමරූපයන් ගේ කලකිරීම වූ නිර්විදා ඥානය ඉපදවීම ය. ‘මඳ උණුසුම් ජලය නහන්නාගේ ශරීරය නොදවා සුව එලවන සේ ය’ මේ සංඥාව සංස්කාරාවශේෂ සූක්‍ෂම භාවයෙන් ප්‍ර‍කට වැ සඤ්ජානන කෘත්‍යය කිරීමට අසමර්‍ථ හෙයින් යට තුන්ධ්‍යානයෙහි සංඥාව මෙන් විදර්‍ශනා ඥානයාගේ ගෝචර බවට පැමිණ නිර්විදාඥානය ඉපදවීමට අසමර්‍ථ වේ. අරමුණෙහි ඉතා සන්හුන්ව පවත්නා හෙයින් අරමුණු හැඳිනීම ද නොකට හැකි වෙයි. එහෙයින් ම අනිත්‍යාදි වශයෙන් මෙනෙහි කොට විදර්‍ශනාවට අරමුණු වැ නිර්‍වෙදය ඉපදවිය නොහැකි වේ.

විස්තර:- අන්‍ය වූ කාමාවචර රූපාවචරාදි චිත්ත-චෛතසික සඞ්ඛ්‍යාත සෙසු ස්කන්‍ධයන්හි විදර්‍ශනාභිනිවේශ නොකළ (අනිත්‍යාදි වශයෙන් නොදත්) මහණ නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන මාත්‍ර‍යක්ම සම්මර්‍ශනය කොට නිර්විදාඥානය පැමිණෙන්නට සමර්‍ථ නො වේ. සර්‍වඥයන් වහන්සේ හැර සියල්ලන් ගෙන් අගතැන්පත් සැරියුත් මහතෙරුන් වහන්සේ ද පවා නො පොහොසත් වේම ය, ප්‍ර‍කෘතියෙන් විදර්‍ශනා වඩනා සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ වැනි මහා ප්‍රාඥ යෝගාවචර තෙමේ ස්කන්‍ධාදීන් ගේ පටන් විදර්‍ශනාභිනිවේශය කොට ද්වාරාලම්බනයන් නිසා පවත්නා ධර්‍මයන් ගේ වශයෙන් ද්වාදසායතන-අට්ඨාරස ධාතුන් විදර්‍ශනා කරනුයේ ඒ නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන අරමුණුකොට ඇති උදයව්‍යයඥානය උපදවන්නට සමර්‍ථ වේ.

කෙසේද යත්:- ‘මෙසේ මේ ධර්‍මයෝ නො තිබී උපදිති.” “තිබී වැනසෙති යි” කියා ය. චතුර්ථාරූප්‍ය ධ්‍යාන චිත්තෝත්පාදයට ඇතුළත් වූ ස්පර්‍ශාදී වූ ධර්‍මයන් වෙන් නොකොට (කලාප වශයෙන්) සම්මර්‍ශනය කෙරේ. ඵස්සාදි ධර්‍මයන් වෙන්කොට වෙන වෙන ම අනුපද ධර්‍ම වශයෙන් එක එක ධර්‍මය පිළිවෙළින් අනිත්‍යාදි වශයෙන් සම්මර්‍ශනය කරන්නා හට මේ සතරවන අරූප ධ්‍යානය විදර්‍ශනා කොට ඒ නිර්විදාඥානය නො ලැබේ.

(ස්පර්ශාදි ධර්‍මයන් වෙන් වෙන් කොට වෙන වෙන ම ස්වරූපයෙන් ගෙන අනිත්‍යාදි වශයෙන් සම්මර්‍ශනය කිරීම අනුපද ධර්‍ම විදර්‍ශනාව ය.) එසේ චතුර්‍ථරූප්‍ය ධ්‍යානයෙහි ඇතුළත් ස්පර්‍ශාදි එක එක ධර්‍මය ගෙන අනිත්‍යාදි වශයෙන් බැලීමට නුවණැත්තවුන් අතුරින් අගතැන් පත් සැරියුත් මහ තෙරණුවෝ ද අසමර්‍ථය හ. හුදෙක් එහි ඇතුළත් ස්පර්‍ශාදි ධර්‍ම එක්කොට කලාප වශයෙන් විදර්‍ශනාවට අරමුණු වේ. මාර්‍ග-උදකෝපමායෙන් ද මේ අර්‍ථය දත යුතු.

මගට පිළිප් තෙර කෙනකුන් ඉදිරියේ යන හෙරණ නම් වහන් තෙමෙන පමණ දියත්තක් දැක ස්වාමීනි! වහන් ගැලවුව මැනව! ‘ජලය ඇතැයි’ කී. එකල තෙරුන් වහන්සේ සාමණෙරය! දිය ඇත්තේ වී නම් ‘නහන කඩ ගෙනෙව ජලය නහමි’යි කීහ. එකල හෙරණ, ස්වාමීනි! ‘ජලය නැතැ’යි කී. එහිදු වහන් තෙමෙන පමණ ජලය ඇති හෙයින් ජලය ඇතැයි ද නහන පමණ ජලය නැති හෙයින් ජලය නැතැයි ද කීයේ වේ. එසේ ම ව්‍යක්ත සංඥා නැති හෙයින් නේවසඤ්ඤායයි ද, සංස්කාරාවශේෂ සූක්‍ෂම භාවයෙන් විද්‍යාමාන හෙයින් නාසඤ්ඤායයි ද, දතයුතු.

උපසම්පජ්ජ විහරති = මෙය ද පෙර කී සේම ය. (මේ ටීකාගත විස්තරයෙකි.)
ප්‍ර‍ශ්නය :- යට ධ්‍යානයන්හි 
“අනන්තො ආකාසො,
අනන්තං විඤ්ඤාණං,
නත්‍ථි කිඤ්චි”යි, 
ඒ ඒ තැන කීවා සේ මෙහි භාවනාකාරය නො කීවේ කවර හෙයින් ද?

පිළිතුර:- භාවනා ආකාරය නම් උපචාර සහිත ධ්‍යානයා ගේ තමා පිළිබඳ අරමුණෙහි පවත්නා ආකාරය යැ. මෙහි අරමුණු නම් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ධර්‍ම යැ. ඔවුන් ගන්නා කල පුරෝගාමි ධර්‍මයන් ගේ වශයෙන් එකක් හෝ ගත යුතු ය.
වෙන වෙන ම සියල්ල හෝ ගත යුතු ය. එකක් ගන්නේ ප්‍ර‍ථම පක්‍ෂයේ විඤ්ඤාණය ගතයුතු වේ. එසේ වන්නා විඤ්ඤාණං ‘විඤ්ඤාණ’ යි මෙනෙහි කිරීමෙන් විඤ්ඤාණඤ්චායතන ගැනීම වේ. මෙසේ ගනු ලබන්නේ චතුර්‍ථාරූප්‍යයට ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය අරමුණු වන හෙයින් ආකිඤ්චඤ්ඤං ආකිඤ්චඤ්ඤං (කිසිවක් නැතැ යි) මෙනෙහි කළ යුතු වේ. එසේ වන්නා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය හෝ අභාවය ආලම්බනය වේ.

නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන භාවය ආලම්බනය නො වේ. මේ මෙහි අකාරණය. එසේ ධ්‍යානය නො පවත්නා හෙයිනි. (චතුර්‍ථාරූප්‍ය ධ්‍යානය විඤ්ඤාණඤ්චය හෝ ආකිඤ්චඤ්ඤය අරමුණු කොට නො පවත්නේ මය.)

ප්‍ර‍ශ්නය:- චතුර්‍ථාරූප්‍ය ධ්‍යානයේ ශාන්ත බව කුමක් ද?
එසේ නම් කුමක් හෙයින් පාළියෙහි එසේ නො කියන ලද ද?

පිළිතුර :- සූත්‍රයෙහි හුදෙක් එසේ නො ගන්නා ලදි. විභඞ්ගයෙහි වනාහි:-
“තඤ්ඤෙච ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සන්තතො මනසිකරොති. සඞ්ඛාරාවසෙස සමාපත්තිං භාවෙති”[4] යි දක්නා ලැබේ.

ප්‍ර‍ශ්නය :- එසේ නම් කුමක් හෙයින් සූත්‍රයෙහි ද විභඞ්ගයෙහි මෙන් එසේ නොගන්නා ලද ද?
පිළිතුර :- වෛනෙයාධ්‍යාශය වශයෙන් හෝ දේශනා විලාශ හෙයිනි. ඒ මෙසේ යි :- යට තුන් ආරූප්‍යයෙහි “අනන්තො, ආකාසො, අනන්තං විඤ්ඤාණං, නත්‍ථිකිඤ්චි”යි භාවනාකාරය ගන්නා ලදි. එහි නො එසේ ගත් කල්හි ම ඒ අර්‍ථය අවබෝධ කෙරෙති. ඔවුන් ගේ වශයෙන් සූත්‍රයෙහි එසේ වදාළහ.

විශේෂ :- අභිධර්‍මයෙහි සූත්‍රාන්ත භාජනිය ද සූත්‍රාන්ත ගතිකයැ. යම් වෛනේයජන කෙනෙක් බෙදා වදාළ කල්හි ම ඒ අර්‍ථය අවබෝධ කෙරෙත් නම් ඔවුන්ගේ වශ‍යෙන් විභඞ්ග භාවනාචාරය වදාළහ. ධර්‍මස්වාමි වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධයන් වහන්සේ ද, ධර්‍මදේශනා ප්‍ර‍කාරය දන්නා සේක් ඇතැම් තැනෙකැ භාවනා ආකාරය ගනිති. ඇතැම් තැනෙකැ නො ගනිත්. ඒ ඒ දේශනාව ම ඒ ඒ වෛනේයයන් විනයනය සඳහා යැ. මේය දේශනා විලාශය නම්.
තවද අර්‍ථයෙකි :- “සූත්‍රාන්ත දේශනාව පර්‍ය්‍යාය (අමුඛ්‍ය = අප්‍ර‍ධාන) කථාව හෙයින් එහි භාවනා ආකාරය නොනැගේ. එහෙත් අභිධර්‍ම දේශනාව නිෂපර්‍ය්‍යාය (ප්‍ර‍ධාන කථාව) හෙයින් එහි භාවනා ආකාරය ගන්නා ලදි.
මෙසේ මෙහි භාවනා ආකාරය ගැනීමේ හා නො ගැනීමේ හේතු දතයුතු.
මතාන්තරයෙකි :- අභයගිරි – ජේතවන වැසි ඇජරෝ ‘චතුර්‍ථරූප්‍යධ්‍යානයෙහි වෙනස දැක්වීම සඳහා සූත්‍රයෙහි දී භාවනා ආකාරය නො ගන්නා ලදැයි, යෙති. ඒ විශේෂ අනුපූර්‍ව භාවනායෙන් ජනිත යැ. හෙද (ඒ අනුපූර්‍ව භාවනාව ද) ප්‍ර‍භාතව්‍ය ධර්‍ම පහකිරීමෙන් සියලු ධ්‍යාන ලැබිය යුතු හෙයින් ප්‍ර‍හාන ක්‍ර‍මයෙන් ජනිත යැ.
ඒ මෙසේ යි:- කාමච්ඡන්‍දාදි විරාගයෙන් ප්‍ර‍ථමධ්‍යානය ද, විතර්‍ක – විචාර සංසිඳවීමෙන් ද්විතීයධ්‍යානය ද, ප්‍රීති විරාගයෙන් තෘතීයධ්‍යානය ද, සොමනස්ස (සුඛ) අස්තඞ්ගමයෙන් චතුර්‍ථ ධ්‍යානයදැ’යි මෙසේ රූපාවචර ධ්‍යාන වදාළහ. රූප සංඥාදි ඉක්මවීම මුල්කොට අරූපධ්‍යාන වදාළහ. හුදෙක් ධ්‍යාන පමණක් නොවේ. සියලු සීලය ද, සියලු ප්‍ර‍ඥාව ද, ප්‍ර‍තිපක්‍ෂ ධර්‍ම ප්‍ර‍හාණයෙන් ම සම්පාදනය කළ යුතු හෙයින් ප්‍ර‍හාතව්‍ය ධර්‍ම සමතික්‍ර‍මණ මුඛයෙන් දේශිත යැ.
ඒ මෙසේ යි:- ‘ප්‍රාණඝාතය හැර ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීමය’ යනාදීන් සීල සංවරය ද, ඇසින් දැක නිමිති කුඩා නිමිති නො ගැනීම ය යනාදීන් ඉන්‍ද්‍රිය සංවරය ද, (නෙව දවාය නමදාය) ක්‍රීඩා පිණිස මද වැඩීම පිණිස නොවේ යනාදීන් භෝජනයෙහි පමණ දැනීම ද, මිථ්‍යා ආජීවයෙන් වෙන් වැ සම්‍යක් ආජීවය කරන්නේ ය යනාදීන් ආජීවපාරිශුද්ධිය ද, ‘පඤ්චුපාදානක්ඛන්‍ධයෙහි අධික ලෝභය හැර පහවූ අභිධ්‍යා ඇතිව විසිය යුතු ය’ යනාදීන් ජාගරියානුයොගය ද, ‘අස්මිමානය නැසීමෙන් අනිත්‍ය සංඥාව වැඩිය යුතු ය’ යනාදීන් මේඝිය සූත්‍රාගත සේ[5] ප්‍ර‍ඥා ප්‍ර‍තිපක්‍ෂ ධර්‍මප්‍ර‍හාණයෙන්, විදර්‍ශනා ප්‍ර‍ඥාව වැඩීම ද, දේශනා කළහ. එහෙයින් ම ප්‍ර‍හාතව්‍ය ධර්‍ම ඉක්මවීම් මුඛයෙන් ම ධ්‍යාන දේශනා කරනු බුදුහු “විවිච්චෙව කාමෙහි” යනාදීන් වදාළහ. එය යට කී සේ ය. තවද රූප සංඥාදීන් සමතික්‍ර‍මණ මුඛයෙන් අරූපාවචරධ්‍යාන වදාළහ.
විස්තර :- එහි (රූපාවචර ප්‍ර‍ථමධ්‍යානය) භාවනා විශේෂයෙන් අධිගත වූ විතර්‍කාදීන්ගෙන් හා තීක්‍ෂණ – විශ ද ශූරභාවය – ඇති ශ්‍ර‍ද්ධාදි පඤේචන්‍ද්‍රිය ධර්‍මයන්ගෙන් යුක්ත හෙයින් කාමච්ඡන්‍දාදි නීවරණයන් හා ඒ හා පවත්නා පාප ධර්‍මයන් වික්කම්භණය කිරීමෙන් උත්තරිමනුෂ්‍ය ධර්‍මත්‍වයට පැමිණි රූපාවචර ප්‍ර‍ථම ධ්‍යානය කාමාවචර ධර්‍මයන්ට වඩා අතිශයින් සියුම් වේ. ශාන්ත වේ. ප්‍ර‍ණීත වේ. එසේම ද්විතීය ධ්‍යානය භාවනා විශේෂයෙන් විතර්‍ක-විචාර සංඛ්‍යාත ඖදාරිකාංගප්‍ර‍ාණයෙන් ප්‍ර‍ථම ධ්‍යානයට වඩා අතිශයින් සංසුන් වෙයි. එසේ ම තෘතීය-චතුර්‍ථ ධ්‍යානයෝ ක්‍ර‍මයෙන් පළමු පළමු ධ්‍යානද්වයට වඩා ශාන්තතර ශාන්තතම වෙති. එසේම අරූපාවචර ප්‍ර‍ථමධ්‍යානය රූප විරාග භාවනා වශයෙන් පවත්නා හෙයින් ආරම්මණ ශාන්ත බැවින් හා අඞ්ගයන්ගේ සංසුන් බැවින් ප්‍ර‍කෘති කාමාවචර ධර්‍මයන්ට වඩා ද, සියලු රූපාවචර ධ්‍යානයන්ට වඩා ද ශාන්ත වෙයි. සියුම් වෙයි. අරූපාවචර ද්විතීයධ්‍යානාදිය පිළිවෙළින් ශාන්ත භාවයෙන් ඒ ආලම්බන කොට පවත්නා ධ්‍යාන ධර්මයෝ ද ශාන්ත ස්වභාවය ඇත්තෝ වෙති.

විශේෂ :- ලෝකෝත්තර ධර්‍මලාම්බනික වූ සෝවාන් ආදි මාර්‍ග ඵල ධර්‍මයන් මතු මත්තෙහි ක්‍ර‍මයෙන් සංසුන් වන්නා සේ ධර්‍මයන්ගේ වශයෙන් මහද්ගත භාවයෙන් භේදයක් නැතත් රූපාවචර චතුර්‍ථධ්‍යානයට වඩා අරූපාවචර ධ්‍යානය අඞ්ග වශයෙන් ද සංසුන් වෙයි. එහෙයින් අරූපධ්‍යානයා ගේ ශාන්ත විමෝක්‍ෂ බව වදාරන ලදි. එසේ ම ද්විතීයාරූප්‍යාදීහු ද, ප්‍ර‍ථමාරූප්‍යට වඩා අඞ්ග වශයෙන් ද, ආලම්බන වශයෙන් ද, ශාන්ත, ශාන්තතර, ශාන්තතම භාවයට පැමිණියාහු ය. එසේ ම ශාන්තාදි භාවයට පැමිණියා වූ භාවනා විශේෂ සමායෝගයෙන් (මේ භාවනා විශේෂය වනාහි) ප්‍ර‍ථමධ්‍යාන උපචාරයෙහි පටන් ඒ ඒ ප්‍ර‍භාතව්‍ය ධර්‍මයන් ඉක්මවීමෙන් ශාන්ත සූක්‍ෂම භාවයට පමුණුවමින් චතුර්‍ථාරූප්‍යයෙහි සංස්කාරාවශේෂ සූක්‍ෂම භාවයට පමුණුවයි.

එහෙයින් චතුර්‍ථාරූප්‍යය වනාහි ආරම්මණ භාවයෙන් ද, නාමධර්‍මයන්ගේ විභූතාකාරයෙන් ද, සිටීමට නො පොහොසත් වී නම් අරමුණු කිරීමෙහි කෙසේ සමර්‍ථවේ ද? නො වේම ය. එහෙයින් ශාස්තෘන් වහන්සේ යට තුන් ධ්‍යානයෙහි භාවනා ආකාරය වදාරා මෙහි එබන්දක් නො ලැබෙන බැව් දක්වන්නට පර්‍ය්‍යාය දේශනා හෙයින් සූත්‍ර‍යෙහි භාවනා ආකාරය නො දෙසූ සේක. එහෙත් අරමුණු සහිත ධර්‍මය අරමුණෙහි පවත්නා ආකාරය ඇත්නු යි අති සූක්‍ෂම භාවයට පැමිණියා වූ ඒ ධ්‍යානය දක්වනු පිණිස “තඤ්ඤෙච ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සන්තතො මනසි කරොති”යි වදාළහ. යථාධර්‍ම ශාසන හෙයින් හෝ පූර්‍වභාග ප්‍ර‍තිපදා වශයෙන් හෝ “සන්තතො මනසිකරොති”යි වදාළහ. එකල යෝගාවචරයාහට ඒ අරමුණ ප්‍ර‍කට හෙයිනි. එහෙත් අර්පණා වශයෙන් සූත්‍රයෙහි භාවනා ආකාරය අප්‍ර‍කට හෙයින් නො ගන්නා ලදි.
ඒ එසේ මැ යි :- කර්‍මස්ථානය බුද්ධානුස්සති ආදි කිසි තැනෙකැ ආදියෙහි අප්‍ර‍කට වේ. ආනාපානසති ආදි කිසිවෙකැ මධ්‍යයෙහි අපකට වේ. උපසමානුස්සති ආදිය සේ කිසිවිටෙකැ ආදි – මධ්‍ය දෙක්හි අප්‍ර‍කට වේ. චතුර්‍ථාරූප්‍යයෙහි වනාහි අවසානයෙහි අප්‍ර‍කට වේ. භාවනාව මුදුන් පැමිණි කල්හි ආලම්බනය ද, අප්‍ර‍කට වන හෙයිනි. එහෙයින් මේ විශේෂය දක්වනු පිණිස බුදුහු චතුර්‍ථාරූප්‍යයෙහි භාවනාකාරය නො ගත්හ. සර්‍වප්‍ර‍කාරයෙන් නැති නිසා නො වේ ය යි මෙහි නිෂ්ටාවට යා යුතු.
නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන කර්‍මස්ථානයේ විස්තර කථාව ය.]

අර්හත් ඵලයට පැමිණීම පිණිස උත්සාහ ඇත.
ඊට කරුණ නොපැමිණි කල්හි
ඊට හේතුවන්නාවූ
(සතර මාර්ගයෙන් හා යෙදුනාවූ)
විඳීමද දැනගතිමියි වදාළේය.

[දැන් යම් අයුරකින් වාසය කළේ නම් එය දක්වන්නේ “මිච්ඡාදිට්ඨි පච්චයාපි” යන ආදිය කීහ.
එහි මිච්ඡා දිට්ඨි පච්චයාපි = දෘෂ්ටියක් හා එක්ව යෙදුන වේදනාවක් ද පවතී.
එහි මිථ්‍යාදෘෂ්ටිය හා එක්ව යෙදුන අකුසල් ද වෙයි,
දෘෂ්ටිය හේතු කොට ගෙන කුසල් ද අකුසල් ද උපදී.
වැරදි දෘෂ්ටි ඇත්තෝ වනාහී දෘෂ්ටිය ආශ්‍රය කොට ගෙන පක්ෂ දිනයන්හි (අඩ මසකට වරක් එන අමාවක හා පසළොස්වක දිනයන්හි) කැඳ බත් ආදිය දෙති. මගී ආදීනට පරිභෝජනයට (ආහාර පානාදිය) තබත් සතර මංසන්ධිවල සාලාවන් (ගමන්හල් කරවත් පොකුණු කැණවීම් කරවත් දේවාල ආදී ස්ථානයන්හි මල් පැල සිටුවිත්. එතෙර වීමට අපහසු ගංගා ආදියෙහි ඒ දඬු දමත්. විසම තැන් සම කරත්. (මාර්ගයන් හි වල ගොඩැලි නැති කරත්) මෙසේ ඔවුන්හට කුසල වින්දන උපදී. වැරදි දැකීම් නිසා ම තමා සම්‍යක් දෘෂ්ටිකයන් හට බැණ වදිත්, අපහාස කරත්. වධබන්‍ධනාදිය කරත්. සත්ත්වයන් මරවා දේවතාවනට උපහාර පවත්වති. මෙසේ ඔවුනට අකුසල වින්දනයක් උපදී. විපාක වින්දනය වූ කලී භවාන්තරයෙහිදී ද සිදු වෙයි.

[සම්මා දිට්ඨි පච්චයා = මෙහි ද සම්‍යක් දෘෂ්ටිය හා යෙදුණ වින්දනය ද පවතී. සම්‍යක් දෘෂ්ටිය ඇසුරු කොට ගෙන උපන් කුසලා කුසල වින්දනයන් ද විපාක වින්දනයන් ද එහිදී සම්‍යක් දෘෂ්ටිය හා යෙදුන කුසල් ම වේ. සම්‍යක් දෘෂ්ටිය හේතු කොට ගෙන වනාහී බුද්ධපුජා, මල් පහන් පූජා, ධර්ම ශ්‍රවනය කිරීම් චෛත්‍යයක් නො පිහිටි පෙදෙස්හි චෛත්‍යයන් පිහිටුවීම ආදී පින්කම් කරත්. මෙසේ ඔවුන්හට කුසල වින්දන උපදී. සම්‍යක් දෘෂ්ටියම හේතු කොට ගෙන මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයන් හට බැණවදිත්, අපහාස කරත්, තමා උසස් කොට සලකත්, අනුන් පහත් කොට සලකත්. මෙසේ ඔවුන් හට අකුසල වින්දන උපදී. විපාක වින්දනය වනාහී භවාන්තරයෙහිම සිදු වෙයි. මිච්ඡා සඞ්කප්ප පච්චයා යන ආදියෙහි ද මේ පිළිවෙළම වේ. ඡන්‍ද පච්චයාපි යන ආදියෙහි වනාහී කැමැත්ත හේතු කොට ගෙන ලෝභ සහගත අට වැදෑරුම් සිත් සමග යෙදුන වින්දන ඇතැයි දත යුත්තේය. විතර්ක හේතුවෙන් ප්‍රථම ධ්‍යාන චේතනාව ද සංඥාව හේතු කොට ගෙන, ප්‍රථම ධ්‍යානය ද අත්හැර ඉතිරි සඤ්ඤා සමාපත්ති වින්දනයන් මෙහි අදහස් කෙරේ.]

[ඡන්‍දොච අවුපසන්නො යන ආදියෙහි තුන් ආකාර දෝෂයන් නොසන්සිඳි කල්හි ලෝභ සහගත අට වැදෑරුම් සිත් සමග යෙදුන වින්දනය ඇති වේ. ඡන්‍ද මාත්‍රය (ආශාව) සන්සිඳුනු කල්හි ප්‍රථමධ්‍යාන වින්දනය ද ඡන්‍ද විතර්කයන්ගේ සන්සිඳීමෙහි දි ද්විතීය ධ්‍යාන ආදී වින්දනයන් ද, ලැබේයයි අදහස් වේ. සන්සිඳීම් තුනම සිදු වූ කල්හි නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන වින්දනය ලැබේ. අප්පත්තස්ස පත්තියා = අර්හත් ඵලයට පැමිණීම පිණිස. අත්‍ථිවායාමං = වීර්යය ඇත. තස්මිම්පිඨානෙ අනුප්පත්තෙ = ඔහුගේ වීර්ය වැඩීම් වශයෙන් අර්හත් ඵලය නමැති තත්ත්වයට පැමිණි කල්හි. තප්පච්චයාපි වෙදයිතං = අර්හත් භාවය හේතු කොට ගෙන ලැබෙන වින්දනය මෙයින් මාර්ග සතර සමග උපන්, ඒ සමගම ඇති වූ ලෝකෝත්තර වින්දනය අදහස් කරන ලදී.]

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහි වූ ජේතවන නම් අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවන ලද විහාරයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් අමතා මෙසේ වදාළසේක.

“මහණෙනි,
මම තෙමසක් හුදකලාව විසීමට කැමැත්තෙමි.
පිණ්ඩපාතය ගෙනෙන එක් භික්ෂුවක් හැර කිසිවෙක් නොපැමිණිය යුතුයි.”
ඒ භික්ෂූහු “එසේය, ස්වාමීනියි” කියා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දී
පිණ්ඩපාතය ගෙන යන එක භික්ෂුවක් හැර කිසිවෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරා නොපැමිනුනහ.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ තුන් මස ඇවෑමෙන්
හුදකලා වාසයෙන් පසුව භික්ෂූන් ඇමතූසේක.

“මහණෙනි,
බුද්ධත්වය අවබෝධකළ අළුත,
වින්දනය ගැන මෙනෙහි කලෙමි.

[වින්දනය , විඳීම , වේදනා යනු හොඳ බව ය, නරක බව ය, මධ්‍යස්ථ බව ය යන මේ තුන අතුරෙන් එක්තරා ස්වභාවයකින් ලෝකයේ අරමුණු ගැනීමය. අරමුණෙ ස්වභාවය නොව අරමුණ නිසා සිතේ ඇතිවන ස්වභාවයය. ඒවාට ආරම්මණ රසයයි කියනු ලැබේ. ඒ රසය අරමුණ වසාගෙන එහි පැතිර පවත්නා ස්වභාවයකි. අරමුණ අනෙකකි. රසය අනෙකකි. අරමුණ ද්‍ර‍ව්‍ය වශයෙන් ද රසය එහි ගුණයක් වශයෙන් ද සැලකිය යුතුය. සිතින් කරනුයේ අරමුණ දැන ගැනීම ය. සිතින් අරමුණ ගන්නා කල්හි එය සමග ම අරමුණ වසා ගෙන සිටින්නා වූ එහි රසය ගැනීමක් ද වේ. රසය අරමුණේ අනෙකක් වන්නාක් මෙන් ම රසය ගැනීම ද අරමුණ ගන්නා විඥානයෙන් අනෙකකි. රසය අරමුණ නිසා වන්නාක් මෙන් ම රසය ගැනීම ද අරමුණ ගැනීම කරන විඥානය නිසා ඒ හා බැඳී පවත්නකි. එබැවින් එය චෛතසිකයෙකි. ඒ රසය ගැනීම රස විඳීමකි. එබැවින් එයට වේදනාව යන නම කියනු ලැබේ. රසයෙන් තොරව අරමුණක් ඇති නොවන්නාක් මෙන් ම අරමුණ වසා සිටින රසය ගන්නා ස්වභාවය වූ වේදනාවෙන් තොරව වේදනාව හා අමිශ්‍ර‍ව කිසි කලෙක විඥානයට පමණක් ඇති නො විය හැකි ය. විඥානය සෑම කල්හි ම ඇති වන්නේ වේදනාවත් සමග ම ය. එබැවින් වේදනාව සර්වචිත්ත සාධාරණ චෛතසිකයක් වේ. ඒ වේදනාව තුන් ආකාර වූ ආරම්මණ රසයාගේ වශයෙන් තුන් ආකාර වේ. ආරම්මණයාගේ හොඳ බව ගන්නා වූ වළඳන්නා වූ ස්වභාවය සුඛ වේදනා නම් ද සෝමනස්ස වේදනා නම් ද වේ. ආරම්මණයා ගේ නරක බව ගන්නා වූ විඳින්නා වූ ස්වභාවය දුඃඛ වේදනා නම් ද දෝමනස්ස වේදනා නම් ද වේ. ආරම්මණයාගේ මධ්‍යම ස්වභාවය ගන්නා වූ විඳින්නා වූ ස්වභාවය උපේක්ෂා වේදනා නම් වේ. සායම නිසා වතුරේ ආකාරය වෙනස් වන්නාක් මෙන් වේදනාව නිසා සිතේ ආකාරය වෙනස් වේ.]

“මම මෙසේ දැනගතිමි.
මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.

මිථ්‍යා සංකල්පය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
මිථ්‍යා සංකල්පය සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
සම්‍යක් සංකල්පය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
සම්‍යක් සංකල්පය සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.

මිථ්‍යා වචනය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
මිථ්‍යා වචනය සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
සම්‍යක් වචනය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
සම්‍යක් වචනය සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.

මිථ්‍යා කර්මාන්තය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
මිථ්‍යා කර්මාන්තය සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
සම්‍යක් කර්මාන්තය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
සම්‍යක් කර්මාන්තය සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.

මිථ්‍යා ආජීවය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
මිථ්‍යා ආජීවය සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
සම්‍යක් ආජීවය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
සම්‍යක් ආජීවය සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.

මිථ්‍යා ව්‍යායාමය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
මිථ්‍යා ව්‍යායාමය සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
සම්‍යක් ව්‍යායාමය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
සම්‍යක් ව්‍යායාමය සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.

මිථ්‍යා සතිය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
මිථ්‍යා සතිය සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
සම්‍යක් සතිය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
සම්‍යක් සතිය සංඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.

මිථ්‍යා සමාධිය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
මිථ්‍යා සමාධිය සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
සම්‍යක් සමාධිය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
සම්‍යක් සමාධිය සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.

“ඡන්දය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
ඡන්දය සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
විතර්කය නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
විතර්කය සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.

සංඥාව නිසා උපදින වේදනාවද දැන ගතිමි.
සංඥාව සංසිඳීම නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
ඡන්දය නොසන්සිඳෙයි
විතර්කයෝ නොසන්සිඳෙයි,
සංඥාවෝද නොසන්සිඳෙයි,
ඒ නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.

“ඡන්දයද සංසිඳුනේද,
විතර්කයෝද නොසන්සිඳුනේද,

සංඥාවෝද නොසංසිඳුනේද,,
ඒ නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.

ඡන්දයද සංසිඳුනේද, විතර්කයෝ සංසිඳුනාහු වෙත්ද.
සංඥාවෝද නොසංසිඳුනේද,
ඒ නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.

“ඡන්දයද සංසිඳුනේ වෙයි,
විතර්කයෝද සංසිඳුනාහු වෙත්,
සංඥාවෝද සංසිඳුනාහු වෙත්,
ඒ නිසා උපදින වේදනාවද දැනගතිමි.
අර්හත් ඵලයට පැමිණීම පිණිස උත්සාහය ඇත.
ඒ අර්හත් ඵලයට කරුණු නොපැමිණි කල්හි
ඒ නිසා උපදින හේතුවද දැනගතිමි,

ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය අලලා අතිපුජ්‍ය නාඋයනේ අරියධම්ම මහා ස්වාමින්වහසේ කල උතුම් දේසනාවක්

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහි වූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවන ලද ජේතවන නම් ආරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල්හි එක්තරා භික්ෂුවක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම්තැනෙක්හිද එතැනට පැමිණියේය. පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ එක්පසෙක හුන්නේය. එක්පසෙක හුන්නාවූ ඒ භික්ෂුව වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීය.

[විවේකයේ හේතුව කියන ලද පිළිවෙළින් ම දත යුතුය. මිච්ඡාදිට්ඨි වූපසම පච්චයා = මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සන්සිඳීම නම් සම්‍යක් දෘෂ්ටියයි. ඒ නිසා සම්‍යක් දෘෂ්ටි හේතුවෙන් යමක් වින්දනය කරන ලද්දේ යයි කියවිණි ද එයම මිථ්‍යාදෘෂ්ටිය සන්සිඳීමේ හේතුව යයි දත යුතුය. මේ සූත්‍රයෙහිදී වනාහී හැඟීම් ඇතිකර ගන්නාහු විපාක වින්දනය ඉතා දුරකදී වුව ග්‍රහණය කරත් යයි කියන ලදී. මේ ක්‍රමයෙන් සියළු තන්හි අරුත් දත යුත්තේය. යම් යම් අයට සන්සිඳීමේ හේතුවක් වූයේ යයි කියන ලද්දේද, ඒ ඒ අයට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්ම හේතුවෙන්ම ඒ ඒ වින්දනය වීයයි අදහස් කරන ලදී. ඡන්‍ද වූපසම පච්චයා යන ආදියෙහි වනාහී ආශාව සන්සිඳීමේ හේතුවෙන් ප්‍රථම ධ්‍යාන වින්දනය දත යුත්තේය විතර්ක සන්සිඳීමේ හේතුවෙන් ද්විතීය ධ්‍යාන වින්දනය ද, සංඥා හේතුවෙන් සංඥා සමාපත්ති සයක වින්දනයද සංඥා හේතුවෙන් සංඥා සමාපත්ති සයක වින්දනයද සංඥා සන්සිඳීම් හේතුවෙන් ම නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන වින්දනය ද වේ යයි දත යුත්තේය. ඡන්‍දොච වූපසන්තො යන ආදිය කියන ලද අරුත් ඇත්තේමය.

“ස්වාමීනි,
සේඛය, සේඛයයි කියනු ලැබේ.
ස්වාමීනි,
කෙසේ සේඛයෙක් වෙයිද?” කියායි.

“මහණහු (සෝවාන් ආදී ඵල තුන හා මාර්ග සතර සමග උපන්)
සම්‍යක් දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වෙයිද,
(සෝවාන් ආදී ඵල තුන හා මාර්ග සතර සමග උපන්)
සම්‍යක් සංකල්පයෙන් යුක්ත වෙයිද,
(සෝවාන් ආදී ඵල තුන හා මාර්ග සතර සමග උපන්)
සම්‍යක් වචනයෙන් යුක්ත වෙයිද,
(සෝවාන් ආදී ඵල තුන හා මාර්ග සතර සමග උපන්)
සම්‍යක් කර්මාන්තයෙන් යුක්ත වෙයිද,
(සෝවාන් ආදී ඵල තුන හා මාර්ග සතර සමග උපන්)
සම්‍යක් ආජීවයෙන් යුක්ත වෙයිද,
(සෝවාන් ආදී ඵල තුන හා මාර්ග සතර සමග උපන්)
සම්‍යක් ව්‍යායාමයෙන් යුක්තවූයේ වෙයිද,
(සෝවාන් ආදී ඵල තුන හා මාර්ග සතර සමග උපන්)
සම්‍යක් සතියෙන් යුක්තවෙයිද,
(සෝවාන් ආදී ඵල තුන හා මාර්ග සතර සමග උපන්)
සම්‍යක් සමාධියෙන් යුක්ත වෙයිද,

මහණ, මෙපමණකින්
(ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවෙහි හික්මෙන බැවින්)
සේඛ නම් වේයයි”
වදාළසේක.

[ නහෙව ඛො කායෙන ඵුසිත්‍වා විහරති = කයෙන් ස්පර්ශ කොට ලබා ගෙන වාසය නො කරයි.
ස්පර්ශ කිරීමට ලබා ගැනීමට නො හැකි වෙයි. පඤ්ඤායච අතිවිජ්ඣ පස්සති = ප්‍රඥාවන්ත ලෙස සලකා බැලීමෙන් මතු අර්හත් ඵල ඉන්‍ද්‍රියය ඇතැයි දැන ගනියි. අර්හත්ඵලය තුළ ඵුස්සිත්‍වා විහරති යනු ප්‍රතිලාභ ලබා වාසය කරයි (යන අදහසයි) 
පඤ්ඤාය = ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රඥාවෙන් (නුවණින් සලකා බැලීමෙන්) අර්හත් ඵල ඉන්‍ද්‍රියය ඇතිවන්නේ යයි දැන ගනියි. 
නකුහිඤ්චි කිස්මිඤ්චි = මේ වචන දෙකම එකනෙකට යෙදිය හැකි වෙනත් වචනයන් වේ. (හෙවත් පර්යාය වචනයන් වේ)
කිසියම් හෝ භවයෙක්හි නො උපදිත් යන අර්ථයයි. මේ සූත්‍රයෙහිදී ලෝකෝත්තර වූ ඉන්‍ද්‍රියයන් පහ ද, ලොව ඇසුරු කොට පවත්නා ලෞකික වූ ඉන්‍ද්‍රියයන් සය ද කියන ලද්දේය.]

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවන ලද ජේතවන නම් ආරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ස්වාමීනි’යි කියා භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළසේක.

“මහණෙනි,
තථාගතයන් වහන්සේගේ පහළවීමෙන්
වැඩිය යුතුවූ
නැවත නැවත වැඩිය යුතුවූ
ඉන් පෙර සත්වයන් නොදැක්කාවූ,
මේ ධර්මයෝ අට උපදිත්.

“ඒ කවරහුද යත්?
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය,
සම්‍යක් වචනය, සම්‍යක් කර්මාන්තය,
සම්‍යක් ආජීවය, සම්‍යක් ව්‍යායාමය,
සම්‍යක් සතිය, සම්‍යක් සමාධිය
යන අටය.

මහණෙනි,
තථාගතයන්ගේ පහළවීමෙන් හැර
වඩන ලද්දාවූ බහුලකරන ලද්දාවූ නූපන්නාවූ
මේ ධර්මයෝ නූපදිත්යයි” වදාළසේක.

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවන ලද ජේතවන නම් ආරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ස්වාමීනි’යි කියා භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළසේක.

“මහණෙනි
සුගත විනය නම් මේ ශාසනයේ හැර
අන් තැනක වඩනලද්දාවූ බහුල කරන ලද්දාවූ
නූපන්නාවූ මේ ධර්මයෝ නූපදිත්.

ඒ කවර ධර්ම අටක්ද?
ඒ මෙසේයි.
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය,
සම්‍යක් වචනය, සම්‍යක් කර්මාන්තය,
සම්‍යක් ආජීවය, සම්‍යක් ව්‍යායාමය,
සම්‍යක් සතිය, සම්‍යක් සමාධිය
යන මේ ධමයෝය.

මහණෙනි,
වැඩිය යුතුවූ
නැවත නැවත වැඩිය යුතුවූ
ඉන් පෙර සත්වයන් නොදැක්කාවූ,
මේ ධර්මයෝ අට උපදිත්”
යැයි වදාළ සේක.

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවන ලද ජේතවන නම් ආරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ස්වාමීනි’යි කියා භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළසේක.

“මහණෙනි,
ස්වභාවයෙන් පිරිසිදු අතිශයින් පිරිසිදු රාගාදි කෙලෙස් රහිත උපක්ලේශ රහිත නූපන්නාවූ මේ ධර්ම අට අර්හත් සම්‍යක් සම්බුද්ධයන් වහන්සේගේ පහළවීමෙන් හැර නූපදිත්.
කවර නම් ධර්ම අටක්ද යත්?

හේ මෙසේයි.
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය, සම්‍යක් වචනය, සම්‍යක් කර්මාන්තය, සම්‍යක් ආජීවය, සම්‍යක් ව්‍යායාමය, සම්‍යක් සතිය සහ සම්‍යක් සමාධියයි.

මහණෙනි,
අර්හත් සම්‍යක් සම්බුද්ධ තථාගතයන් වහන්සේගේ පහලවීමෙන් හැර ස්වභාවයෙන් පිරිසිදු විශේෂයෙන් පිරිසිදු රාගාදී කෙලෙස් රහිත උපක්ලේශ රහිත නූපන්නාවූ මේ ධර්මයෝ නූපදිත්යයි” වදාළසේක.

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවන ලද ජේතවන නම් ආරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ස්වාමීනි’යි කියා භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළසේක.

“මහණෙනි,
ස්වභාවයෙන් පිරිසිදුවූ අතිෂයෙන් පිරිසිදුවූ
රාගාදී කෙලෙස් රහිත
උපක්ලේශ රහිත නූපදින මේ ධර්ම අට
සුගත විනය නම් මේ ශාසනයෙහි හැර
අන් තැනක නූපදිත්.
කවර නම් ධර්ම අටක්ද යත්?

සම්‍යක් දෘෂ්ටිය,
සම්‍යක් සංකල්පය,
සම්‍යක් වචනය,
සම්‍යක් කර්මාන්තය,
සම්‍යක් ආජීවය,
සම්‍යක් ව්‍යායාමය,
සම්‍යක් සතිය,
සම්‍යක් සමාධිය
යන මේවාය.

මහණෙනි,
ස්වභාවයෙන් පිරිසිදු විශේෂයෙන් පිරිසිදු රාගාදි කෙලෙස් රහිත උපක්ලේශ රහිත නූපන්නාවූ මේ ධර්ම අට සුගත විනය සංඛ්‍යාත ශාසනයෙහි හැර අන්තැනක නූපදිත්යයි” වදාළේය.

[ සෙක්ඛො = හික්මීම් ස්වභාව යයි. කුමක් පිළිබඳව හික්මෙයි ද යත්:- ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවයි. සෙඛාය = ඵල තුන ද, මාර්ග සතර ද සමග උපන් එම නොනිමි කාර්යයන් ඇති බව නිසා තමාගේ කාර්යය අනුව තව ද ශික්ෂණයෙහි යෙදේය යන අදහසින් “සෙඛා” යයි කියනු ලැබේ. සිවුවැන්න, පස්වැන්න, සයවැන්න හා සත්වැන්න පහසු අරුත් ඇත්තේමය.]

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේද ආයුෂ්මත් භද්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේද පැළලුප් නුවර කුක්කුටාරාමයේ වැඩ වසති. එකල්හි වනාහි ආයුෂ්මත් භද්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ සවස් කාලයෙහි විවේකයෙන් නැගිටියේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ යම්තැනෙක්හිද එතැනට පැමිණියේය. පැමිණ ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමග සතුටුවිය. සතුටුවිය යුතු සිහිකටයුතු කථාවකොට නිමවා එක්පසෙක හුන්නේය. එක්පසෙක හුන්නාවූ ආයුෂ්මත් භද්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙසේ කීය.

“ඇවැත් ආනන්දයෙනි,
අබ්‍රහ්මචරියාව අබ්‍රහ්මචරියාවයයි කියනු ලැබේ.
ඇවැත්නි, කුමක් වනාහි අබ්‍රහ්මචරියාවද?

“ආයුෂ්මත් භද්‍රයෙනි,
යහපති, යහපති, ආයුෂ්මත් භද්‍රය,
තාගේ ප්‍රශ්නය වනාහි යහපත්ය.
වැටහීම යහපති, විචාරීම යහපති.

“ඇවැත්නි, මේ අංග අටක් ඇති මිථ්‍යා මාර්ගය අබ්‍රහ්මචරියාවයයි කියනු ලැබේ.
ඒ කවරහුද?
මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය,
මිථ්‍යා සංකල්පය,
මිථ්‍යා වචනය,
මිථ්‍යා කර්මාන්තය,
මිථ්‍යා ආජීවය,
මිථ්‍යා ව්‍යායාමය,
මිථ්‍යා සතිය,
මිථ්‍යා සමාධිය, යන මේවායි.”

[උම්මග්ගො = ප්‍රශ්න විමර්ශනය කිරීම, ප්‍රශ්න ගවේෂණය යන අරුත් ඇත්තේය.
 එවංහි ත්‍වං ආවුසො යන මෙය ඔහුගේ ප්‍රශ්නයෙහි පිහිටුවීම පිණිස කීය.]

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ පැළලුප් නුවර කුක්කුටාරාමයේ වැඩ වසති. එකල්හි එක් ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක් ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ හුන් තැනට පැමිණ ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමග සතුටුවිය යුතු සිහිකටයුතු කථාවකොට නිමවා එක්පසෙක හිඳ ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙසේ කීය.

“ඇවැත්නි ආනන්දය,
බ්‍රහ්මචරියාවය බ්‍රහ්මචරියාවයයි කියනු ලැබේ.
ඇවැත්නි, බ්‍රහ්මචරියාව යනු කුමක්ද?
බ්‍රහ්මචරියාව කුමක් පිණිසද ?

“ආයුෂ්මත් භද්‍රය,
යහපති, යහපති, ආයුෂ්මත් භද්‍රය,
තාගේ ප්‍රශ්නය ඉතා යහපති, වැටහීම යහපති,
විචාරීම යහපති.

“ඇවැත්නි,
මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයම බ්‍රහ්මචරියාවයයි කියනු ලැබේ.
ඒ කවරහුද?

සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය,
සම්‍යක් වචනය, සම්‍යක් කර්මාන්තය,
සම්‍යක් ආජීවය, සම්‍යක් ව්‍යායාමය,
සම්‍යක් සතිය, සම්‍යක් සමාධිය යන මේ වායි.

ඇවැත්නි,
රාගය නැති කිරීම,
දෝෂය නැති කිරීම,
මෝහය නැති කිරීමද,
පිණිස බ්‍රහ්මචරියාවව් හැසිරෙනු ලැබේ..”

මේ සාසන බ්‍රහ්මචරියාවේ අරමුණ
රාගය නැති කිරීමය,
දෝෂය නැති කිරීමය,
මෝහය නැති කිරීමය.

“ඇවැත් ආනන්දයෙනි,
බ්‍රහ්මචරියාවය, බ්‍රහ්මචරියාවයයි කියනු ලැබේ.
ඇවැත්නි, බ්‍රහ්මචරියාව නම් කුමක්ද?
බ්‍රහ්මචාරී නම් කවරෙක්ද?
බ්‍රහ්මචරියාවේ කෙළවර කුමක්ද?

“ඇවැත් භද්‍රයෙනි, එසේය.”

“ඇවැත් භද්‍රයෙනි, තාගේ ප්‍රශ්නය වනාහි යහපති. වැටහීම යහපති. විචාරීම යහපති.

“ඇවැත්නි,
මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයටම
බ්‍රහ්මචරියාවයයි කියනු ලැබේ.
ඒ කවරහුද?

සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය,
සම්‍යක් වචනය, සම්‍යක් කර්මාන්තය,
සම්‍යක් ආජීවය, සම්‍යක් ව්‍යායාමය,
සම්‍යක් සතිය, සම්‍යක් සමාධිය
යන මෙවායි.

ඇවැත්නි,
යමෙක් මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයෙන් යුක්තද,
මොහු බඹසර හැසිරෙන්නායයි කියනු ලැබේ.

ඇවැත්නි, රාගය නැති කිරීම,
දෝසය නැති කිරීම,
මෝහය නැති කිරීම,
බ්‍රහ්මචරියාවේ කෙළවරය”
යැයි කියනු ලැබේ” වදාළේය.

“ලෝභය – දෝසය – මෝහය – අලෝභය – අදෝසය – අමෝහය” යි හේතු සයෙකි. එහි ලෝභ – දෝස – මෝහ යන තුන අකුශල චෛතසික තුනෙකි. අලෝභ – අදෝස දෙක ශෝභන සාධාරණ චෛතසික දෙකකි. අමෝහය යනු ප්‍ර‍ඥා චෛතසිකය ය. ගින්න නිසා දුම ඇති වන්නාක් මෙන්, යම් යම් දේ ඇති වීමට කරුණු වන දේවලට ලෝකයෙහි “හේතු” යන නම ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. මේ අභිධර්මයෙහි ලෝභාදි ධර්ම සයට හේතු යන නාමය ව්‍යවහාර කරන්නේ ඒවා යම් කිසිවක් ඇති වීමට කරුණු වීම නිසා නොවේ. ගස්වලට ඇද වැටෙන්නේ නැති ව පොළොවෙහි පිහිටා සිටීමට මුල් උපකාර වන්නාක් මෙන්, චිත්ත – චෛතසිකයන් හට අරමුණෙහි පිහිටා සිටීමට ලෝභාදි සය උපකාර වේ.

ලෝභය ලෝභනීය ආරම්මණයෙහි තදින් කා වැදේ. එය හා සම්ප්‍ර‍යුක්ත වන සිත හා චෛතසික, ලෝභය නිසා ඒ අරමුණෙහි නො සැලී පිහිටයි. ද්වේෂය ආරම්මණයෙහි තදින් කා වැදේ. එය හා සම්ප්‍ර‍යුක්ත වන චිත්ත – චෛතසිකත් එහි උපකාරයෙන් අරමුණෙහි නො සැලී පිහිටයි. මෝහාදිය නිසා ද එසේ ම සම්ප්‍ර‍යුක්ත චිත්ත – චෛතසික අරමුණෙහි නොසැලී පිහිටයි. මේ ධර්මයෙහි ලෝභාදියට හේතු යන නාමය ව්‍යවහාර කරන්නේ සම්පයුත්ත චිත්ත චෛතසිකයන් හට අරමුණෙහි නො සැලී සිටීමට උපකාරක ධර්මයන් වන නිසාය. සම්ප්‍ර‍යුක්ත ධර්මයන් හට අරමුණෙහි නො සැලී සිටීමට උපකාර වන ධර්මයෝ හේතු නම් වෙති. හේතු ජාති සතරක් ඇත්තේ ය. මේවාට කියන්නේ මූල හේතුය කියා ය. අභිධර්මයෙහි සැම තැන ම පරමාර්ථ ධර්මයන්ගේ අහේතුක සහේතුක භාවය කියන්නේ මේ මූල හේතූන් ඇති නැති බව සඳහා ය.

චිත්ත පරිච්ඡේදයේ අහේතුක නාමයෙන් කියැවුණ සිත් දහ අට මූල හේතූන් නැති බැවින් අහේතුක සිත් ය. ඉතිරි සිත් සැත්තෑ එක හේතු සහිත බැවින් සහේතුක සිත් ය.

ලෝභ – දෝස – මෝහ යන තුන අකුශල හේතු ය. එක් සිතක ලැබෙන්නේ ඒවායින් එකක් හෝ දෙකකි. එබැවින් ඒකහේතුක, ද්විහේතුක අකුසල මිස ත්‍රිහේතුක අකුසල් නැත. අලෝභාදි හේතු තුන, කුශල හේතු ද වේ. කුශලාකුශල නො වන (අව්‍යාකෘත) හේතු ද වේ. සමහර සිතක අලෝභාදි හේතු තුන ම ලැබේ. සමහර සිතක අමෝහ හේතුව හැර ඉතිරි දෙක ලැබේ. අලෝභාදීන් ගෙන් එකක් පමණක් ලැබෙන සිතක් නැත.

මෝහ මූල සිත් දෙක මෝහ නමැති එක ම හේතුවක් ඇති බැවින් ඒකහේතුක සිත් ය. ඉතිරි අකුසල් සිත් දශය ය. ඥාන විප්‍ර‍යුක්ත කාමාවචර ශෝභන සිත් දොළොසය යන දෙවිස්ස ද්විහේතුක සිත් ය. ඉතිරි සිත් සතළිස් හත ත්‍රිහේතුක සිත් ය. LINK. අභිධර්ම මාර්ගය ]

SN 05-01-01-01. අවිජ්ජා සූත්‍රය
SN 05-01-01-02. උපඩ්ඪ සූත්‍රය
SN 05-01-01-03. සාරිපුත්ත සූත්‍රය
SN 05-01-01-04. ජාණුස්සොණි සූත්‍රය
SN 05-01-01-05. කිමත්ථිය සූත්‍රය
SN 05-01-01-06. පඨම අඤ්ඤතර භික්ඛු සුත්තං
SN 05-01-01-07. දුතිය භික්‍ෂු සූත්‍රය
SN 05-01-01-08. විභඞ්ග සූත්‍රය
SN 05-01-01-09. සූක සූත්‍රය
SN 05-01-01-10. නන්දිය සූත්‍රය

සත්වයා මේ සසර සැරිසරන්නේ හේතුවක් නිසාය.
ඒ හේතුව “නොදැනීම“ය.
නොදන්නේ සියල්ලමය.
ඒ අතර ප්‍රධාන වන්නේ මේවාය.
සත්වයා තමා සසරේ ඉපිදෙමින් මැරෙමින් යලි උපදිමින් මැරී යන බව නොදනී.
ඒ උපත ලබන තැන් විවිධ බව, සමහරක් ඉතා විෂම බව නොදනී,
ඒ ඒ උප්පත්ති ස්ථානය ලැබෙන්නේද තමන් කරන කර්ම නිසා බව නොදනී.
කොතැනක ඉපදුනත් දුක්ඛය මිස සුඛයක් නැති බව නොදනී……..

SN 05-01-01-01. අවිජ්ජා සූත්‍රය.

සත්‍යය නොදැකීම අන්ධකාරයේ ඉන්නා සේය. මේ හරසුන් පංච ස්කන්ධය මමය මාගේය මිනිහෙක්ය ලෙස දකින්නේ අන්ධකාරයේ ඉන්නා නිසාය. කවදාහෝ පහන් ආලෝකයක් හෝ කලාමැදිරි එළියක් හෝ ඇතිවුනොත් ඇත්තටම “මම” ය කියා එකෙක් නැති බව පෙනෙනු ඇත.

සත්‍යය වසන්නාවූ ස්වභාවයෙන් අවිද්‍යාව අන්ධකාරයක් වැනිය.
කාරණය වරදවා දක්වන්නා වූ ස්වභාවයෙන් පාට කන්නාඩියක් වැනිය.
නිල් කන්නාඩියකින් ලෝකය බලන්නාහට හැම දෙයක්ම නිල් පැහැයට පෙනේ.
එමෙන් අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු සිතින් තමාගේ පඤ්චස්කන්ධය හා
බාහිර ලෝකයත් දකින හෙවත් සිතන තැනැත්තාට
ඇති සැටියට ලෝකය නොපෙනේ.
අවිද්‍යා පටලය තුලින් පෙනෙන සැටියට
ඒවා සැබෑ ආකාරයට නොව වෙනත් ආකාරයකට පෙනේ.

දුඃඛ සත්‍යය වසන අවිද්‍යාවෙන් යුක්ත වූ සිතින්
තමාගේ හා අනුන්ගේ ස්කන්ධයන් බලන තැනැත්තාට,
ජාති ජරා ව්‍යාධි මරණාදි ගිනිවලින් වෙළී
ඒ ගිනිදැල් මැද ගිනි පෙනෙල්ලක් සේ පවත්නා වූ,
කිසිම හරයක් නැත්තාවූ, නිතර ම දුක් ගෙන දෙන්නාවූ
පඤ්චස්කන්ධය, පරම සුන්දර දෙයක් ලෙස පෙනේ.
ලෝකයෙහි ඇති ඉතාම උතුම් දෙය ඉතාම වටිනා දෙය සැටියට පෙනේ.
එසේ පෙනීමෙන් ඔහුට ස්වකීය පඤ්චස්කන්ධය කෙරෙහි මහත් ඇල්මක් ඇතිවේ.
අන්‍ය ඇතැම් පුද්ගලයන්ගේ පඤ්චස්කන්ධයන් පිළිබඳව ද
එයට දෙවැනි තරමේ හෝ ඒ තරමේම හේ ඇල්මක් ඇතිවේ.]

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහි වූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූ සේක. ‘ස්වාමීනියි’ කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.

“මහණෙනි,
අවිද්‍යාව අහිරික අනොත්තප්පයන් සමග
අකුසල ධර්මයන් ඇතිවීම පිණිස
(සමග ඉපදීම් වශයෙන් හෝ
බලවත්ම හේතුව වශයෙන් හෝ)
පූර්වංගම වෙයි.

මෙහි – පුබ්බඞ්ගමා = සහජාත (හෙවත් උපත සමග) වශයෙන්ද, උපනිශ්‍රය (හෙවත් මුලික හේතුව) වශයෙන්ද යන ආකාර දෙකින් මූලික වන්නාවූ. සමාපත්තියා = සම වැදීම පිණිස සත්‍යය ප්‍රතිලාභය කර ගැනීම සඳහා ආරම්භය පිණිස යන අදහසයි. 
අන්‍වදෙව අහිරිකං අනොත්තප්පං = වැරදි කිරීමට ලැජ්ජා නැත යන ආකාරයේ තත්ත්වයක සිටියේ නම් “අහිරික” යී ද. වැරදි කිරීමට බිය නැත යන ආකාරයේ තත්ත්වයක සිටියේ නම් “අනොත්තප්ප” යීද යෙදේ. මේවායින් තොර නොවී පවට ලැජ්ජා භය නොඋපදී යන අදහසයි. 

මහණෙනි,

[කෙසේද යත් යම් කලෙක වනාහී දෘෂ්ටිය හා යෙදුණ සිත කයෙන් කරන ඇඟවීම් ඉපදවීම, ක්‍රියාවට නැංවීම සිදු කරයි ද, එකල්හි මිථ්‍යාදෘෂ්ටි. මිථ්‍යා සංකල්ප මිථ්‍යා ව්‍යායාම, මිථ්‍යා සති, මිථ්‍යා සමාධි, මිථ්‍යා කර්මාන්ත යන අංග සය උපදී. යම් කලෙක සිත දෘෂ්ටිය හා එකට නො යෙදුණේ ද, එකල්හි මිථ්‍යාදෘෂ්ටි වැරදි පස උපදී. යම් කලෙක ඒ අංග දෙකම වචනයෙන් කරන ඇඟවීම් ඉපදවීම, ක්‍රියාවට නැංවීම සිදු කරයිද එකල්හි මිථ්‍යා කර්මාන්ත ඇති තැන්හි ද මිථ්‍යා වචනයෙහි පිහිටියාවූ ම හයක් හෝ පහක් වූ මෙම ආජීවය කැළඹීමට පත්වනුයේ කායවාග් ද්වාරයන්හිම එක්තරා ස්ථානයකදී කැළඹීමට පත් වේ. මනෝ ද්වාරයෙහිදී එසේ නොවේ. එහෙයින් යම් කලෙක සජීවි හිසකින් ඒ සිතුවිලිම කායවාක් විඥප්තීන් (ඇඟවීම්) උපදවයි ද එකල්හි කාය කර්මය මිථ්‍යා ආජීව නම් වෙයි. එකල්හි වචී කර්මය යනු මිථ්‍යා ආජීවය වශයෙන් ඒ හය හෝ පහ යම් කලෙක්හි ඇඟවීම් නො උපදවා හෝ ඒ සිතුම් උපදවයිද. එකල්හි මිථ්‍යාදෘෂ්ටි, මිථ්‍යා සංකල්ප, මිථ්‍යා ව්‍යායාම, මිථ්‍යා ස්මෘති, මිථ්‍යා සමාධි වශයෙන් පහක් හෝ මිථ්‍යා සංකල්පය මුල්කොට ගෙන සතරක් හෝ වන්නේය. මෙසේ එකම මොහොතක සියල්ල ලැබෙන්නේ නො වේ. වෙනස් වෙනස් අවස්ථාවන්හිදී ලැබේයයි දත යුතුය.

අවිජ්ජාගතස්ස අවිද්‍යාවට පැමුණුන. අවිද්‍යාවෙන් යුක්ත. මිච්ඡාදිට්ඨි අසත්‍ය වූ දෘෂ්ටිය, යහපත කරා නොපමුණුවන දෘෂ්ටිය. පහොති = හට ගනියි, උපදියි. මිථ්‍යා සංකල්ප ආදියෙහිදී ද අසත්‍ය වූ සහ යහපත කරා නොපමුණුවන්නාවූ යන වශයෙන් මිථ්‍යා ස්වභාවය දත යුතුය. මෙසේ මේ අකුසල ධර්ම අටට පැමිණීම මිථ්‍යා ස්වභාවයේ අංගයක් නම් වේ. ඒ සියල්ල වනාහි එක් ක්ෂණයකදීම නොලැබේ. වෙන වෙන අවස්ථාවන්හිදී ලැබේ.
සත්‍යය නොදකින සත්වයා මම කියා එකෙක් ඉන්නවාය යන අදහස දිට්ටියක් ඇති කර ගනී. ඒ නිසා මගේය මට අයිති කරගතයුතුය මගේ දු දරුවෝය ලෙස සංකප්ප ඇතිවේ. ඒ අනුව කතා බහෙයෙදේ. “මම” යා ලොකු කර ගනී. ඒ අනුව නොයෙක් දේ කරයි ඒ නිෂ්ඵල ක්‍රියා කරමින් “ජීවත් වේ.” සතිමත් බවක් ඇති නොවේ. කිසිදා සිතේ එකඟවීමක් ඇති නොවේ. කඩියෙකු සේ එහෙ මෙහෙ දුවයි. සසරේ නොනැවතී දුවයි.]

“මහණෙනි,
විද්‍යාව වනාහි (කම්මස්සකතා ඥානය)
හිරි ඔත්තප්පයන් (ලජ්ජා භය) සමග
කුසල ධර්මයන් ඇතිවීම පිණිස
(සහජාත උපනිශ්‍රය වශයෙන්)
පූර්වංගම වෙයි.

[පුර පක්ෂයෙහි – විජ්ජා = කර්මය හිමිකොට ගෙන ඇති නුවණ.
මෙහිද උත්පත්තිය සමග වශයෙන් හෝ හේතු සාධක වශයෙන් හෝ යන දෙආකාරයෙන් ම පෙරටුව යන ස්වභාවයක් ඇත්තේ යයි දත යුතුය. හිරොත්තප්පං = ලජ්ජාව ද බිය ද (යන කරුණු දෙක) එහි ලජ්ජාවන ස්වභාවය සහිත වූයේ “හිරි” යනු ද, බියවන ස්වභාවය සහිත වූයේ “ඔත්තප්ප” යනු ද වේ. මෙය මෙහි කෙටි හැඳින්වීම යි. විස්තරය වනාහී විසුද්ධි මග්ගයෙහි කියන ලද්දේමය.]

මහණෙනි,
විද්‍යා සංඛ්‍යාත කම්මස්ස කතා ඥානයෙන් යුක්ත
නුවණැත්තා හට නිවැරදි දෘෂ්ටිය ඇතිවේ..
සම්‍යක් දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූවහුට සම්‍යක් සංකල්පනා උපදී.
සම්‍යක් සංකල්පයෙන් යුක්තවූවහු සම්‍යක් වචන පමණක් දොඩයි.
සම්‍යක් වචනයෙන් යුක්තවූවහු සම්‍යක් කර්මාන්තවල පමණක් යෙදෙයි.
සම්‍යක් කර්මාන්ත වල යෙදෙනහු සම්‍යක් ආජීවය පමණක් ම කරයි
සම්‍යක් ආජීවයෙන් යුක්තවූවහුට සම්‍යක් ව්‍යායාමය උපදී.
සම්‍යක් ව්‍යායාමයෙන් යුක්තවූවහුට සම්‍යක් සතිය උපදී.
සම්‍යක් සතියෙන් යුක්තවූවහුට සම්‍යක් සමාධිය උපදී”යයි
වදාළ සේක.

[පුර පක්ෂයෙහි – විජ්ජා = කර්මය හිමිකොට ගෙන ඇති නුවණ. මෙහිද උත්පත්තිය සමග වශයෙන් හෝ හේතු සාධක වශයෙන් හෝ යන දෙආකාරයෙන් ම පෙරටුව යන ස්වභාවයක් ඇත්තේ යයි දත යුතුය. හිරොත්තප්පං = ලජ්ජාව ද බිය ද (යන කරුණු දෙක) එහි ලජ්ජාවන ස්වභාවය සහිත වූයේ “හිරි” යනු ද, බියවන ස්වභාවය සහිත වූයේ “ඔත්තප්ප” යනු ද වේ. මෙය මෙහි කෙටි හැඳින්වීම යි. විස්තරය වනාහී විසුද්ධි මග්ගයෙහි කියන ලද්දේමය.
විජ්ජාගතස්ස = විද්‍යාඥානයට පැමිණි තැනැත්තාගේ, විද්‍යාඥානයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාගේ විද්දසුනො = නුවණැති පඬිවරයාගේ සම්මාදිට්ඨි තත්වු පරිදි දකින දෘෂ්ටිය නෛර්යාණික දෘෂ්ටිය සම්මා කම්මන්ත ආදියෙහි ද මේ පිළිවෙළම වේ. මෙසේ කුශල ධර්මයට පැමිණීමෙන් මේ අංග අට ඇති වේ. ඒ අටම ලෞකික මාර්ග ක්ෂණයේදී එකවර නො ලැබේ. ලෝකෝත්තර මාර්ගක්ෂණයේදී එය ලැබේ. ඒවා වනාහී ප්‍රථමධ්‍යානික මාර්ගයෙහි ද, ද්විතීය ධ්‍යානයට අයත් මාර්ග ආදියෙහි ද සම්‍යක් සංකල්පය හැර සතක්ම වන්නේය.
එහිදී යමකු මෙසේ කියයි ද?
කෙසේදයත් : යම් හෙයකින් මජ්ඣිම නිකායෙහි මහා සළායතන සූත්‍රයෙහි “සත්‍ය ලෙස පවත්නා යම් දෘෂ්ටියක් වේද එය සම්මා දිට්ඨි නම් වේ. සත්‍ය ලෙස පවත්නා යම් සංකල්පයක් වේද එය සම්මා සඞ්කප්ප නම් වේ, සත්‍ය ලෙස පවත්නා යම් ස්මෘතියක් වේද එය සම්මා සති නම් වේ. සත්‍ය ලෙස පවත්නා යම් සමාධියක් වේද එය සම්මා සමාධි නම් වේ. ඒ අනුව කාය කර්මය ද, වචී කර්මයද, ආජීවය ද කලින්ම සුපිරිසිදු වේයයි කියන ලදී. එහෙයින් අංග පසකින් යුත් ලෝකෝත්තර මාර්ගයක් පවතී. ඒ සූත්‍රයෙහි ම “මෙසේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය භාවනා සම්පූර්ණ වීම දක්වා ම ගමන් කෙරේ” යයි කිව යුතු වේ. යම් බඳු වූ මෙම කරුණු මෙයට පෙර ද සිදු වූයේය යන්න කුමක් හෙයින් නොදක්නෙහිදැයි කියන ලදී. එම කරුණ පැවිදි වූ දිනයෙහි පටන් පවත්නා පිරිසිදු බව දැක්වීම පිණිස පවතී. පැවිදි වූ දිනයෙහි පටන් පිරිසිදු කාය කර්ම ආදිය ලෝකෝත්තර මාර්ගක්ෂණයේදී අතිශයින් පිරිසිදු වේය යන මෙය මෙහි අර්ථය යයි දක්වන ලද්දේය. “එකල්හි වනාහී අංග පසකින් යුත් මාර්ගයක් වේ” යයි යන යමක් අභිධර්මයෙහි කියන ලද්දේද, එම කාර්යය දැක්වීම පිණිස එය කියන ලදී. යම් කිසි කලෙක්හි මිච්ඡා කම්මන්තය අත්හැර සම්මා කම්මන්තය පිළිපදීද, ඒ කල්හි මිච්ඡා වාචා හෝ මිච්ඡා ආජීවය හෝ සිදු නොවේ. දිට්ඨිය. සඞ්කප්පය, ව්‍යායාමය, සතිය, සමාධිය යන මේ කාරක අංග පසෙහි සම්මා කම්මන්තය පිළිපදිනුයේ නම් වෙයි. සම්මා වාචා, සම්මා ආජීව යන අංගයන්හිද මේ පිළිවෙළම වේ. මෙසේ මේ කාර්යය දක්වනු පිණිස මෙසේ කියන ලදී. ලෞකික මාර්ග ක්ෂණයෙහි ද (මේ අංග) පහම වෙයි.

නො ඇලීම වනාහී නියත නොවේ. එහෙයින් අංග සයකින් යුක්තයයි නො කියා අංග පසකින් යුක්ත වන්නේම යයි කියන ලදී. “මහණෙනි, (උත්තම හෙවත්) ආර්ය චිත්තයෙන් යුක්ත වූ, ක්ලේශ රහිත චිත්තයෙන් යුක්ත වූ, ආර්ය මාර්ගයෙහි යෙදුණා වූ, ආර්ය මාර්ගය වඩන්නා වූ තැනැත්තහුගේ යම්තාක් තෙවැදෑරුම් කාය දුශ්චරිතයන්ගෙන් ඈත් වීමක් වැළකීමක් ඉවත් වීමක්, වෙන්වීමක්, එම දුසිරිත්හි නොයෙදීමක්, ඒවා නොකර සිටීමක් යන යමක් වේද මහණෙනි, මෙම සම්‍යක් කර්මාන්තය ආර්ය වූ, ක්ලේශ රහිතවූ ලෝකෝත්තර මාර්ගයයි. මෙසේ වනාහී මහා චත්තාළීසක සූත්‍රය ආදී අනේකවූ සූත්‍රයන්හි (දැක්වෙන පරිදි) සම්‍යක් කර්මාන්ත ආදී වූ ලෝකෝත්තර මාර්ගයේ අංග වශයෙන් අංග අටක්වන ලෝකෝත්තර මාර්ගය වේයයි දත යුතුය. මේ සූත්‍රයෙහිදී මෙම අෂ්ටාංගික මාර්ගය ලෞකික ලෝකෝත්තර වශයෙන් මිශ්‍රව කියන ලදී. දෙවැන්න කෝසල සංයුත්තයෙහි කියන ලද්දේමය.]

SN 05-01-01-02. උපඩ්ඪ සූත්‍රය

පුජ්‍ය මැල්සිරිපුර ධම්මකුසල හිමි කල සුත්‍ර විවරණය

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශාක්‍යජනපදයෙහි නාගරක නම් ශාක්‍යයන්ගේ නියම් ගමෙහි වැඩ වසන සේක. එකල්හි දිනක් ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයෝ වෙත පැමිණ වන්දනා කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීය.

“ස්වාමීනි,
කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇති බව,
කල්‍යාණ මිත්‍රයන් සමග විසීම,
කල්‍යාණ මිත්‍රයන් කෙරෙහි සිත නැමී පවත්නා බවය
යන කරුණු මාර්ගබ්‍රහ්මචර්යාව
පිණිස කොටසක් (බාගයක්) වෙයි” යනුයි.

“ආනන්දය, එසේ නොකියව!
ආනන්දය, එසේ නොකියව.!!

“ආනන්දය,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇති බව,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් සහායකොට විසීම ,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි සිත නැමී පවත්නා බව,
යන කරුණු මතම
මුළු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවම එම කරුණු මත පවත්නේය.

“ආනන්දය,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇති,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් සහායකොට ඇති,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි නැමුනු සිත් ඇති භික්ෂුව
ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වඩන්නේය,
ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය
බහුල වශයෙන් වඩන්නේයය

“ආනන්දය,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇති
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් සහයකොට ඇති,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි නැමුනු සිත් ඇති භික්ෂුව
කෙසේනම් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩාද,
ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය බහුල වශයෙන් කෙරේද?

[2] “ආනන්දය, භික්ෂුවක්
(තදංග වික්ඛම්භන සමුච්ඡේද පටිප්පස්සද්ධි නිස්සරණ)
නම් පඤ්චවිධ විවේකය ඇසුරුකළ,
විරාගය ඇසුරුකළ, නිරෝධය ඇසුරුකළ,
(පරිච්චාග පක්ඛන්දන) වශයෙන් දෙවැදෑරුම්වූ
කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය වඩයි.

විවේකය ඇසුරුකළ, විරාගය ඇසුරුකළ,
නිරෝධය ඇසුරුකළ, කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ
සම්‍යක් සංකල්පය වඩයි.

විවේකය ඇසුරුකළ විරාගය ඇසුරුකළ,
නිරෝධය ඇසුරු කළ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුණු
සම්‍යක් වචනය වඩයි.

විවේකය ඇසුරුකළ, විරාගය ඇසුරුකළ,
නිරෝධය ඇසුරු කළ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනු
සම්‍යක් කර්මාන්තය වඩයි.

විවේකය ඇසුරු කළ, විරාගය ඇසුරු කළ,
නිරෝධය ඇසුරුකළ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනු
සම්‍යක් ආජීවය වඩයි.

විවේකය ඇසුරුකළ, විරාගය ඇසුරුකළ,
නිරෝධය ඇසුරුකළ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනු
සම්‍යක් ව්‍යායාමය වඩයි.

විවේකය ඇසුරුකළ, විරාගය ඇසුරුකළ,
නිරෝධය ඇසුරුකළ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනු
සම්‍යක් සතිය වඩයි.

විවේකය ඇසුරුකළ, විරාගය ඇසුරුකළ
නිරෝධය ඇසුරුකළ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස
සම්‍යක් සමාධිය වඩයි.

[3] “ආනන්දය,
මෙසේ වනාහි කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇත්තාවූ
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් සහායකොට ඇත්තාවූ
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි නැමුනු සිත් ඇත්තාවූ
භික්ෂුව ආර්යඅෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩයි.
ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය බහුලකොට වඩයි.

ආනන්දය, මේ සියලුම ආර්ය මාර්ගය
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇතිබව නිසාම,
කල්‍යාණමිත්‍ර සහායත්වය නිසාම,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි නැමුනු සිත් ඇතිබව නිසාම,
පවත්නාබව මේ ආකාරයෙන් දත යුතුය.

ආනන්දය,
කල්‍යාණ මිත්‍රවූ තථාගතයන් නිසා
ඉපදීම ස්වභාවකොට ඇති සත්වයෝ ඉපදීමෙන් මිදෙති.
ජරාව ස්වභාවකොට ඇති සත්වයෝ ජරාවෙන් මිදෙති.
මරණය ස්වභාව කොට සත්වයෝ මරණයෙන් මිදෙති.
සෝක, වැළපීම්, දුක්, දොම්නස්, උපායාසයන්
ස්වභාවකොට ඇති සත්වයෝ ඒ සෝක වැලපීම්
දුක් දොම්නස්, උපායාසයන්ගෙන් මිදෙත්.

“ආනන්දය,
මේ ආර්ය මාර්ගය මුළුමනින්ම
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇති බව නිසා
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් සහාය කොට ඇති බව
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි නැමුනු සිත් ඇති බව නිසාම
පවත්නාබව මේ ක්‍රමයෙන් දතයුතුය.”

SN 05-01-01-03. සාරිපුත්ත සූත්‍රය.

මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර සමීපයෙහි වූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල්හි ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ භාග්‍යයවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ එක් පසෙක හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැළකළේය.

“ස්වාමීනි,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇතිබව
කල්‍යාණමිත්‍රයින් සහාය කොට විසීම,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි නැමුනු සිත් ඇතිබව
එය ආර්ය මාර්ගය පිණිස පවත්නේය.”

“සාදු! සාදු! ශාරිපුත්‍රය! ශාරිපුත්‍රය!
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇති බව,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් සහායකොට විසීම,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි නැමුනු සිත් ඇති බව,
එය මුළු ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය පිණිස වෙයි.

[ සකල මිදං භන්තෙ = අනඳ තෙරණුවෝ තමන් ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයේ කෙළවරට නො පැමිණි බැවින් සම්පූර්ණ මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව කළ්‍යාණ මිත්‍ර ආශ්‍රයෙන් ලැබේයයි නො දත්හ. ධර්මසේනාපති (ශාරිපුත්‍ර) තෙරණුවෝ වූ කලී ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයේ සම්පූර්ණත්වයේ සිටි බැවින් එය දැනගෙන සිටියහ. එහෙයින් මෙසේ කීහ. ඒ නිසාම ඒ තෙරුන් හට “සාධු සාධු” යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සාධුකාර දුන්හ.]

“ශාරිපුත්‍රය,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇති
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් සහායකොට විසීම,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි නැමුණු සිත් ඇති
භික්ෂුව ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වඩන්නේය.
ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය නැවත නැවත වඩන්නේය.

SN 05-01-01-04. බ්‍රාහ්මණ සූත්‍රය

ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ සැවැත් නුවර පිඬු පිණිස වැඩ පස්වරුවෙහි පිණ්ඩපාතයෙන් පසු දානය වළඳා ඉන් පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩහුන් තැනට පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ එක් පසෙක හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැලකෙළේය.

“ස්වාමීනි, පෙරවරුවෙහි මම හැඳ පොරවා පාසිවුරු ගෙන සැවැත්නුවරට පිඬු පිණිස ගියෙමි. ස්වාමීනි, සුදු වෙළඹුන් යෙදූ සියල්ල සුදු රථයකින් සැවැත් නුවර යන්නාවූ ජානුස්සොණි බ්‍රාහ්මණයා මම දුටුවෙමි. (එම රථයෙහි) සුදු අශ්වයෝ යොදන ලද්දාහු වෙති. ආභරණද සුදුය. රථයද සුදුය. ඇතිරිළිද සුදුය. රැහැන්ද සුදුය. කෙවිටද සුදුය. (රථයෙහි නැංවූ) ඡත්‍රයද සුදුය. සුදු විජිනිපත්වලින් පවන් සලයි. එය දුටු මිනිස්සු ‘පින්වත්නි, ඒකාන්තයෙන් මේ උතුම් යානයකි. පින්වත්නි, ඒකාන්තයෙන් මෙය උතුම් යානයක ස්වභාවය ඇත්තේයයි’ කීහ.

[සබ්බසෙතෙන වළභීරථෙන සාකල්‍යයෙන්ම ධවල වර්ණ වූ වෙළඹුන් සතර දෙනක යෙදු රියකින් රථචක්‍රය, මැදිරිය, වියගස සහිත ඒ මුළු රථයම රිදීයෙන් ආලේප කරන ලද්දේ විය. මේ රථය ද යුද්ධ රථය, අලංකාර රථය යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වෙයි. එහි යුද්ධ රථය සතරැස් වෙයි. අධික ලෙස විශාල නොවේ. දෙදෙනකුට හෝ තිදෙනකුට එහි හිඳගත හැකි වේ. අලංකාර රථය විශාල වුවකි. දිග පැත්තේ වැඩි දිගක් ද, පුළුල් පැත්තේ වැඩි පළලක් ද ඇත්තේ වේ. එහි (සේ) සත් දරන්නා ද, වල් විදුනා දරන්නා ද, තල්පත් දරන්නා ද ආදී වශයෙන් අට දෙනකුට හෝ දස දෙනකුට සුවසේ සිටගෙන හෝ හිඳගෙන හෝ වැතිර ගෙන හෝ යාමට හැකිවේ. මෙය ද අලංකාර රථයක් මය.
සෙතා සුදං අස්සා = සුදු වෙළඹහු නම් ස්වභාවයෙන් ම සුදු පැහැ ඇත්තාහුමය. සෙතාලඞ්කාරා = ඒ වෙළඹුන්ගේ සැරසිලි රිදියෙන් නිමවන ලද්දේ විය. සෙතොරථො = කියන ලද පිළිවෙළින්ම රිදීයෙන් ආලේපිත බැවින් ද, ඒ ඒ තැන්හි ඇත් දළින් කැටයම් කළ බැවින් ද සුදු පැහැ ඇත්තේමය. සෙත පරිවාරො = යම් සේ සෙසු රථ සිංහසමින් ආවරණය වූයේ හෝ, ව්‍යාඝ්‍ර සමින් ආවරණය වූයේ හෝ, පිඬු පැහැ කම්බිලියෙන් ආවරණය වූයේ හෝ වෙයි ද එහෙත් මේ රථය එසේ නොවේ. මෙම රිය වනාහී ඝන පට වස්ත්‍රයෙන් ආවරණය වූයේ වෙයි. සෙතා රස්මියො = (අසුන් හට යෙදූ) රැහැන් ද රිදී නාළිකාවලින් ආවරණය කෙරිණ. සෙතාපතොදලට්ඨි = කෙවිටි ලීය පවා රිදී ආලේපිතය.
සෙතංඡත්තං රථය මැද ඔසවන ලද ඡත්‍රය පවා සුදු පැහැ ගත්තේය. සෙතං උණ්හීසං = අටඟුල් පුළුල් වූ රිදීමුවා නළල් පටය. සෙතානි වත්‍ථානි = වස්ත්‍රද සුදු පැහැයෙන් පෙණ කැටිමෙන් විය. ඔවුන් වෙත වූ ඉඟටියෙන් පහළ ඇඳුම් පන්සියයක් (බැගින්) අගනේ වෙයි. උතුරුසළුව දහසක් අගනේ වෙයි. සෙතා උපාහනා = මඟට බසින්නහුට වේවා, වනයට පිවිසෙන්නහුට වේවා පාවහන් තිබේ. මෙහි සඳහන් තැනැත්තා වනාහී රථයට නැඟුණේ වෙයි. ඒ නිසා ඊට සුදුසු වූ, රිදී ආලේප කළා වූ පාදාලංකාරයක් වූ මෙය (සඳහා) මෙසේ කියන ලද්දේයයි දත යුතුයි. සෙතාය සුදං වාළ විජනියා = පලිඟුමය මිටක් ඇති සුදු සෙමෙර වල්විදුනාවකින් හුදෙක් මෙ පමණෙකින්ම පමණක් ඔහුගේ සුදුපාට ඇතිවූයේ නොවේ. ඒ බ්‍රාහ්මණ තෙමේ වූ කලී සුදු විලවූන් ගැල්වීය, සුදු මල් පැලැන්දේය. ඔහු ගේ ඇඟිලි දහයෙහි වූ මුදු ද, කන්වල වූ කුණ්ඩලාභරණ ද යන මේ ආදී අලංකාර කිරීම් රිදීයෙන් කරන ලද්දේම විය. ඔහුගේ දස දහසක් පමණ වූ බ්‍රාහ්මණ පිරිස ද සුදු ඇඳුම්, සුදු විලවුන්, සුදුමල් ආදියෙන් සැරසෙන්නෝ වූහ.
යම්බඳු වූ මෙම සාවත්‍ථියා නිය්‍යාසි (සැවැත් නුවරින් පිට වූයේය) යන්නක් කියන ලද්දේ ද, එහි මෙම නිය්‍යාන (නික්මීම) පිළිබඳ විස්තරය මෙසේ ය. හේ තෙමේ වනාහී මාස හයෙන් හයට එක වරක් බැගින් නගරය ප්‍රදක්ෂිණා කරයි. මෙතැන් සිට මෙපමණ දින ගණනකින් නුවර පැදකුණු කරන්නේයයි කල් තබාම ප්‍රසිද්ධ කරවයි. එය අසා යමකු එතෙක් නුවරින් පිට නොවී සිටියාහු නම් ඔව්හු නුවරින් බැහැර නොයත්. යමකු (නුවරින්) පිට වී සිටියාහු නම් ඔව්හු පිනැති අයකුගේ සිරිසැප දකින්නෙමු යයි (ආපසු) පැමිණෙත්. යම් දිනෙක බ්‍රාහ්මණයා නගරයෙහි චාරිකා කරයි ද එදින උදෑසනම නුවර වීථි හැම ද, වැලි විසුරුවා, ඒ මත ලද පස්මල් විසුරුවා පුන් කලස් තබා කෙසෙල් ගස් ද, කොඩි ද ඔසවා මුළු නුවරම දුමින් සුවඳ කරත්.
බ්‍රාහ්මණ තෙමේ උදෑසනම හිස් සෝදා, පෙරවරු බත වළදා (පෙර) කියන ලද පිළිවෙළින් ම සුදු වස්ත්‍ර ආදියෙන් තම සිරුර සරසා පහයෙන් බැස රථාසනාරූඩ වෙයි. ඉක්බිති සෙසු සියළු බ්‍රාහ්මණවරු සුදු ඇඳුම්, විලවුන් හා මල්වලින් සැරසී සේසත් රැගෙන ඔහු පිරිවරා ගනිත්. ඉක්බිති මහජනයා රැස්කර ගනු පිණිස පළමු කොට තරුණ ළමයින් වෙත ලොකු කුඩා ගෙඩි වර්ග විසුරුවා හරිති. ඉන් අනතුරුව මසුරන් හා රුපියල් ද, අනතුරුව කහවණු ද විසුරුවත්. එකල්හි මහජනයා රැස්වෙත්, ප්‍රීතිඝෝෂා කරමින් ද, උඩ පනිමින් ද සිටිත්. ඉක්බිති බ්‍රාහ්මණ තෙමේ මංගල වචන හා සුබ ප්‍රාර්ථනා වචන කියන්නවුන් මංගල ප්‍රාර්ථනයන් හා සෞඛ්‍ය ප්‍රාර්ථනයන් කරන කල්හි මහ ඉසුරෙන් යුතුව නගර චාරිකාවෙහි යෙදෙයි. පින්වත් මනුෂ්‍යයෝ මහල් සහිත ප්‍රාසාදයනට නැඟී ගිරවුන්ගේ පියාපත් වැනි ජනෙල් කවුළු විවර කොට බලත්. බ්‍රාහ්මණ තෙමේ ද තමාගේ යශෝ ශ්‍රී සම්පත්තියෙන් යුතුව නගරය වසඟයෙහි තබා ගන්නාක් මෙන් දකුණු දොරටුවට අභිමුඛව සිටියේය. ඒ සඳහා මෙය කියන ලදී.
ත මෙනං ජනො දිස්වා = මහජනතාව ඒ රථය දැක, බ්‍රහ්මං = ශ්‍රේෂ්ඨ යන්නට තවත් වචනයකි. බ්‍රහ්මං වත භො යානං = “පින්වත. යානය ශ්‍රේෂ්ඨ යානයකට සමාන වෙයි” යන මෙය මෙහි අර්ථයයි. ඉමස්සෙව ඛො එතං = ආනන්දයෙනි, මනුෂ්‍යයෝ වනාහී වර්ණනා කරන තැනට පැමිණ තම දායකයන් හට වර්ණනා කිරිමේ ගීත ගායනා කරවත්. මනා රූපයෙන් යුක්ත වූ, දැකුම්කළු වූ, මහාධනයක් ඇත්තා වූ, බොහෝ වස්තුව ඇත්තාවූ යන මේ වර්ණනා කිරීමෙන් පමණක් මනා රූමත් හෝ මහා ධනවත් නොවේ. මෙසේම මහා ජනතාව බ්‍රාහ්මණයාගේ රථය දැක “පින්වත්නි, යානය උතුම් එකකැයි” වර්ණනා කරන්නෝ නමුදු. මේ යානය වනාහී වර්ණනා කිරීම් පමණකින්ම උතුම් ස්ථානයක් වන්නේ නොවේ. මෙම අප්‍රාණික දෙය ලාමක වූවක්ම වන්නේය. පරමාර්ථ වශයෙන් වනාහි ඉමස්සෙව ඛො ආනන්‍ද එතං අරියස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස අධිවචනං = ආනන්‍දය, මෙය (බ්‍රහ්ම යානං) වනාහී මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයටම තවත් වචනයකි. මේ වූ කලී හැම දොසින්ම වෙන්වූවක් බැවින් සෙට්ඨො (ශ්‍රේෂ්ඨ) වේ. “ආර්යයෝ මේ මඟින් ම නිවනට යන්නාහ” යන අරුතින් බ්‍රහ්මයානං ඉතිපි = (බ්‍රහ්ම යානය යනු ද), ධර්මය වූ බැවිනුත්, (සසරින් එතෙරට යන) යානයක් බැවිනුත් ධම්මයානං ඉතිපි (ධර්ම යානය යනු ද), මෙයට වඩා උසස් මඟක් නැති බැවිනුත්, කෙලෙස් සටන ජයගත් බැවිනුත් අනුත්තරො සඞ්ගාම විජයො ඉතිපි (උත්තරීතර වූ, සටන දිනූ තැනැත්තාය) යනු ද කීමට වටනේය.]

ස්වාමීනි,
මේ ධර්මවිනය නම් ශාසනයෙහිද
එබඳු උතුම් යානයක් පනවන්ට හැක්කේද?
“ආනන්දයෙනි, හැකිය”
යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළසේක.

“ආනන්දය,
මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයටම උතුම් යයි කියාද
ධර්මයානයයි කියාද
නිරුත්තර සංග්‍රාම විජයයි කියාද නමකි.

රථො = ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය නම් රථයයි. 
සීල පරික්‍ඛාරො = චතුපාරිශුද්ධි ශීලය නමැති අලංකාරය 
ඣානක්‍ඛො = විදර්ශනාවෙන් යුක්ත වූ පස් වැදෑරුම් වූ ධ්‍යානාංගයන්ගෙන් යුක්ත වූ, ධ්‍යානමය මධ්‍යයයි, හෙවත් ධ්‍යාන අක්සයයි. 
චක්කවීරියො = ශක්තිමත් වූ චක්‍රය කායිකය, චෛතසිකය යන ශක්තීන් දෙක මෙහි “චක්ක” යනුවෙන් අදහස් වේ. 
උපෙක්‍ඛා ධුර සමාධි = වීර්යයේ ඒකාග්‍රතාවය ධුර සමාධි නම් වේ. (හෙවත්) රථයේ විය ගසෙහි නිශ්චල භාවය ද ධුර සමාධි නම් වේ. වඩ වඩා උසස්වන ආකාරයක් නැති බැවින් මෙම පද යුගල දෙකෙහිම “සම බව” යන අරුතක් ඇත. එහිදී මේ තෙමේ වනාහී මධ්‍යස්ථ වූ උපේක්ෂා සිතුවිල්ලේ සැඟවුණ නොසන්සුන් බව හෙවත් උඩඟු බව ඉවත් කොට ප්‍රායෝගිකව මධ්‍යස්ථ තත්ත්වයෙක් හි සිත පිහිටුවයි.
එබැවින් මෙම (ආර්ය) මාර්ගය නමැති රථයට “ධුර සමාධි” යයි කියන ලදී.
අනිච්ඡා පරිවාරණං = රථයේ බාහිර පැතිවලට යොදන සිංහ සම් ආදිය මෙන් ආර්ය මාර්ගය නමැති මෙම රථයට ද අලෝභ යනුවෙන් හැඳින්වෙන අනිච්ඡාව (හෙවත් ආසාවෙන් තොරවීම) “පරිවාරණ” (හෙවත් පිරිවැරීම) නම් වේ.
දැන් ඔහුගේ නිර්දෝෂිභාවය ද සංග්‍රාමය විජයග්‍රහණය කළ බවද දක්වමින් රාග විනය පරියොසානො = (රාගය යටපත් කිරීමේ අවසානය) යන ආදිය කීහ. එහි රාගය යටපත් කිරීම ද අවසානයට යාම ද යන මේ කාර්යයන් සිදු වන්නේය යනු “රාග විනය පරියොසාන” හෙවත් රාගය යටපත් කිරීම, අවසන් කිරීම යන අර්ථයි. සියළු තන්හි මේ පිළිවෙළ වේ.

“වඩන ලද, බහුල කරනලද සම්‍යක් දෘෂ්ටිය
කාමය දුරු කිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.
දෝසය දුරු කිරීම කෙළවරකොට ඇත්තේය.
මෝහය දුරුකිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.

බ්‍යාපාදො = මෛත්‍රීය ද, මෛත්‍රී වැඩීමෙහි පූර්ව භාගය ද වේ.
අවිහිංසා = කරුණාව ද, කරුණාව වැඩීමෙහි පූර්ව භාගය ද වේ.
 විවෙකො = කාය විවේකය ආදී තෙවැදෑරුම් විවේකය යස්ස ආවුධං ආර්ය මාර්ගය නමැති රථයේ සිටියා වූ යම් කුලපුත්‍රයකුට යම් සේ වනාහී රථයෙහි සිටිමින් ආයුධ පහෙන් සතුරන්හට විදිය හැකි වේද, මෙසේ යෝගාවචර තෙමේද මෙම ලෞකික ලෝකෝත්තර මාර්ග නමැති රථයෙහි සිටිමින් මෛත්‍රී (නම් ආයුධ) යෙන් දෝෂයට විදියි, කරුණාවෙන් හිංසාවට ද. කාය විවේකයෙන් සමූහයක් වෙත ඇලීමට ද, චිත්ත විවේකයෙන් කෙලෙස් වෙත ඇලීමට ද, උපධි විවේකයෙන් සියළු අකුසලයන්හට ද විදියි.
එබැවින් මෙයට පස් වැදෑරුම් ආයුධ යයි කියන ලදී. 

තිතික්‍ඛා = නපුරු ලෙස කියන ලද, නපුරු ලෙස පැමිණි වචන මාලාවන් දරා ඉවසා ගැනීම 
වම්ම සන්නාහො = සන්නාහ සන්නද්ධ වූයේ. යම් සේ වනාහී රථයෙහි හුන් සන්නාහයෙන් සැරසුණ තැනැත්තේ (තමා වෙතට) පැමිණි පැමිණි හීතල ඉවසා දරා ගනියි, හී තල ඔහු (ගේ සිරුර) සිදුරු නො කරයි. මෙසේ ඉවසා දරා ගැනීමේ හැකියාවෙන් යුත් භික්ෂුව (තමා) වෙතට පැමිණි පැමිණි වචන මාලාවන් ඉවසයි. එම ඊතල ඒ භික්ෂුව (ගේ සිත) සිදුරු නො කරයි. එහෙයින් ඉවසීම නමැති සන්නාහය යයි කියන ලදී. යොගක්‍ඛෙමාය වත්තති = යෝග සතරෙන්ම ආරක්ෂාව පිණිස ද, නිර්වාණය, පිණිස ද පවතින්නේ ය. නිර්වාණයට අභිමුඛ වී යන්නේ ම වෙයි. නොනවතී. (නිවන් අරමුණ) නො බිඳෙයි. යන අර්ථයයි.]

“ආනන්දය,
වඩනලද බහුල කරනලද සම්‍යක් සංකල්පය
කාමය දුරු කිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.
දෝසය දුරු කිරීම කෙළවරකොට ඇත්තේය.
මෝහය දුරුකිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය..

[යස්ස සද්ධාච පඤ්ඤාච = යම් ආර්ය මාර්ග යානයක්හුගේ සද්ධානුසාරී වශයෙන් ශ්‍රද්ධාව ද, ධම්මානුසාරී වශයෙන් ප්‍රඥාව ද යන මේ ධර්මයන් දෙක ශ්‍රද්ධාව යන තත්ත්වයන් දෙකෙහි යෙදුනේය යන අර්ථයයි. 
හිරි ඊසා = ආත්මය සමග යෙදුණ, බැහැරින් උපන් ඔත්තප්පය (හෙවත් වරදට ඇති බිය) සමග උපන්නේ “හිරි” (වරදට ලැජ්ජාව) නම් වේ. යම් මාර්ග නමැති රථයක්හුගේ නම් “ඊසා” (හෙවත් ඒරියා කඳක්) වේ. 
මනො යොත්තං = විදර්ශනා චිත්තය ද, මාර්ග චිත්තය ද යොත (හෙවත් රැහැණ) නම් වේ.
යම්සේ වනාහී පට්ටාවලින් තනන ලද යොත ගොණුන් රථයට බැඳ තබයි ද, එකට එකතු කරයිද එසේ ම මාර්ගය නමැති රථයේ ලෞකික විදර්ශනා චිත්තයට අමතරව පණසක් වූ ලෝකෝත්තර විදර්ශනා චිත්තය හා අමතරව සැටක් වූ කුසල ධර්මයන් ද ඒකාබද්ධ කරයි. එකට එකතු කරයි. ඒ හේතුවෙන් “මනො යොත්තං” (මනස නමැති රැහැණ) යයි කියන ලදී. 
සති ආරක්‍ඛ සාරථී, මාර්ග ගමනෙහි යෙදුන ආරක්ෂාකාරී රියැදුරා යම් සේ රථයේ ආරක්ෂාකාරී රියැදුරා නම් වේද, යමකු විය ගසෙහි යොදවයි ද, රථ රෝදයේ අලවංගුවට (ඇක්සලයට) තෙල් ගල්වයි ද, රථය යවයි ද, රථ සේවයෙහි යෙදී සිටියවුන් (අවශ්‍ය විට) සේවයෙන් නිදහස් කරයි ද මෙසේ මාර්ගයෙහි යවන රථයේ සිහිය පිහිටුවයි. මේ වනාහී ආරක්ෂාව සිහියේ තබා ගැනීමෙන් ද කුසලා කුසල ධර්මයන්ගේ පිහිටීමෙන්ද සිදු වේ යයි කියන ලදී.]

“ආනන්දය,
වඩනලද බහුල කරනලද සම්‍යක් වචනය
කාමය දුරු කිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.
දෝසය දුරු කිරීම කෙළවරකොට ඇත්තේය.
මෝහය දුරුකිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.

“ආනන්දය, වඩනලද බහුල කරනලද සම්‍යක් කර්මාන්තය
කාමය දුරු කිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.
දෝසය දුරු කිරීම කෙළවරකොට ඇත්තේය.
මෝහය දුරුකිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.

“ආනන්දය,
වඩනලද බහුල කරනලද සම්‍යක් ආජීවය
කාමය දුරු කිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.
දෝසය දුරු කිරීම කෙළවරකොට ඇත්තේය.
මෝහය දුරුකිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.

“ආනන්දය,
වඩනලද බහුල කරනලද සම්‍යක් ව්‍යායාමය
කාමය දුරු කිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.
දෝසය දුරු කිරීම කෙළවරකොට ඇත්තේය.
මෝහය දුරුකිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.

“ආනන්දය,
වඩනලද බහුලකරනලද සම්‍යක් සතිය
කාමය දුරු කිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.
දෝසය දුරු කිරීම කෙළවරකොට ඇත්තේය.
මෝහය දුරුකිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.

“ආනන්දය,
වඩනලද බහුලකරනලද සම්‍යක් සමාධිය
කාමය දුරු කිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.
දෝසය දුරු කිරීම කෙළවරකොට ඇත්තේය.
මෝහය දුරුකිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.

“ආනන්දය,
මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයට බ්‍රහ්මයාන යයි කියාද,
ධර්මයානයයි කියාද,
අනුත්තර සංග්‍රාම විජයයි කියාද
කියන්නේ මේ නිසායයි දතයුතුය.”

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළසේක.
සුගතයන් වහන්සේ මෙසේ වදාරා
නැවතද මෙසේ වදාළසේක.

[එතදත්තනි සම්භූතං = මාර්ගය නමැති මෙම යානය තමාගේ ක්‍රියාකාරිත්වය නිසා ලබන ලද්දක් බැවින් තමා වෙනුවෙන් ඇති වූවක් ම වෙයි. බ්‍රහ්මයානං අනුත්තරං අසදෘශ වූ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යානය නිය්‍යන්ති ධීරා ලොකිම්හා යම් අයහට මේ යානය තිබේ ද ඒ ධෛර්යවත් වූ, ඥානවන්ත වූ පුරුෂයෝ ලෝකයෙන් නිදහස් වෙති, ඉවත්ව යති. 
අඤ්ඤදත්‍ථු = ඒකාන්ත වශයෙන් ජයං ජයං = රාගාදී සතුරන් මැඩ පවත්වන බැවින් (“ජිනත්තා” හෙවත්) ජය ගන්නෝ නම් වෙති.]

‘මේ ආර්යමාර්ග සංඛ්‍යාත යානයට
ශ්‍රද්ධාවද ප්‍රඥාවද යන ධර්ම දෙක
වියගසෙහි යොදනලද ගවයන් දෙදෙනා වෙති.
හිරි ඔතප් දෙක රථ හිස වෙයි.
විදර්ශනා සිත රැහැණය.
සතිය රථය රක්නා සහ පදවන රියදුරු වෙයි.

රථය ශීල නමැති අලංකාරයෙන් යුක්තය.
ධ්‍යාන නමැති කඩඇණයෙන් යුක්තය.
කායිකවීර්ය, චෛතසික වීර්ය යන රෝද දෙකින් යුක්තය.
තත්‍රමජ්ඣත්තතා උපේක්ෂාව වියදණ්ඩෙහි සම බව වෙයි.
අලෝභය (එහි) ඇතිරිල්ලය.
මෛත්‍රී කරුණාව ත්‍රිවිධ විවේකය යන ධර්ම පස
රථයෙහි සිටින කුලපුත්‍රයාගේ ආයුධ පස වෙති.
ඉවසීම යුද්ධ ඇඳුම් වෙයි.
මේ යානය නිවනට අභිමුඛව ගමන් කරයි.

තමන් තුළ පහළවූ මේ යානය අනුත්තර වෙයි.
ශ්‍රේෂ්ඨ යානයක් වෙයි.
යමෙකුන්ට මේ යානය ඇත්තේද
ඒ පණ්ඩිතයෝ ඒකාන්තයෙන් කෙලෙසුන්
ජය ගනිමින් ලෝකයෙන් නික්ම යන්නාh.

SN 05-01-01-05. කිමත්ථිය සූත්‍රය

මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසනසේක. එකල්හි බොහෝ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත. පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ එක්පසෙක හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැළකළහ.

“ස්වාමීනි,
මේ සැවැත්නුවර අන්‍ය තීර්ථක පරිබ්‍රාජිකයෝ
අපගෙන් මෙසේ විචාරත්.
‘ඇවැත්නි,
නුඹලා කුමක් පිණිස ශ්‍රමණ භවත් ගෞතමයන්
ළඟ බඹසර වෙසේද?’ කියායි.

“ස්වාමීනි,
මෙසේ විචාළකල්හි අපි ඒ අන්‍යතීර්ථකයන්ට මෙසේ උත්තර දෙමු.
‘ඇවැත්නි,
දුක අවබෝධ කිරීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත බඹසර වසන්නේය.’ කියායි.

ස්වාමීනි, මෙසේ උත්තරදෙනු ලබන්නාවූ අපි
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කියනලද්දක් කියන්නෝ වෙමුද,
භාග්‍යවතුන් වහන්සේට බොරුවෙන් දොස් කියන්නෝ නොවෙමුද?
ධර්මය අනුව කියන්නෝ වෙමුද?
කරුණු සහිතවූ කීමක් නින්දාකටයුතු ස්වභාවයකට නොපැමිණෙන්නේද?”

“මහණෙනි,
ඒකාන්තයෙන් මෙසේ උත්තර දෙනු ලබන්නාවූ තෙපි
මා විසින් කියනලද්දක් කියන්නෝද වන්නහුය.
මාහට බොරුවෙන් දොස්කියන්නෝද නොවන්නහුය.
ධර්මයට අනුව කියන්නෝද වන්නහුය.
කරුණු සහිතවූ කිසියම් කීමක්
නින්දා කටයුතු ස්වභාවයටද නොපැමිණෙන්නේය.

මහණෙනි,
දුක අවබෝධකිරීම පිණිසම මා කෙරෙහි බඹසර වෙසේ.
මහණෙනි, ඉදින් තොපගෙන් අන්‍යතීර්ථක පරිබ්‍රාජකයෝ
‘මේ දුක දැනගැනීම පිණිස මාර්ගයක් ඇත්තේද,
ප්‍රතිපදාවක් ඇත්තේද?”
කියා අසන්නාහු නම් මහණෙනි,
තෙපි ඒ අන්‍යතීර්ථක පරිබ්‍රාජකයනට මෙසේ කියව්.
‘මේ දුක දැනගැනීම පිණිස මාර්ගයක් ඇත්තේය,
ප්‍රතිපදාවක් ඇත්තේය’
කියායි.

මහණෙනි,
ඒ දුක දැනගැනීම පිණිස පවත්නාවූ
මාර්ගය කවරේද, ප්‍රතිපදාව කවරේද?
මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයයි.
ඒ කවරහුද යත්?

සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය, සම්‍යක් වචනය, සම්‍යක් කර්මාන්තය, සම්‍යක් ආජීවය, සම්‍යක් ව්‍යායාමය, සම්‍යක් සතිය, සම්‍යක් සමාධිය’යි. මහණෙනි, මේ මාර්ගය මේ ප්‍රතිපදාව මේ දුක දැනගැනීම පිණිස වේයයි වදාළහ.

මහණෙනි, මෙසේ අසනලද තෙපි ඒ අන්‍යතීර්ථක පරිබ්‍රාජකයන්ට මෙසේ ප්‍රකාශ කරව්යයි” වදාළසේක.

අයමෙව = “එව” ශබ්දය නිශ්චිතාර්ථයක් වෙයි. එබැවින් අන්‍ය වූ මාර්ග ප්‍රතික්ෂේප කරයි. මේ සූත්‍රයෙහි පවත්නා සසර දුකම දැක්වේ. (ඒ හා) මිශ්‍ර ව පවත්නා නිවන් මඟ ද කියන ලදී. “ඉදං ඛො පන භික්ඛවෙ, දුක්ඛං අරියසච්චං, ජාති පි දුක්ඛා ජරා පි දුක්ඛා ව්‍යාධි පි දුක්ඛා මරණම්පි දුක්ඛං අප්පියෙහි සම්පයොගො දුක්ඛො පියෙහි විප්පයොගො දුක්ඛො යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං, සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා.”

(ධම්මචක්කප්පවත්තන සුත්ත)

“මහණෙනි, මේ දුඃඛාර්‍ය්‍ය සත්‍යය ය. භවයෙහි ඉපදීම ද දුකෙක, උපන්නහුගේ ශරීරය දිරීම ද දුකෙක, නානා ව්‍යාධීන් හට ගැනීම ද දුකෙක, මරණය ද දුකෙක, අප්‍රිය වස්තු අප්‍රිය පුද්ගලයන් හා එක්වීම ද දුකෙක, ප්‍රියවස්තු ප්‍රියපුද්ගලයන්ගෙන් වෙන්වීම ද දුකෙක, වුවමනා දෙය නො ලැබීම ද දුකෙක, කොටින්ම උපාදානස්කන්ධ පඤ්චකය දුකෙක” යනු එහි තේරුම ය.

මව පියා දුව අයියා මල්ලී අක්කා නංගී ගැහැණිය පිරිමියා මිනිහා ළමයා තරුණයා සීයා මහත්මයා නෝනා දෙවියා මිනිසා බල්ලා බළලා යනාදි නොයෙක් නම් වලින් කියැවෙන්නේ, රූප වේදනා සඤ්ඤා සංඛාර විඤ්ඤාණ යන නාමරූප සමූහයන් ය. මා පිය දූපුත් ආදි සත්ත්වයන් වශයෙන් සලකන දෙය, විභාග කර බැලුවහොත් එහි රූප වේදනාදි නාමරූප ධර්ම හැර අන් කිසිවක් නො ලැබෙන්නේ ය. එක් එක් භවයක පළමුවෙන් රූප වේදනාදීන් පහළවීම භවයෙහි ඉපදීම ය. උපන්නහුට බොහෝ දුක් ඇති වන්නේය. නූපදිතහොත් කිසි දුකක් නැත. “සියලු දුකට මුල් වන බැවින් ඉපදීම දුකය”යි තථාගතයන් වහන්සේ වදාළහ. මේ ඉපදීමේ දුක මවුකුස පිළිසිඳගන්නා සත්ත්වයන් සම්බන්ධයෙන් විශේෂයෙන් කිය යුතුය. මවුකුස පිළිසිඳගන්නා සත්ත්වයාහට අත්පා නැතිව ඇස් කන් නාසා නැතිව දිවක් කටක් නැතිව මස්කැබෙල්ලක් ලෙස කලක් මවු කුස හිරවී වාසය කරන්නට සිදුවේ. අත්පා ආදිය ඇතිවූ පසුත් ඒවායින් කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් ගත නො හැකිව කලක් ඉතා දුකසේ මවු කුස හිර වී සිටින්නට සිදු වේ. කලක් එසේ සිට ඔහු ඉතා දුකසේ දැඩි වේදනා විඳිමින් මවු කුසින් හඬමින්ම බිහි වෙයි. ප්‍රීතියෙන් මවු කුසෙන් බිහිවීමක් නැත.

උපන්නහුගේ ශරීරය දිරා යාම ජරාදුඃඛය ය. උප්පත්තියේ පටන්ම මේ දිරීම සිදුවෙතත් එය ප්‍රකට වන්නේ කලක් ගතවීමෙනි. පෙනීම හීනවීම, ඇසීම හීනවීම, දුබල වී තමාගේ ශරීරය පාලනය කර ගත නොහෙන තත්වයට පත්වීම, හිසකේ රැවුල පැසී දත් ගැලවී ඇඟරැළි වැටී නහර මතු වී විරූප වී සෙස්සන්ගේ පිළිකුලට භාජනය වීම යනාදිය ජරා දුක්ඛය ය.

උපන්නහුගේ ශරීරයේ හටගන්නා රෝගයෝ ඉතා බොහෝ ය. ශරීරය රෝගයන්ගේ උප්පත්ති ස්ථානයය. රෝග නො වැළඳෙන තැනක් සිරුරෙහි නැත. හිසරදය, කන්කැක්කුම, දත්කැක්කුම, ඇස්වල කාච පටල, ඇස්රුදාව, කනෙහි පිළිකා, හකුයෙහි උගුරෙහි පපුවෙහි බඩෙහි පිළිකා, නොයෙක් තැන හට ගන්නා තද වේදනා දෙන ගෙඩි, වණ, සෙම්ප්‍රතිෂ්‍යාව, කැස්ස, උණ, වමනය, අතීසාරය, හතිය, මලමුත්‍ර හිරවීම, මුත්‍ර බොක්කේ ගල්, ගුදමාර්ගයේ ගෙඩි, ක්‍ෂයරෝගය, පක්ෂාඝාතය, සිහිවිකලවීම යනාදිය පඤ්චස්කන්ධය පිළිබඳ ව්‍යාධි දුඃඛය ය.

උපදනා කිසිම සත්ත්වයකුට සැමදා ජීවත් විය හැක්කේ නො වේ. දිවි කෙළවර වන දිනයක් සැමටම එන්නේ ය. මරණයෙන් සෑම පුද්ගලයෙකුටම තමන් ඇලුම් කර ගෙන සිටින ධනයෙන් දූදරුවන්ගෙන් නෑ මිතුරන්ගෙන් වෙන් වන්නට සිදු වේ. ජීවත් වීමට ආශාව තිබියදීම දිවි කෙළවර වේ. එයද සත්ත්වයා හට ඉවසිය නො හෙන මහත් දුකෙකි. සත්ත්වයා අන්සියල්ලටම වඩා නො කැමති වන බිය වන ඒ මරණය ලෙහෙසියෙන් සිදු වන්නේ ද නො වේ. එය සිදු වන්නේ සෙම නැඟී අවුත් අශ්වාස ප්‍රාශ්වාස මාර්ගයන් අවුරා මලමුත්‍ර දොට්ට විසි වන තරමේ බලවත් වේදනා ඇති කරවීමෙනි. එබැවින් එය ඉතාම භායානක දුක ය.

ලෝකයෙහි ජීවත්වන තැනැත්තාට අහිත වූ දිය ගිනි සුළංවලින් ද ගල් මුල් කටු ආදියෙන් ද නොයෙක් විට පීඩා ඇති වන්නේ ය. උකුණු මකුණු මැසි මදුරු පත්තෑ ගෝණුසු ආදි කුඩා සතුන්ගෙන් ද අව්වෙන් වැස්සෙන් පින්නෙන් ශීතලෙන් ද කරදර පැමිණෙන්නේ ය. නයි පොළොං කොටි වලස් ආදි නපුරු සතුන් ගෙන් ද නොයෙක් පීඩා වන්නේ ය. කාටවත් කිසිවරදක් නො කරන අනුන්ට යහපතම කරන සත්පුරුෂයෙකුටද වුවද රිදවීමට ඔහුගේ තත්ත්වය පහළ දැමීමට නොයෙක් ආකාරයෙන් බණිති, නොයෙක් චෝදනා කරති. කිසි වරදක් නැති තැනැත්තා වරදට හසු කොට දඬුවම් ලබා දෙති. රැකියාවෙන් තනතුරෙන් පහ කරවති. සමහර විට අත් පා වලින් ආයුධවලින් පහර දෙති. දුකසේ සපයා ගෙන ඇති වස්තුව සොරකම් කර ගනිති. දේපල විනාශ කරති. දූදරුවන්ට කරදර කරති. මේවා ජීවත් වන්නහුට ලැබෙන අප්‍රියසම්ප්‍රයෝග දුක් ය.

ලෝකයෙහි ස්ථිර කිසිවක් නැත. අමාරුවෙන් සපයා ගෙන ඇති, නැතිවම බැරි ඉතා ප්‍රයොජනවත් වස්තු වන ඇඳුම් පැළඳුම් හා නොයෙක් පරිභෝග භාණ්ඩ ද යාන වාහන හා ගෙවල් ද තවත් නොයෙක් ප්‍රිය වස්තූහු ද දිරීමෙන් හෝ සොර සතුරන්ට හසු වීමෙන් හෝ නැති වී යති. එද මිනිසාට වන මහත් දුකකි. මාපියන්ට ප්‍රාණය මෙන් ප්‍රිය දු දරුවෝ ඔවුන් බලා සිටියදී නැසෙන්නාහ. හිමියන්ට ප්‍රාණය සේ ප්‍රිය බිරියෝද බිරියන්ට ප්‍රිය සැමියෝ ද නැසෙන්නාහ. සහෝදර සහෝදරියෝ නැසෙන්නාහ. නෑමිතුරෝ නැසෙන්නාහ. සමහර විට බිරියන් හැර දූ දරුවන් හැර සැමියෝ පළා යන්නාහ. සමහර විට අන් පුරුෂයන් හා එකතුව බිරියෝ පළා යන්නාහ. දූ දරුවන් පළා යන්නාහ. මේ සසර සැරිසරන සත්ත්වයනට ඇති වන ප්‍රිය විප්‍රයෝග දුඃඛය ය.

සත්ත්වයනට ඇති වන ආශා ඉතා බොහෝ ය. හොඳ ආහාරයක් දුටු කල්හි එයට ආශාව ඇති වේ. හොඳ ඇඳුමක් දුටු කල්හි එයට ආශාව ඇති වේ. හොඳ වාහනයක් දුටු කල්හි එයට ඒවාට ආශාව ඇති වේ. හොඳ ගෙයක් වත්තක් කුඹුරක් දුටු කල්හි ඒවාට ආශාව ඇති වේ. අඹුවන් ගැන සැමියන් ගැන දූ දරුවන් ගැන ගරු බුහුමන් ගැන තනතුරු ගැන නොයෙක් දෑ දැකීම ඇසීම ගැන උත්සව පැවැත්වීම ගැන බොහෝ ආශාවල් ඇති වේ. ඒ ඇති වන ආශා සියල්ල මුදුන් පත් කර ගැනීමට, ආශා කරන සියල්ල ලබා ගැනීමට ලෝකයෙහි කිසිම කෙනෙකුට නුපුළුවන් වේ. එක් එක් අයෙකුට ඇති වන ආශාවලින් මුදුන්පත් කරගත හැකි වන්නේ ඉතා ස්වල්පයෙකි. කැමති වන දෙයින් ලබා ගත හැකි වන්නේ ඉතා ස්වල්පයෙකි. සාමාන්‍යයෙන් ඇති වන ආශාවන් මුදුන්පත් නො වීම එතරම් මහත් දුකක් නො වේ. එහෙත් ඇතැම් ආශාවන් මුදුන්පත් නො වීම ඉවසිය නො හෙන තරමේ මහ දුකකි. ඒ දුක ඉවසා සිටිය නො හැකි බැවින් ඇතැම්හු දිවි නසා ගනිති. ඇතැම්හු ආශාවන් මුදුන් පමුණුවා ගැනීමට ගොස් බැණුම් අසති. ගුටිබැට කති. සිරගෙවලට වැටෙති. ඇතැම්හු මැරුම් කති.

මව පියා පුතා දූ සැමියා බිරිය යනාදි පුද්ගලයන් වශයෙන් සලකන රූප වේදනා සඤ්ඤා සංඛාර විඤ්ඤාණ යන උපාදානස්කන්ධ පඤ්චකය ඇති කල්හි ජාති ජරා ව්‍යාධි මරණ අප්‍රියසම්ප්‍රයෝග ප්‍රියවිප්‍රයෝග ඉච්ඡාවිඝාත යන දුක් ඇත්තේ ය. ඒවා ඇති කල්හි ශෝක පරිදේව දුඃඛ දෝමනස්ස උපායාසයෝ ද වන්නාහ. එහි ශෝක නම් ප්‍රිය විප්‍රයෝගාදිය නිසා සිතෙහි හටගන්නා ගින්න ය. එයින් සිත කය දෙකම දැවේ. පරිදේව යනු හැඬීමය. දුඃඛ යනු ශරීරයේ ඒ ඒ තැන්වල ඇතිවන රිදුම් ආදි නො ඉවසිය හැකි ස්වභාවයෝ ය. දෝමනස්ස යනු සිත් රිදුම ය. උපායාශ යනු පපුව වියළවන සමහර විට ජීවිතය ද නසන බලවත් සිත් වෙහෙස ය. එය බලවත් ශෝකයේ කෙළවර ඇති වන්නකි. ජාති ජරා ව්‍යාධි මරණාදිය පඤ්චස්කන්ධයෙහි මිස අන් තැනක නැත. ඒ දුක් උපදනා තැන – ඇති තැන පඤ්චස්කන්ධ ය. නුවණ මඳ ජනයා විසින් සැපයක් ලෙස හොඳක් ලෙස ආත්මයක් ලෙස සලකන, කියන ලද දුක්වලින් වැළඳ ගෙන සිටින පෙළන තවන දවන උපාදානස්කන්ධ පඤ්චකය නො හොඳක් බව ඒකාන්තයෙන්ම දුකක් බව කිසිවකුගෙන් උපදෙස් නො ලබා තමන් වහන්සේගේ නුවණින් තථාගතයන් වහන්සේ අවබෝධ කළ සේක.

SN 05-01-01-06. පඨම අඤ්ඤතර භික්‍ෂු සූත්‍රය

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල්හි එක්තරා භික්ෂුවක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනෙක්හිද එතැනට පැමිණියේය. පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ එක්පසෙක හුන්නේය. එක්පසෙක හුන්නාවූ ඒ භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීය. “ස්වාමීනි, බ්‍රහ්මචරියාව
බ්‍රහ්මචරියාවයයි කියනු ලැබේ.
ස්වාමීනි, බ්‍රහ්මචරියාව යනු කුමක්ද?
බ්‍රහ්මචරියාවේ අන්තිම ඵලය කුමක්ද?”

“මහණ මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයම බ්‍රහ්මචරියාවයි.
ඒ කවරේද?
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය,
සම්‍යක් සංකල්පය,
සම්‍යක් වචනය,
සම්‍යක් කර්මාන්තය,
සම්‍යක් ආජීවය,
සම්‍යක් ව්‍යායාමය,
සම්‍යක් සතිය,
සම්‍යක් සමාධිය යනුයි.

මහණ කාමය ක්ෂය කිරීම ,
දෝසය ක්ෂය කිරීම ,
මෝහය ක්ෂය කිරීම
බ්‍රහ්මචරියාවේ කෙළවරයි.”

SN 05-01-01-07. දුතිය භික්‍ෂු සූත්‍රය

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක්කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසනසේක. එකල්හි එක්තරා භික්ෂුවක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනෙක්හිද එතැනට පැමිණියේය. පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, එකත්පසෙක හුන්නේය. එකත්පසෙක හුන්නාවූ ඒ භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීය.

“ස්වාමීනි,
රාග විනය, දෝස විනය, මෝහ විනය යනු කුමකට නමක්ද?

“මහණ රාග විනය, දෝස විනය, මෝහ විනය යනු නිර්වාණ ධාතුවට නමකි.
ආශ්‍රවයන්ගේ ක්ෂය කිරීම එයින් කියනු ලැබේ.”

“මෙසේ කී කල්හි, ඒ භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීය.
“ස්වාමීනි, අමෘතයයි අමෘතයයි කියයි.
ස්වාමීනි, අමෘතය යනු කුමක්ද?
අමෘතගාමී මාර්ගය කුමක්ද?” –

“මහණ රාගය ක්ෂය කිරීම
දෝසය ක්ෂය කිරීම
මෝහය ක්ෂය කිරීම
අමෘතයයි කියනු ලැබේ.

මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයම අමෘතගාමී මාර්ගයයි.
ඒ කවරේද යත්?
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය, සම්‍යක් වචනය, සම්‍යක් කර්මාන්තය, සම්‍යක් ආජීවය, සම්‍යක් ව්‍යායාමය, සම්‍යක් සතිය, සම්‍යක් සමාධියයි” වදාළසේක

[නිබ්බාණ ධාතුයා ඛො එතං භික්‍ඛු අධිවචනං = ප්‍රත්‍යයෙන් හට නො ගන්නා වූ, අමෘතමය වූ නිර්වාණ ධාතුවට මෙය තව ද වචනයකි. ආසවානං ඛයො තෙන වුච්චති = තව ද ඒ මගින් රාගාදිය ඉවත් කිරීම නිසා ආශ්‍රවයන්ගේ ක්ෂය කිරීම (හෙවත් කෙළෙස් ප්‍රහීන කිරීම) යයි කියනු ලැබේ. ආසවක්ඛය (හෙවත් කෙලෙස් ප්‍රහීන කිරීම නම් අර්හත් භාවයයි. අර්හත් බව යන්නට ද රාග විනය (හෙවත් රාගයෙන් තොරවීම) ආදී නාමයන් ම දැක්වේ. එතදවොච = ධාතුන් පිළිබඳව විස්තර කරන්නා වූ ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් මාහට නිර්වාණය කියන ලදී. එයට මාර්ගය වනාහී නො කියන ලදී. එය කියවන්නෙමි යි අනු පිළිවෙළ ගැළපීමෙහි දක්ෂ බැවින් ප්‍රශ්න කරනුයේ මෙසේ කීය.

SN 05-01-01-08. විභඞ්ග භික්‍ෂු සූත්‍රය

ගරු මාන්කඩවල සුදස්සනස්වාමින් වහන්සේ කල දේසනාවක්

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක්කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවා පිළිගන්වන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල්හි එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිවදන් දුන්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සුත්‍ර ධර්මය දෙසනා කොට වදාළසේක.

“මහණෙනි,
තොපට ආර්යඅෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය දේශනා කරන්නෙමි.
බෙදා දක්වන්නෙමි.
එය අසව්. මනාව මෙනෙහි කරව්,

කියන්නෙමි.”
ඒ භික්ෂූහු “එසේය. ස්වාමීනි’යි කියා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිතුරු දුන්හ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළසේක.

“මහණෙනි,
ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය කුමක්ද?
ඒ මෙසේයි
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය, සම්‍යක් වචනය, සම්‍යක් කර්මාන්තය, සම්‍යක් ආජීවය, සම්‍යක් ව්‍යායාමය, සම්‍යක් සතිය සහ සම්‍යක් සමාධියයි.

“මහණෙනි,
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය කවරක්ද,
මහණෙනි
දුක දන්නාවූ ඥානය,
දුක ඇතිවීමට හේතුව දන්නාවූ ඥානය,
දුක් නැතිකිරීම දන්නා ඥානය
දුක් නැති කිරීමට පැමිණෙන මාර්ගය දන්නා ඥානය
මහණෙනි මේ සම්‍යක් දෘෂ්ටියයි කියනු ලැබේ.

[කතමාච භික්‍ඛවෙ සම්මා දිට්ඨි = එක් ආකාරයකින් අෂ්ටාංගික මාර්ගය බෙදා දක්වා, නැවත වෙනත් ආකාරයකින් බෙදනු කැමැත්තහු මෙන් මේ දේසනාව ඇරඹීය. එහි – දුක්‍ඛෙඤාණං – ශ්‍රවණය කිරීම, විමසා බැලීම, සත්‍යාවබෝධය හා නුවණින් සලකා බැලීම වශයෙන් සතර ආකාරයෙන් උපන් ඥානයයි. (දුඃඛ) සමුදයෙහිද මේ පිළිවෙළම වේ. සෙසු සත්‍යයන් දෙකෙහි වනාහී විමර්ශනය කිරීමක් (අවශ්‍ය) නොවන බැවින් තුන් ආකාරයකින් පමණක්ම පවතී. මෙසේ මෙය “දුක්‍ඛෙඤාණං” (දුක පිළිබඳව දන්නා නුවණ) යන ආදී වශයෙන් චතුරාර්ය සත්‍ය කර්මස්ථානය දක්වන ලදී.

එහි පූර්ව සත්‍යයන් දෙක පවත්නා තත්ත්වයන්ය. පශ්චිම සත්‍යයන් දෙක නොපවත්නා තත්ත්වයන්ය. ඒවා අතරෙහි පවත්නාවූ සත්‍යයන්හිදී භික්ෂූන්ගේ කර්මස්ථාන ප්‍රිය තාවය ඇති වෙයි. නොපවත්නා වූ සත්‍යයන් හිදී එම ප්‍රියතාවය ඇති නොවෙයි. (දුඃඛය, සමුදය යන) මුල් සත්‍යයන් දෙක වනාහී පඤ්ච ස්කන්‍ධය (ට සම්බන්ධ) වේ. දුක තෘෂ්ණාවෙන් උපදීයයි මෙසේ සැකෙවින් දැක්වේ. පංචස්කන්ධයන් නම් කවරේද?
රූපස්කන්ධය ආදී පිළිවෙළින් විස්තර වශයෙන්ද ආචාර්යයන් වහන්සේ සමීපයෙහි හදාරා වචනයෙන් නැවත නැවත (තම දැනුම බවට) පරිවර්තනය කරන්නාවූ යෝගාවචර තෙමේ එයින් කර්මයක් සිදු කරයි.

ඉතිරි සත්‍යයන් දෙකෙහි වනාහී නිරෝධ සත්‍යය මනෝඥය, සුන්දරය, මනාපය මාර්ග සත්‍යය මනොඥය, සුන්දරය, මනාපය යනුවෙන් මෙසේ කරන්නාවූ හේ තෙමේ සත්‍යයන් සතර එක්වරම අවබෝධ කර ගනියි. එක්වරම තේරුම්ගනියි. දුක සම්පූර්ණ වශයෙන්ම අවබෝධ කර ගනියි. (දුක්‍ඛ) සමුදය අත්හැරීම පිළිබඳ අවබෝධයෙන් ද, මාර්ගය භාවනාව මගින් අවබෝධයෙන් ද සම්පූර්ණ වශයෙන් දැන ගනියි. දුක සම්පූර්ණ අවබෝධයෙන් ද – මාර්ගය භාවනාව මගින් අවබෝධ කර ගැනීමෙන් දැන ගනියි.]

“මහණෙනි,
සම්‍යක් සංකල්පය කුමක්ද?

(i). නෛෂ්ක්‍රම්‍ය කල්පනාව,
(ii). අව්‍යාපාද කල්පනාව,
(iii). අවිහිංසා කල්පනාව
මහණෙනි මෙය සම්‍යක් සංකල්ප යයි කියනු ලැබේ.

[සසරට සත්වයා බැඳෙන ලොකුම බන්ධනය කාමය නොහොත් කැමැත්තයි. පස් ඉඳුරන්ට ගැටෙන අරමුණු නිසා සිතේ අහිවන කෙටි කාලීන සතුට නිත්‍යය ය. සුඛය, මගේය ආදී ලෙස ගන්නා නිසා ඉපිද මැරෙමින් යලි යලිත් ඉපිදෙමින් මැරෙමින් සසර සැරිසරයි. ඥානවන්තයා මේ කාම නොහොත්කැමති සිතුවිලි ඇතිවෙද්දී ඒවායේ අස්තිර ස්වභාවයද කාමයේ ආදීනවද දකිමින් නෛෂ්ක්‍රමන සිතුවිලි ඇති කර ගනියි.
නෛෂ්ක්‍රම්‍ය සංකල්පය ආදියෙහිදී කාමයට ප්‍රතිවිරුද්ධය යන අදහසින් ද, කාමයෙන් වෙන්ව පවතීය යන අදහසින් ද, කාමය පිළිබඳව විමසා බලන්නහුට ඇති වූයේය යන අදහසින්ද, කාමයෙන් වෙන්ව පවතීය යන අදහසින්ද, කාම විතර්කයෙහි දී ඇති වූයේය යන අදහසින් ද නෛෂ්ක්‍රම්‍ය සංකල්ප වේ.

සත්වයා නිබඳව ඇලෙමින් ගැටෙමින් සංස්කාර රැස් කර ගනියි. ඇලීම නිසා කාම සිතිවිලිවලින් නො ගැටීම නිසා ව්‍යාපාද සිතුවිලිම ඇති කර ගෙන මතු භාවය සකස් කර ගනී. ගැටීම වන්නේ අරමුණු නිසා අකමැත්ත ඇතිවීමෙනි අකමැත්ත, නොමනාපය, තරහව, වෛරය, ක්‍රෝධය ලෙස වැඩී දියුණු වන මේ ව්‍යාපාද සිතුවිලි වලට පිළියම් මෛත්‍රිය ඇති කර ගැනීමයි. මේ මා අකමැති මනුෂ්යාද මා මෙන්ම සතර මහා භූතයන්ගෙන් ඇතිවුන මා මෙන්ම ලෙඩ වන, මහලුවන, මැරෙන සතෙක් නොවේද, ඔහු ගේ මා අකමැති කිරීම් ඔහු විසින් කරන්නේ ඔහුගේ පෙර කර්ම වලට අනුව ඔහු වැඩ කරන, දොඩන, සිතන නිසා නොවේද, මේ නිසා මගේ හිත නරක් වන්නේ මගේ පෙර මෙබඳු දේ මම අනෙකෙකුට කල නිසා නොවේද? ඔහුගේ ක්‍රියා නිසා මා දෝස සිතක් ඇති කර ගත්තොන්, මතු භවයකදී මම යලිත් මේ දුකම අසතුටම විඳිනවා නොවේද කියා මෛත්‍රියාම සිතට ඇති කර ගැනීමෙන් අව්‍යාපාද සිතුවිලි පහසුවෙන් ඇති කර ගත හැක.
ඒ සියළුම නෛෂ්ක්‍රම්‍ය සංකල්පාදිය කාම ව්‍යාපාද විහිංසාවන්හි නො ඇලුණ සංඥා ඇත්තවුන්ගේ විවිධත්වයක් වේ. පූර්ව භාග භාගයෙහිදී වෙන් වෙන් වූ මාර්ග ක්ෂණයේදී වනාහී මේ ස්ථාන තුනෙහි උපන් අකුසල සංකල්පයාගේ පියවර සිඳ දැමීමෙන් නො ඉපදීමට හේතු වශයෙන් මාර්ගාංගය සම්පූර්ණ කරමින් හුදෙක් කුසල සංකල්පයම උපදියි. මෙය සම්‍යක් සංකල්ප නම් වේ]

උපදියි. මෙය සම්‍යක් සංකල්ප නම් වේ]

“මහණෙනි,
සම්‍යක් වචනය නම් කවරේද?
මහණෙනි, යම් බොරුකීමෙන් වෙන්වීමක් වේද කේලාම් කීමෙන් වෙන් වීමක් වේද ඵරුස වචනයෙන් වෙන්වීමක් වේද හිස් වචන කීමෙන් වෙන්වීමක් වේද මහණෙනි, මෙය සම්‍යක් වචනයයි කියනු ලැබේ.

මුසාවාදා වෙරමණී” ආදිය ද මෙසේ දත යුතුය. මුසාවාද ආදියෙන් වෙන්වීම පිළිබඳ සංඥා ඇත්තවූන්ගේ විවිධත්වයක් වේ. පූර්ව භාගයට අයත් වෙන් වෙන් වූ මාර්ග ක්ෂණයෙහිදී මේ ස්ථාන සතරෙහි උපන් අකුසල් වූ දුසිල් වූ සිතුවිල්ලේ පියවර සිඳ දැමීමෙන් නො ඉපදීමට හේතු වශයෙන් මාර්ගාංගය සම්පූර්ණ කරමින් හුදෙක් අකුසලයෙන් වෙන්වීම (පිළිබඳ සංකල්පය) ම උපදී. මෙය සම්මා වාචා නම් වේ.

“මහණෙනි,
සම්‍යක් කර්මාන්තය කුමක්ද?
මහණෙනි,
ජීවිතය පවත්වා ගන්නට කරන කර්මාතයෙදී, රක්සාවෙදී,
ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීම, සොරකම් කිරීමෙන් වෙන්වීම, අබ්‍රහ්මචරියාවෙන් වෙන්වීම,
මහණෙනි, මෙය සම්‍යක් කර්මාන්තයයි කියනු ලැබේ.

[පාණාතිපාතා වේරමණී” ආදිය ද මෙසේ දත යුතුය.
පාණාතිපාත ආදියෙන් වෙන්වීම පිළිබඳ සංඥා ඇත්තවුන්ගේ විවිධත්වයක් වේ. පූර්වභාගයට අයත් වෙන් වෙන් වූ මාර්ග ක්ෂණයෙහිදී මේ ස්ථාන තුනෙහි උපන් අකුසල් වූ, දුසිල් වූ සිතුවිල්ලේ ක්‍රියා නොකිරීමෙන් ද, පියවර සිඳ දැමීමෙන් ද නො ඉපදීමට හේතු වශයෙන් මාර්ගාංගය සම්පූර්ණ කරමින් හුදෙක් අකුසල්, දුසිල් ආදියේ යෙදීමෙන් වෙන්වීම (පිළිබඳ සංකල්පය) උපදී. මෙය සම්මා කම්මන්ත නම් වේ.]

“මහණෙනි, සම්‍යක් ආජීවය කුමක්ද?
මහණෙනි,
ආර්ය ශ්‍රාවකයා වැරදි ජීවිකාවෙන් වෙන්ව
යහපත් ජීවිකාවෙන් ජිවිකාව කෙරේ.
මහණෙනි, මේ සම්‍යක් ආජීවයයි කියනු ලැබේ.

[මිච්ඡා ආජීව = කෑ යුතු දෙය. බුදිය යුතු දෙය ආදිය සඳහා පවත්නා කාය හා වාක් දුශ්චරිතයයි. පහාය = අත්හැර 
සම්මා ආජීවෙන = බුදුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රශංසා කරන ලද පරිදි ජීවිතය පවත්වා ගැනීමෙන් ජීවිතං කප්පෙති = ජීවන වෘත්තිය පවත්වයි. සම්මා ආජීවය ද මෙසේ දත යුතුයි.
කුහකකම් ආදියෙන් වෙන්වීම පිළිබඳ සංඥා ඇත්තවුන්ගේ විවිධත්වයක් වේ. පූර්ව භාගයට අයත් වෙන් වෙන්වූ මාර්ගක්ෂණයෙහිදී මේ ස්ථාන සතෙහි උපන් මිථ්‍යා ආජීවයෙන් යුතු දුශ්ශීල වූ සිතුවිල්ලේ පියවර සිඳ දැමීමෙන් නො ඉපදීමට හේතු වශයෙන් මාර්ගාංගය සම්පූර්ණ කරමින් මිථ්‍යා ආජීවය, දුසිල් පැවැත්ම ආදියෙහි යෙදීමේ කුසල තාවයෙන් වෙන්වීම පිළිබඳ සංකල්පය උපදී. මෙය “සම්මා ආජීව” නම් වේ.]

“මහණෙනි,
සම්‍යක් ව්‍යායාමය නම් කුමක්ද?
මහණෙනි,
නූපන් ලාමක අකුසල ධර්මයන් නොඉපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවව්. වීර්ය කරව්. වීර්ය පටන් ගනිව්. සිත ඔසවව්, උත්සාහ කරව්, උපන්නාවූ ලාමක අකුසල ධර්මයන්ගේ නැතිකිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවව්. උත්සාහ කරව්. වීර්ය කරව්. වීර්ය පටන්ගනිව්. සිත ඔසවව්. උත්සාහ කෙරෙයි.

නූපන් කුසල ධර්මයන්ගේ ඉපදවීම පිණිස කැමැත්ත උපදවව්. වීර්ය කරව්. වීර්ය පටන් ගනිව්. සිත ඔසවව්, උත්සාහ කරව්, උපන් කුසල ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පිණිස, සතිය නැති නොවීම පිණිස, වඩා ගැනීම පිණිස, මහත් බව පිණිස, වැඩීම පිණිස, සම්පූර්ණවීම පිණිස කැමැත්ත උපදවව්. වීර්ය කරව්. වීර්ය පටන් ගනිව්. සිත ඔසවව්, උත්සාහ කරව්, මහණෙනි, මේ සම්‍යක් ව්‍යායාමයයි කියනු ලැබේ.

[අනුප්පන්නානං = එක් භවයෙක්හි තමාහට නො උපන්. අන් අයට උපදින එබඳු අරමුණු දැක “ආශ්චර්යයෙකි, මා හට මෙබඳු පාපී ස්වභාවයෝ නො උපදින්නෝය” යි යනුවෙන් මෙසේ නූපන් පාපී අකුසල ධර්මයන්ගේ නො ඉපදීම පිණිස. ඡන්‍දං ඉපදීම නැවැත්වීමේ පිළිවෙත් ඇති කිරීම සඳහා ඔවුන්ගේ උත්සාහය කැමැත්ත උපදවයි. වායමති වෑයම් කරයි. විරියං ආරභති = උත්සාහය පවත්වයි. චිත්තං පග්ගණ්හාති = වීර්යයෙන් සිත උසස් තත්ත්වයට හරවන ලද්දක් බවට පත් කරයි. පදහති = ඒකාන්ත වශයෙන් සම ද නහර ද. ඇටද පමණක් ඉතිරි වේවායි (සිතමින්) කෙලෙස් තවන උත්සාහය පවත්වා ගනියි. උප්පන්නානං = පවත්නා හැසිරීම් වශයෙන් තමා තුළ පෙර උපන් අදහස් පිළිබඳව දැන් එබඳු අදහස් නො උපදවන්නෙමියි ඒවා ප්‍රහාරණය කිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි.
අනුප්පන්නානං කුසලානං = ලබා නොගත් ප්‍රථම ධ්‍යානාදිය පිළිබඳව උප්පන්නානං = ඒවායේම (ප්‍රථමධ්‍යානාදියේම) අවබෝධය පිළිබඳ ඨිතියා = නැවත නැවත උපත නො සිඳී යන ලෙසින් පැවැත්ම සඳහා අසම්මොසාය = විනාස නොවීම සඳහා භීය්‍යොභාවාය = වර්ධනය වනු පිණිස වෙපුල්ලාය = විශාලත්වය පිණිස පාරිපුරියා = භාවනාව සඳහා සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස මෙය ද සම්‍යක් ව්‍යායාමය යි. නුපන් අකුසලයන්ගේ නො උපන් බව ආදී චිත්ත විවිධත්වයන් ඇති වේ. (මාර්ගයට පැමිණීමේ) පූර්ව භාගයෙහි වූ නොයෙක් මාර්ග ක්ෂණයන්හි වනාහී මෙම ස්ථාන හෙවත් මාර්ග සතරෙහිම කටයුතු සිදු කිරීම් වශයෙන් මාර්ගය පුරන්නා වූ එකම කුශල වීර්යයක් උපදියි. මෙය සම්‍යක් ව්‍යායාමය නම් වේ.]

“මහණෙනි,
සම්‍යක් සතිය කවරීද?

මහණෙනි,
කෙළෙස් තවන වීර්ය ඇතිව ඤාණයෙන් යුක්තව
සතියෙන් යුක්තව
කාය සංඛ්‍යාත ලෝකයෙහි ලෝභය දෝසය සන්සිඳුවා
කයෙහි කය අනුව නැවත නැවත බලමින් වාසය කරව්,

කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුක්තව ඤාණයෙන් යුක්තව
සිහියෙන් යුක්තව වේදනා සංඛ්‍යාත ලෝකයෙහි
ලෝභයන් දෝසයන් සන්සිඳුවා විඳීම්, විඳීම් ලෙස
නැවත නැවත බලමින් වාසය කරව්,

කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුක්තව
ඤාණයෙන් යුක්තව සතියෙන් යුක්තව
චිත්ත සංඛ්‍යාත ලෝකයෙහි ලෝභයද දෝසයද
සන්සිඳුවන චිත්තයන්හි සිත නැවත නැවත බලමින් වාසය කරව්,

කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුක්තව ඤාණයෙන් යුක්තව
සතියෙන් යුක්තව ධර්ම සංඛ්‍යාත ලෝකයෙහි
ලෝභ දෝසයන් සන්සිඳුවා
ධර්මයන්හි ධර්මයන් අනුව නැවත නැවත බලමින් වාසය කරව්,
මහණෙනි, මේ සම්‍යක් සතියයි කියනු ලැබේ.

[සම්මා සතිය ද මෙසේ දැන ගත යුත්තේය.
කය ආදිය ග්‍රහණය කර ගන්නාවූ චිත්තයන්ගේ විවිධත්වයක් වේ. පූර්ව භාගයෙහි වූ නා නා මාර්ගක්ෂණයන්හි වනාහි මෙම ස්ථාන හෙවත් මාර්ග සතරෙහිව කටයුතු සිදුකිරීම් වශයෙන් මාර්ගාංගය පුරන්නා වූ එක් ස්මෘතියක් උපදී. මෙය “සම්මා සති” නම් වේ.]

“මහණෙනි,
සම්‍යක් සමාධිය කවරේද?

මහණෙනි,

“මහණෙනි,
සම්‍යක් සමාධිය කවරේද?
මහනෙනි!,

මහණෙනි,
මේ සම්මා සමාධියයි කියනු ලැබේ යයි’ වදාළෝය.

[ධ්‍යාන ආදියෙහි පූර්ව භාගයෙහි සමාපත්ති වශයෙන් නොයෙක් මාර්ග ක්ෂණයන්හි නොයෙක් මාර්ග වශයෙන් යම්කිසි අයකුට ප්‍රථම මාර්ගය ප්‍රථම ධ්‍යානික වෙයි. දෙවන මාර්ගය ද්විතීය ධ්‍යානය ද වෙයි. ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණි අය හෝ දෙවන ධ්‍යානය ආදියෙහි යම් කිසි ධ්‍යානයකට පැමිණි අය හෝ යන යම් අයකුගේ පළමු වන මාර්ගය දෙවැන්න ආදී මාර්ගලාභීන් අතරේදී යම් කිසි ධ්‍යානයක් ලැබූ අයෙක් වේ. දෙවැන්න ආදී මාර්ගයකට පැමිණි අය ද, දෙවැන්න ආදී යම්කිසි ධ්‍යානයකට පැමිණි අය හෝ පළමු ධ්‍යානයට පැමිණි අය හෝ වෙති. මෙසේ මාර්ග සතරම ධ්‍යාන වශයෙන් සමාන හෝ අසමාන හෝ ඇතැම් අංශවලින් පමණක් සමාන හෝ වෙයි.

ධ්‍යානයේ මෙම විශේෂත්වය අත්තිවාරම ලෙස ගත් ධ්‍යානයේ (පාදක ධ්‍යානයේ) නියමයෙන් සිදු වේ. පාදක ධ්‍යානයේ නියමයෙන් ප්‍රථම ධ්‍යානලාභීහු එම ධ්‍යානයෙන් නැගී විදර්ශනාවෙන් බලන්නහුට ඇති වන මාර්ගය ප්‍රථම ධ්‍යානයට අයත් වේ. මාර්ග, බොජ්ඣඞ්ග. ධ්‍යානාංග යන මේවා වනාහී මෙහිදී පරිපූර්ණ තත්ත්වයට පත්වූයේ වෙයි. දෙවන ධ්‍යානයෙන් නැගී විදර්ශනාවෙන් බලන්නහුට ඇතිවනුයේ දෙවන ධ්‍යානයට අයත් මාර්ගයයි. මෙහි මාර්ගාංග වනාහී සතක් වේ. බොජ්ඣඞ්ග සයක් වේ. මේ පිළිවෙළටම සතරවන ධ්‍යානයෙන් නැගී නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනය දක්වා අරූපී වූ සිවුවන පස්වන ධ්‍යාන උපදී. ඒවා ද ලෝකෝත්තර වේ. ලෞකික නොවේයයි කියන ලදී.
මෙහිදී ප්‍රථම ධ්‍යානාදීන්හි තත්ත්වය කෙසේද යත් :- ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නැඟී සෝවාන් මාර්ගයට පැමිණ අරූප සමාපත්තිය වඩා යමකු අරූප භවයෙක්හි උපන්නේ ද, එය ධ්‍යානයකට අයත් වේ. එහි මාර්ග තුන උපදී. මෙසේ පාදක වූ ධ්‍යානයම විනිශ්චය ලබා දෙයි. ඇතැම් තෙරුන් වහන්සේලා විදර්ශනාවට අරමුණු වූ කොටස් නියෝගය ලබාදෙත් යයි කියත් වෙනත් ඇතැමෙක් පුද්ගලයා තුළ ඇති අදහස නියම කිරීම කරන්නෝයයි කියත්. තව ද ඇතැමෙක් ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටීම සමග ඇතිවන විදර්ශනාව නියම කිරීම කරන්නෝ යයි කියත්. තව ද ඇතැමෙක් ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටීම සමඟ ඇතිවන විදර්ශනාව නියම කිරීම කරන්නෝ යයි කියත්. ඔවුන්ගේ මත විනිශ්චය කිරීම විශුද්ධි මාර්ගයේ “වුට්ඨාන ගාමිණී විපස්සනා අධිකාර” යෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන් ම දත යුත්තේය. අයං වුච්චති භික්‍ඛවෙ සම්මා සමාධි = මෙය පෙර කොටසෙහි ලෞකික සමාධියයයි ද, පසු කොටසෙහි ලෝකෝත්තර සමාධිය යයි ද කියනු ලැබේ.]

SN 05-01-01-09. සූක භික්‍ෂු සූත්‍රය

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක්කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ.
‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළසේක.

“මහණෙනි,
යම්සේ වරදවා තබන ලද (උඩුකුරු නොකොට)
හැල් වී නණ්ඩුවක් හෝ යව වී නණ්ඩුවක් හෝ
අතින් ඇල්ලුවේ නම් හෝ පයින් පෑගුනේ නම්,
අත හෝ පය හෝ තුවාල වන්නේය’.
ලේ ගලන්නේය .

[ – මිච්ඡා පණිහිතං = උඩු අතට හරවා තබන ලද උල යමකුගේ අත හෝ පය තුවාල කරයි ද, එසේ වැරදි ලෙස තබන ලද්දේ “මිච්ඡාපණිහිත” නම් වේ. මිච්ඡා පණිහිතාය දිට්ඨියා = වැරදි ලෙස පිහිටුවන ලද කර්මය විසින් සකසන ලද ප්‍රඥාවෙන් අවිජ්ජං ජෙච්ඡති = සත්‍ය සතර වසාගෙන තිබෙන අවිද්‍යාව බිඳින්නේය. විජ්ජං උප්පාදෙස්සති අර්හත් මාර්ගය නමැති විද්‍යාව උපදවන්නේය. මිච්ඡා පණිහිතත්තා භික්‍ඛවෙ දිට්ඨියා = කර්මයෙන් සැකසුණ ප්‍රඥාවෙන් ද, ආර්ය මාර්ගඥානය වැඩීමෙන් ද වැරදි ලෙස තබන ලද බැවින් නොපවත්වන ලද යන අර්ථයයි. මේ සූත්‍රයෙහි කම්මස්සකත ඥානය මාර්ගයට යෝග්‍ය කොට මිශ්‍ර වූ මාර්ගයක් කියන ලදී.

ඊට කාරණා කිම්ද?
මහණෙනි, නණ්ඩුව වරදවා තබන ලද හෙයිනි.

මහණෙනි,
එමෙන්ම යම් මහණකු වරදවා ගත් දිට්ටියකින්
වරදවා ගත් දැකීමකින් ,
වරදවා කරන මාර්ග භාවනාවක් මගින්
අවිද්‍යාව සිඳියි, විද්‍යාව උපදවන්නේය යන්න සිදු නොවන්නේය.
ඊට කාරණා කවරේද?
දැකීම වරදවා තබන ලද හෙයිනි.

“මහණෙනි,
මනාකොට තබන ලද හැල් වී නණ්ඩුවක් හෝ යව වී නණ්ඩුවක් හෝ අතින් හෝ පයින් හෝ ඇනුණේ (මඩනා ලද්දේ) අත හෝ පය සිදුරු වේ. ලේ උපදවයි .
ඊට කාරණා කවරේද?
මහණෙනි, නණ්ඩුව මනාකොට තබන ලද බැවිනි.

මහණෙනි,
එමෙන්ම මනාකොට තබනලද දෘෂ්ටිය ඇති,
මාර්ග භාවනාව මනාව කරණ භික්ෂුව ස්ථිර ලෙසම
අවිද්‍යාව සිඳියි. විද්‍යාව උපදවයි. නිර්වාණය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරයි.
ඊට කාරණා කවරේද?

මහණෙනි, දෘෂ්ටිය සෘජු කොට ගත් හෙයිනි.

“මහණෙනි,
භික්ෂුවක් මනාකොට තබන ලද දෘෂ්ටියෙන්
නිවැරදිව කරන ලද මාර්ග භාවනාවෙන් කෙසේ නම් අවිද්‍යාව බිඳීද?
විද්‍යාව උපදවයිද?
නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂකෙරේද?

මහණෙනි,
විවේකය ඇසුරු කළාවූ, විරාගය ඇසුරු කළාවූ,
නිරෝධය ඇසුරු කළාවූ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය වඩව්.

විවේකය ඇසුරු කළාවූ විරාගය ඇසුරු කළාවූ
නිරෝධය ඇසුරු කළාවූ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ
සම්‍යක් සංකල්පය වඩව්.

“විවේකය ඇසුරු කළාවූ විරාගය ඇසුරු කළාවූ,
නිරෝධය ඇසුරු කළාවූ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ
සම්‍යක් වචනය වඩව්.

“විවේකය ඇසුරු කළාවූ විරාගය ඇසුරු කළාවූ
නිරෝධය ඇසුරු කළාවූ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ
සම්‍යක් කර්මාන්තය වඩව්.

“විවේකය ඇසුරු කළාවූ විරාගය ඇසුරු කළාවූ
නිරෝධය ඇසුරු කළාවූ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ
සම්‍යක් ආජීවය වඩව්.

“විවේකය ඇසුරු කළාවූ විරාගය ඇසුරු කළාවූ
නිරෝධය ඇසුරු කළාවූ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ
සම්‍යක් ව්‍යායාමය වඩව්.

“විවේකය ඇසුරු කළාවූ විරාගය ඇසුරු කළාවූ
නිරෝධය ඇසුරු කළාවූ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ
සම්‍යක් සතිය වඩව්.

“විවේකය ඇසුරු කළාවූ විරාගය ඇසුරු කළාවූ
නිරෝධය ඇසුරු කළාවූ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ
සම්‍යක් සමාධිය වඩව්.

“මහණෙනි,
මෙසේ මනාකොට දෘෂ්ටිය සෘජු කරගත්,
මාර්ගය භාවනාව කරණ භික්ෂුව අවිද්‍යාව සිඳියි.
විද්‍යාව උපදවයි. නිර්වාණය ප්‍රත්‍යක්ෂ කෙරේයයි” වදාළේය.

[10. දිට්ඨිජ්ජුකම්මය හෙවත් දෘෂ්ටිය පිරිසිදු කිරීම
පින් පව් ඇත, පින් පව්වල විපාක ඇත, මරණින් පසු නැවත ඉපදීමක් ඇත. සත්ත්වයෝ කර්මානුරූප පරිදි සුවදුක් ලබන්නාහ යනාදීන් සම්‍යක් දෘෂ්ටිය ඇති කර ගැනීම ඇති කර ගත් සම්‍යක් දෘෂ්ටිය පිරිසිදු කර ගැනීම දිට්ඨිජ්ජුකම්ම නම් වූ දස වන කුශලය ය.

බෞද්ධ නාමයෙන් සිටින සැම දෙනම සාමාන්‍යයෙන් කර්මය කර්ම ඵලය පිළිගන්නවුන් වුවද ශුද්ධ සම්‍යග් දෘෂ්ටිය ඇත්තෝ නොවෙති. ඔවුන්ගෙන් ඇතමෙක් දෘෂ්ට මඞ්ගලාදිය සාර වශයෙන් ගෙන කර්මය සැහැල්ලු කොට සලකති. ඇතමෙක් වර්තමාන කර්ම හා සැප දුක් ලැබීමට ඇති කර්මයේ අන්‍ය හේතූන්ද හැර සියල්ලම අතීත කුශලාකුශල කර්ම බලයෙන් ම වෙතැයි පමණ ඉක්මවා කර්ම හා කර්ම ඵලය පිළිගනිති. ඇතමෙක් ඇතැම් පුණ්‍යකර්ම පාප කර්ම වශයෙන්ද ඇතමෙක් ඇතැම් පාපකර්ම පුණ්‍යකර්ම වශයෙන්ද වරදවා ගනිති. ඇතමෙක් ඇතැම් අල්ප සාවද්‍ය කර්ම මහා සාවද්‍ය කර්ම වශයෙන්ද, ඇතැම් මහා සාවද්‍ය කර්ම අල්ප සාවද්‍ය කර්ම වශයෙන්ද වරදවා ගෙන සිටිති. එබඳු හැඟීම් ඇතියවුන්ගේ සම්‍යග් දෘෂ්ටිය අපරිශුද්ධ ය. ඔවුන් විසින් ධර්ම ශ්‍ර‍වණ ධර්ම සාකච්ඡා ආදියෙන් දෘෂ්ටිය ශුද්ධ කර ගත යුතු ය.

සම්‍යග්දෘෂ්ටිය අනේකාකාර වුව ද මේ පුණ්‍යක්‍රියා වස්තු විෂයෙහි ගනු ලබන්නේ කර්මස්වකතා සම්‍යග් දෘෂ්ටිය ය. එය –
“කම්මස්සකා සබ්බෙ සත්තා, කම්ම දායාදා, කම්ම යොනි, කම්මබන්ධු, කම්මපටිසරණා, යං කම්මං කරිස්සන්ති කල්‍යාණං වා පාපකං වා තස්ස දායාදා භවිස්සන්ති” යි.
තථාගතයන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. “සකල සත්ත්වයෝ කර්මය හිමි කොට ඇත්තෝ ය. කර්මය උරුම කොට ඇත්තෝ ය, කර්මය සැප දුක් ලැබීමේ හේතුව කොට ඇත්තෝ ය. කර්මය නෑ කොට ඇත්තෝ ය. කර්මය පිහිට කොට ඇත්තෝ ය. මනා වූ හෝ නො මනා වූ හෝ යම් කර්මයක් කෙරෙත් නම් සත්ත්වයෝ එය උරුමය කොට ඇත්තාහු වන්නාහු ය.” යනු එහි තේරුම ය.

මේ කර්මස්වකතා සම්‍යක්දෘෂ්ටිය ඇතැම් සූත්‍ර‍වල දී කරුණු දශයක් සම්බන්ධ කොට “අත්ථි දින්නං, අත්ථි යිට්ඨං, අත්ථි හුතං, අත්ථි සුකත දුක්කතානං කම්මානං ඵලං විපාකෝ, අත්ථි මාතා, අත්ථි පිතා, අත්ථි සත්තා ඕපපාතිකා, අත්ථි අයං ලොකො, සමණ බ්‍රාහ්මණා සමග්ගතා සම්මා පටිපන්නා යෙ ඉමඤ්ච ලොකං පරං ච ලොකං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙන්ති” යි වදාරා තිබේ. එහි තේරුම මිථ්‍යා දෘෂ්ටි කර්මය විස්තර කිරීමේ දී ඉහත දක්වන ලද දශවස්තුක මිථ්‍යාදෘෂ්ටියට අනුව තේරුම් ගත හැකි ය.

සම්‍යග් දෘෂ්ටියේ අනුසස්
සත්ත්වයනට සැප සම්පත් ලැබිය හැක්කේ පින් කිරීමෙනි. මිථ්‍යාදෘෂ්ටිය පින් කිරීමට මහත් බාධකයකි. පිනට සත්ත්වයාගේ සිත නැමෙනුයේ සම්‍යග් දෘෂ්ටිය නිසා ය. එ බැවින් එය සියලු පින්වලට මූලය ද ප්‍ර‍තිෂ්ඨාව ද වේ. එය ආර්‍ය්‍ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයේ පළමු වන අංගය කොට වදාරා තිබෙනුයේ ද එහෙයිනි. සම්‍යග් දෘෂ්ටියේ අගය දක්වා වදාළ දේශනා බොහෝ ය. ඉන් කීපයක් මෙසේ ය.

“නාහං භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එක ධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යෙන අනුප්පන්නා වා කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති උප්පන්නා වා කුසලා ධම්මා භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය සංවත්තන්ති, යථයිදං භික්ඛවෙ සම්මාදිට්ඨි, සම්මාදිට්ඨිකස්ස භික්ඛවෙ, අනුප්පන්නා චෙව කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච කුසලා ධම්මා භිය්‍යො භාවාය වෙපුල්ලාය සංවත්තන්ති”.
මහණෙනි, මේ සම්‍යග් දෘෂ්ටිය සේ නූපන් කුශලයන් ඉපදීමට හා උපන් කුශලයන් වැඩීමට ද හේතු වන අන් එක ම ධර්මයකුදු මම නො දකිමි. සම්‍යග් දෘෂ්ටිකයා හට නූපන් කුශලයෝ ද උපදනාහු ය. උපන් කුශලයෝ ද වැඩෙන්නාහු ය” යනු එහි අදහස ය.

“නාහං භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එක ධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යථෙවං සත්තා කායස්ස භෙදා පරම්මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති. යථයිදං භික්ඛවෙ, සම්මා දිට්ඨි, සම්මා දිට්ඨියා භික්ඛවෙ සමන්නාගතා සත්තා කායස්ස භෙදා පරම්මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති”.
“මහණෙනි, මේ සම්‍යග්දෘෂ්ටිය සේ සත්ත්වයනට සුගතියෙහි ඉපදීමට හේතු වන අන් එක් ධර්මයකුදු නො දක්නෙමි. මහණෙනි, සම්‍යග් දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත ව සත්ත්වයෝ මරණින් මතු සුගතිය වූ ස්වර්ගයෙහි උපදනාහු ය” යනු එහි අදහස ය.

සම්මාදිට්ඨිකස්ස භික්ඛවෙ, පුරිස පුග්ගලස්ස යඤ්චෙව කායකම්මං යථා දිට්ඨි සමත්තං සමාදින්නං යඤ්ච වචීකම්මං යඤ්ච මනො කම්මං යථාදිට්ඨි සමත්තං සමාදින්නං යා ච පත්ථනා -යො ච පණිධි – යෙ ච සංඛාරා සබ්බෙ තෙ ධම්මා ඉට්ඨාය කන්තාය මනාපාය හිතාය සුඛාය සංවත්තන්ති.”
“මහණෙනි, සම්‍යග් දෘෂ්ටිකයා විසින් ස්වකීය දෘෂ්ටියේ සැටියට යම් කාය කර්මයක් යම් වාක් කර්මයක් යම් මනඃකර්මයක් සම්පූර්ණ කරන ලද ද ගන්නා ලද ද, යම් ප්‍රාර්ථනයක් කරන ලද ද, යම් සංස්කාරයක් රැස් කරන ලද ද ඒ සියල්ල ඔහුට ඉෂ්ට භාවය පිණිස මනෝඥ භාවය පිණිස මනාප භාවය පිණිස හිත පිණිස සැප පිණිස පවත්නාහුය” යනු එහි අදහස ය.

මේ කර්මස්වකතා සම්‍යග් දෘෂ්ටියෙහි පිහිටා දන් දී සිල් රැක භාවනා කොට සැපතින් සැපතට පැමිණෙමින් රහත්ව ද පසේ බුදුව ද ලොවුතුරා බුදු ව ද නිවන් දුටුවන්ගේ පරිච්ඡේදයක් නැත්තේ ය. දුකින් මිදෙනු කැමති, සැපතට පැමිණෙනු කැමති සියල්ලෝ ම ධර්ම ශ්‍ර‍වණ සත්පුරුෂ සේවනාදියෙන් සම්‍යග්දෘෂ්ටියෙහි පිහිටා සම්‍යග්දෘෂ්ටිය පිරිසිදු කර ගෙන නිවන් සැපත අත් පත් කර ගනිත් වා!

මේ පින් දශය අතුරෙන් දාන ශීල භාවනා යන තුන ප්‍ර‍ධාන වේ. ඉතිරි සත ඒවාට ඇතුළත් වේ. එබැවින් පින් දක්වන සමහර තැන්වල දාන ශීල භාවනා තුන පමණක් දක්වා තිබේ. පින් තුනක් කියන තැන්වල දී පත්තිදාන, පත්තානුමෝදනා දෙක දානයට ද අපචායන වෙය්‍යාවච්ච දෙක ශීලයට ද ඉතිරි පින් තුන භාවනාවට ද සංග්‍ර‍හ කරනු ලැබේ. LINK බෞද්ධයාගේ අත්පොත ]

SN 05-01-01-10. නන්දිය භික්‍ෂු සූත්‍රය

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහි අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක.

එකල්හි නන්දිය නම් පරිබ්‍රාජකයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමග සතුටුවිය යුතු සිහිකටයුතු කථාව කොට නිමවා එක්පසෙක හුන්නේය. එක් පසෙක හුන්නාවූ නන්දිය පරිබ්‍රාජයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීය.

“භවත් ගෞතමයන් වහන්ස,
වඩන ලද්දාවූ බහුල කරන ලද්දාවූ
කෙතෙක් ධර්මයෝ නිවනට පැමිණෙන්නාහුද?
නිවන පිහිටකොට ඇත්තාහුද?
නිවන කෙළවර කොට ඇත්තාහු වෙත්ද?”

“නන්දිය,
වඩන ලද බහුල කරන ලද ධර්ම අටක්
නිවනට පැමිණෙන්නාහු නිවන පිහිටකොට ඇත්තාහු
නිවන කෙළවර කොට ඇත්තාහු වෙත්.
කවර අටක්ද?

එනම් සම්‍යක් දෘෂ්ටිය,
සම්‍යක් සංකල්පය,
සම්‍යක් වචනය,
සම්‍යක් කර්මාන්තය,
සම්‍යක් ආජීවය,
සම්‍යක් ව්‍යායාමය,
සම්‍යක් සතිය,
සම්‍යක් සමාධිය යන මේවායි.

නන්දිය, වඩන ලද්දාවූ බහුල කරන ලද්දාවූ මේ ධර්මයෝ අට
නිවනට පැමිණෙන්නාහු නිවන පිහිටකොට ඇත්තාහු
නිවන කෙළවරකොට ඇත්තාහු වෙත්.

“මෙසේ වදාළ කල්හි නන්දිය පරිබ්‍රාජකයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීය.
‘යහපති, භවත් ගෞතමයන් වහන්ස යහපති, භවත් ගෞතමයන් වහන්ස,
යටිකුරු කරන ලද්දක් උඩුකුරු හෝ කෙරේද,
සැඟවූවක් විවෘත හෝ කෙරේද,
මංමුළාවූවෙකුට මාර්ගය හෝ කියයිද,
ඇස් ඇත්තෝ රූප දකිත්වායි අන්ධකාරයෙහි
තෙල් පහනක් හෝ දරාද,
එපරිද්දෙන් භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ විසින්
නොයෙක් ක්‍රමයෙන් දේශනා කරන ලදී.
ස්වාමීනි,
මම අද පටන් දිවිහිමියෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේද,
ධර්මයද, සංඝයාද සරණ යමි.
භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ
මා උපාසකයෙකු කොට දරන සේක්වා”
යනුයි

SN 05-01-01-01. අවිජ්ජා සූත්‍රය
SN 05-01-01-02. උපඩ්ඪ සූත්‍රය
SN 05-01-01-03. සාරිපුත්ත සූත්‍රය
SN 05-01-01-04. ජාණුස්සොණි බ්‍රාහ්මණ සූත්‍රය
SN 05-01-01-05. කිමත්ථිය සූත්‍රය
SN 05-01-01-06. පඨම අඤ්ඤතර භික්ඛු සුත්තං
SN 05-01-01-07. දුතිය භික්‍ෂු සූත්‍රය
SN 05-01-01-08. විභඞ්ග සූත්‍රය
SN 05-01-01-09. සූක සූත්‍රය
SN 05-01-01-10. නන්දිය සූත්‍රය

සත්වයා මේ සසර සැරිසරන්නේ හේතුවක් නිසාය. ඒ හේතුව නොදැනීමය. නොදන්නේ සියල්ලමය. සත්වයා තමා සසරේ ඉපිදෙමින් මැරී යලි උපදිමින් මැරී යන බව නොදනී. ඒ උපත ලබන තැන් විවිධ බව, සමහරක් ඉතා විෂම බව නොදනී, ඒ ඒ උපත්ති ස්ථානය ලැබෙන්නේද තමන් කරන කර්ම නිසා බව නොදනී. කොතැනක ඉපදුනත් දුක්ඛය මිස සුඛයක් නැති බව නොදනී.

SN 05-01-01-01. අවිජ්ජා සූත්‍රය

සත්‍යය නොදැකීම අන්ධකාරයේ ඉන්නා සේය. මේ හරසුන් පංච ස්කන්ධය මමය මාගේය මිනිහෙක්ය ලෙස දකින්නේ අන්ධකාරයේ ඉන්නා නිසාය. කවදාහෝ පහන් ආලෝකයක් හෝ කලාමැදිරි එළියක් හෝ ඇතිවුනොත් ඇත්තටම “මම” ය කියා එකෙක් නැති බව පෙනෙනු ඇත.

සත්‍යය වසන්නාවූ ස්වභාවයෙන් අවිද්‍යාව අන්ධකාරයක් වැනිය.
කාරණය වරදවා දක්වන්නා වූ ස්වභාවයෙන් පාට කන්නාඩියක් වැනිය.
නිල් කන්නාඩියකින් ලෝකය බලන්නාහට හැම දෙයක්ම නිල් පැහැයට පෙනේ.
එමෙන් අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු සිතින් තමාගේ පඤ්චස්කන්ධය හා
බාහිර ලෝකයත් දකින හෙවත් සිතන තැනැත්තාට
ඇති සැටියට ලෝකය නොපෙනේ.
අවිද්‍යා පටලය තුලින් පෙනෙන සැටියට
ඒවා සැබෑ ආකාරයට නොව වෙනත් ආකාරයකට පෙනේ.

දුඃඛ සත්‍යය වසන අවිද්‍යාවෙන් යුක්ත වූ සිතින්
තමාගේ හා අනුන්ගේ ස්කන්ධයන් බලන තැනැත්තාට,
ජාති ජරා ව්‍යාධි මරණාදි ගිනිවලින් වෙළී
ඒ ගිනිදැල් මැද ගිනි පෙනෙල්ලක් සේ පවත්නා වූ,
කිසිම හරයක් නැත්තාවූ, නිතර ම දුක් ගෙන දෙන්නාවූ
පඤ්චස්කන්ධය, පරම සුන්දර දෙයක් ලෙස පෙනේ.
ලෝකයෙහි ඇති ඉතාම උතුම් දෙය ඉතාම වටිනා දෙය සැටියට පෙනේ.
එසේ පෙනීමෙන් ඔහුට ස්වකීය පඤ්චස්කන්ධය කෙරෙහි මහත් ඇල්මක් ඇතිවේ.
අන්‍ය ඇතැම් පුද්ගලයන්ගේ පඤ්චස්කන්ධයන් පිළිබඳව ද
එයට දෙවැනි තරමේ හෝ ඒ තරමේම හේ ඇල්මක් ඇතිවේ.]

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහි වූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූ සේක. ‘ස්වාමීනියි’ කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.

“මහණෙනි,
අවිද්‍යාව අහිරික අනොත්තප්පයන් සමග
අකුසල ධර්මයන් ඇතිවීම පිණිස
(සමග ඉපදීම් වශයෙන් හෝ
බලවත් හේතු වශයෙන් හෝ)
පූර්වංගම වෙයි.

මෙහි – පුබ්බඞ්ගමා = සහජාත (හෙවත් උපත සමග) වශයෙන්ද, උපනිශ්‍රය (හෙවත් මුලික හේතුව) වශයෙන්ද යන ආකාර දෙකින් මූලික වන්නාවූ. සමාපත්තියා = සම වැදීම පිණිස සත්‍යය ප්‍රතිලාභය කර ගැනීම සඳහා ආරම්භය පිණිස යන අදහසයි. 
අන්‍වදෙව අහිරිකං අනොත්තප්පං = වැරදි කිරීමට ලැජ්ජා නැත යන ආකාරයේ තත්ත්වයක සිටියේ නම් “අහිරික” යී ද. වැරදි කිරීමට බිය නැත යන ආකාරයේ තත්ත්වයක සිටියේ නම් “අනොත්තප්ප” යීද යෙදේ. මේවායින් තොර නොවී පවට ලැජ්ජා භය නොඋපදී යන අදහසයි. 

මහණෙනි,

[කෙසේද යත් යම් කලෙක වනාහී දෘෂ්ටිය හා යෙදුණ සිත කයෙන් කරන ඇඟවීම් ඉපදවීම, ක්‍රියාවට නැංවීම සිදු කරයි ද, එකල්හි මිථ්‍යාදෘෂ්ටි. මිථ්‍යා සංකල්ප මිථ්‍යා ව්‍යායාම, මිථ්‍යා සති, මිථ්‍යා සමාධි, මිථ්‍යා කර්මාන්ත යන අංග සය උපදී. යම් කලෙක සිත දෘෂ්ටිය හා එකට නො යෙදුණේ ද, එකල්හි මිථ්‍යාදෘෂ්ටි වැරදි පස උපදී. යම් කලෙක ඒ අංග දෙකම වචනයෙන් කරන ඇඟවීම් ඉපදවීම, ක්‍රියාවට නැංවීම සිදු කරයිද එකල්හි මිථ්‍යා කර්මාන්ත ඇති තැන්හි ද මිථ්‍යා වචනයෙහි පිහිටියාවූ ම හයක් හෝ පහක් වූ මෙම ආජීවය කැළඹීමට පත්වනුයේ කායවාග් ද්වාරයන්හිම එක්තරා ස්ථානයකදී කැළඹීමට පත් වේ. මනෝ ද්වාරයෙහිදී එසේ නොවේ. එහෙයින් යම් කලෙක සජීවි හිසකින් ඒ සිතුවිලිම කායවාක් විඥප්තීන් (ඇඟවීම්) උපදවයි ද එකල්හි කාය කර්මය මිථ්‍යා ආජීව නම් වෙයි. එකල්හි වචී කර්මය යනු මිථ්‍යා ආජීවය වශයෙන් ඒ හය හෝ පහ යම් කලෙක්හි ඇඟවීම් නො උපදවා හෝ ඒ සිතුම් උපදවයිද. එකල්හි මිථ්‍යාදෘෂ්ටි, මිථ්‍යා සංකල්ප, මිථ්‍යා ව්‍යායාම, මිථ්‍යා ස්මෘති, මිථ්‍යා සමාධි වශයෙන් පහක් හෝ මිථ්‍යා සංකල්පය මුල්කොට ගෙන සතරක් හෝ වන්නේය. මෙසේ එකම මොහොතක සියල්ල ලැබෙන්නේ නො වේ. වෙනස් වෙනස් අවස්ථාවන්හිදී ලැබේයයි දත යුතුය.

අවිජ්ජාගතස්ස අවිද්‍යාවට පැමුණුන. අවිද්‍යාවෙන් යුක්ත. මිච්ඡාදිට්ඨි අසත්‍ය වූ දෘෂ්ටිය, යහපත කරා නොපමුණුවන දෘෂ්ටිය. පහොති = හට ගනියි, උපදියි. මිථ්‍යා සංකල්ප ආදියෙහිදී ද අසත්‍ය වූ සහ යහපත කරා නොපමුණුවන්නාවූ යන වශයෙන් මිථ්‍යා ස්වභාවය දත යුතුය. මෙසේ මේ අකුසල ධර්ම අටට පැමිණීම මිථ්‍යා ස්වභාවයේ අංගයක් නම් වේ. ඒ සියල්ල වනාහි එක් ක්ෂණයකදීම නොලැබේ. වෙන වෙන අවස්ථාවන්හිදී ලැබේ.
සත්‍යය නොදකින සත්වයා මම කියා එකෙක් ඉන්නවාය යන අදහස දිට්ටියක් ඇති කර ගනී. ඒ නිසා මගේය මට අයිති කරගතයුතුය මගේ දු දරුවෝය ලෙස සංකප්ප ඇතිවේ. ඒ අනුව කතා බහෙයෙදේ. “මම” යා ලොකු කර ගනී. ඒ අනුව නොයෙක් දේ කරයි ඒ නිෂ්ඵල ක්‍රියා කරමින් “ජීවත් වේ.” සතිමත් බවක් ඇති නොවේ. කිසිදා සිතේ එකඟවීමක් ඇති නොවේ. කඩියෙකු සේ එහෙ මෙහෙ දුවයි. සසරේ නොනැවතී දුවයි.]

“මහණෙනි,
විද්‍යාව වනාහි (කම්මස්සකතා ඥානය)
හිරි ඔත්තප්පයන් (ලජ්ජා භය) සමග
කුසල ධර්මයන් ඇතිවීම පිණිස
(සහජාත උපනිශ්‍රය වශයෙන්)
පූර්වංගම වෙයි.

[පුර පක්ෂයෙහි – විජ්ජා = කර්මය හිමිකොට ගෙන ඇති නුවණ.
මෙහිද උත්පත්තිය සමග වශයෙන් හෝ හේතු සාධක වශයෙන් හෝ යන දෙආකාරයෙන් ම පෙරටුව යන ස්වභාවයක් ඇත්තේ යයි දත යුතුය. හිරොත්තප්පං = ලජ්ජාව ද බිය ද (යන කරුණු දෙක) එහි ලජ්ජාවන ස්වභාවය සහිත වූයේ “හිරි” යනු ද, බියවන ස්වභාවය සහිත වූයේ “ඔත්තප්ප” යනු ද වේ. මෙය මෙහි කෙටි හැඳින්වීම යි. විස්තරය වනාහී විසුද්ධි මග්ගයෙහි කියන ලද්දේමය.]

මහණෙනි,
විද්‍යා සංඛ්‍යාත කම්මස්ස කතා ඥානයෙන් යුක්ත
නුවණැත්තාහට නිවැරදි දෘෂ්ටිය ඇතිවේ..
සම්‍යක් දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූවහුට සම්‍යක් සංකල්පයන් උපදී.
සම්‍යක් සංකල්පයෙන් යුක්තවූවහුට සම්‍යක් වචනය උපදී.
සම්‍යක් වචනයෙන් යුක්තවූවහුට සම්‍යක් කර්මාන්තය උපදී.
සම්‍යක් කර්මාන්තයෙන් යුක්තවූවහුට සම්‍යක් ආජීවය උපදී.
සම්‍යක් ආජීවයෙන් යුක්තවූවහුට සම්‍යක් ව්‍යායාමය උපදී.
සම්‍යක් ව්‍යායාමයෙන් යුක්තවූවහුට සම්‍යක් සතිය උපදී.
සම්‍යක් සතියෙන් යුක්තවූවහුට සම්‍යක් සමාධිය උපදී”යයි
වදාළ සේක.

[පුර පක්ෂයෙහි – විජ්ජා = කර්මය හිමිකොට ගෙන ඇති නුවණ. මෙහිද උත්පත්තිය සමග වශයෙන් හෝ හේතු සාධක වශයෙන් හෝ යන දෙආකාරයෙන් ම පෙරටුව යන ස්වභාවයක් ඇත්තේ යයි දත යුතුය. හිරොත්තප්පං = ලජ්ජාව ද බිය ද (යන කරුණු දෙක) එහි ලජ්ජාවන ස්වභාවය සහිත වූයේ “හිරි” යනු ද, බියවන ස්වභාවය සහිත වූයේ “ඔත්තප්ප” යනු ද වේ. මෙය මෙහි කෙටි හැඳින්වීම යි. විස්තරය වනාහී විසුද්ධි මග්ගයෙහි කියන ලද්දේමය.
විජ්ජාගතස්ස = විද්‍යාඥානයට පැමිණි තැනැත්තාගේ, විද්‍යාඥානයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාගේ විද්දසුනො = නුවණැති පඬිවරයාගේ සම්මාදිට්ඨි තත්වු පරිදි දකින දෘෂ්ටිය නෛර්යාණික දෘෂ්ටිය සම්මා කම්මන්ත ආදියෙහි ද මේ පිළිවෙළම වේ. මෙසේ කුශල ධර්මයට පැමිණීමෙන් මේ අංග අට ඇති වේ. ඒ අටම ලෞකික මාර්ග ක්ෂණයේදී එකවර නො ලැබේ. ලෝකෝත්තර මාර්ගක්ෂණයේදී එය ලැබේ. ඒවා වනාහී ප්‍රථමධ්‍යානික මාර්ගයෙහි ද, ද්විතීය ධ්‍යානයට අයත් මාර්ග ආදියෙහි ද සම්‍යක් සංකල්පය හැර සතක්ම වන්නේය.
එහිදී යමකු මෙසේ කියයි ද?
කෙසේදයත් : යම් හෙයකින් මජ්ඣිම නිකායෙහි මහා සළායතන සූත්‍රයෙහි “සත්‍ය ලෙස පවත්නා යම් දෘෂ්ටියක් වේද එය සම්මා දිට්ඨි නම් වේ. සත්‍ය ලෙස පවත්නා යම් සංකල්පයක් වේද එය සම්මා සඞ්කප්ප නම් වේ, සත්‍ය ලෙස පවත්නා යම් ස්මෘතියක් වේද එය සම්මා සති නම් වේ. සත්‍ය ලෙස පවත්නා යම් සමාධියක් වේද එය සම්මා සමාධි නම් වේ. ඒ අනුව කාය කර්මය ද, වචී කර්මයද, ආජීවය ද කලින්ම සුපිරිසිදු වේයයි කියන ලදී. එහෙයින් අංග පසකින් යුත් ලෝකෝත්තර මාර්ගයක් පවතී. ඒ සූත්‍රයෙහි ම “මෙසේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය භාවනා සම්පූර්ණ වීම දක්වා ම ගමන් කෙරේ” යයි කිව යුතු වේ. යම් බඳු වූ මෙම කරුණු මෙයට පෙර ද සිදු වූයේය යන්න කුමක් හෙයින් නොදක්නෙහිදැයි කියන ලදී. එම කරුණ පැවිදි වූ දිනයෙහි පටන් පවත්නා පිරිසිදු බව දැක්වීම පිණිස පවතී. පැවිදි වූ දිනයෙහි පටන් පිරිසිදු කාය කර්ම ආදිය ලෝකෝත්තර මාර්ගක්ෂණයේදී අතිශයින් පිරිසිදු වේය යන මෙය මෙහි අර්ථය යයි දක්වන ලද්දේය. “එකල්හි වනාහී අංග පසකින් යුත් මාර්ගයක් වේ” යයි යන යමක් අභිධර්මයෙහි කියන ලද්දේද, එම කාර්යය දැක්වීම පිණිස එය කියන ලදී. යම් කිසි කලෙක්හි මිච්ඡා කම්මන්තය අත්හැර සම්මා කම්මන්තය පිළිපදීද, ඒ කල්හි මිච්ඡා වාචා හෝ මිච්ඡා ආජීවය හෝ සිදු නොවේ. දිට්ඨිය. සඞ්කප්පය, ව්‍යායාමය, සතිය, සමාධිය යන මේ කාරක අංග පසෙහි සම්මා කම්මන්තය පිළිපදිනුයේ නම් වෙයි. සම්මා වාචා, සම්මා ආජීව යන අංගයන්හිද මේ පිළිවෙළම වේ. මෙසේ මේ කාර්යය දක්වනු පිණිස මෙසේ කියන ලදී. ලෞකික මාර්ග ක්ෂණයෙහි ද (මේ අංග) පහම වෙයි. නො ඇලීම වනාහී නියත නොවේ. එහෙයින් අංග සයකින් යුක්තයයි නො කියා අංග පසකින් යුක්ත වන්නේම යයි කියන ලදී. “මහණෙනි, (උත්තම හෙවත්) ආර්ය චිත්තයෙන් යුක්ත වූ, ක්ලේශ රහිත චිත්තයෙන් යුක්ත වූ, ආර්ය මාර්ගයෙහි යෙදුණා වූ, ආර්ය මාර්ගය වඩන්නා වූ තැනැත්තහුගේ යම්තාක් තෙවැදෑරුම් කාය දුශ්චරිතයන්ගෙන් ඈත් වීමක් වැළකීමක් ඉවත් වීමක්, වෙන්වීමක්, එම දුසිරිත්හි නොයෙදීමක්, ඒවා නොකර සිටීමක් යන යමක් වේද මහණෙනි, මෙම සම්‍යක් කර්මාන්තය ආර්ය වූ, ක්ලේශ රහිතවූ ලෝකෝත්තර මාර්ගයයි. මෙසේ වනාහී මහා චත්තාළීසක සූත්‍රය ආදී අනේකවූ සූත්‍රයන්හි (දැක්වෙන පරිදි) සම්‍යක් කර්මාන්ත ආදී වූ ලෝකෝත්තර මාර්ගයේ අංග වශයෙන් අංග අටක්වන ලෝකෝත්තර මාර්ගය වේයයි දත යුතුය. මේ සූත්‍රයෙහිදී මෙම අෂ්ටාංගික මාර්ගය ලෞකික ලෝකෝත්තර වශයෙන් මිශ්‍රව කියන ලදී. දෙවැන්න කෝසල සංයුත්තයෙහි කියන ලද්දේමය.]

SN 05-01-01-02. උපඩ්ඪ සූත්‍රය

පුජ්‍ය මැල්සිරිපුර ධම්මකුසල හිමි කල සුත්‍ර විවරණය

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශාක්‍යජනපදයෙහි නාගරක නම් ශාක්‍යයන්ගේ නියම් ගමෙහි වැඩ වසන සේක. එකල්හි දිනක් ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයෝ වෙත පැමිණ වන්දනා කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීය.

“ස්වාමීනි,
කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇති බව,
කල්‍යාණ මිත්‍රයන් සමග විසීම,
කල්‍යාණ මිත්‍රයන් කෙරෙහි සිත නැමී පවත්නා බවය
යන කරුණු මාර්ගබ්‍රහ්මචර්යාව
පිණිස කොටසක් (බාගයක්) වෙයි” යනුයි.

“ආනන්දය, එසේ නොකියව!
ආනන්දය, එසේ නොකියව.!!

“ආනන්දය,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇති බව,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් සහායකොට විසීම ,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි සිත නැමී පවත්නා බව,
යන කරුණු මතම
මුළු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවම එම කරුණු මත පවත්නේය.

“ආනන්දය,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇති,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් සහායකොට ඇති,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි නැමුනු සිත් ඇති භික්ෂුව
ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වඩන්නේය,
ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය
බහුල වශයෙන් වඩන්නේයය

“ආනන්දය,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇති
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් සහයකොට ඇති,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි නැමුනු සිත් ඇති භික්ෂුව
කෙසේනම් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩාද,
ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය බහුල වශයෙන් කෙරේද?

[2] “ආනන්දය, භික්ෂුවක්
(තදංග වික්ඛම්භන සමුච්ඡේද පටිප්පස්සද්ධි නිස්සරණ)
නම් පඤ්චවිධ විවේකය ඇසුරුකළ,
විරාගය ඇසුරුකළ, නිරෝධය ඇසුරුකළ,
(පරිච්චාග පක්ඛන්දන) වශයෙන් දෙවැදෑරුම්වූ
කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය වඩයි.

විවේකය ඇසුරුකළ, විරාගය ඇසුරුකළ,
නිරෝධය ඇසුරුකළ, කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ
සම්‍යක් සංකල්පය වඩයි.

විවේකය ඇසුරුකළ විරාගය ඇසුරුකළ,
නිරෝධය ඇසුරු කළ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුණු
සම්‍යක් වචනය වඩයි.

විවේකය ඇසුරුකළ, විරාගය ඇසුරුකළ,
නිරෝධය ඇසුරු කළ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනු
සම්‍යක් කර්මාන්තය වඩයි.

විවේකය ඇසුරු කළ, විරාගය ඇසුරු කළ,
නිරෝධය ඇසුරුකළ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනු
සම්‍යක් ආජීවය වඩයි.

විවේකය ඇසුරුකළ, විරාගය ඇසුරුකළ,
නිරෝධය ඇසුරුකළ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනු
සම්‍යක් ව්‍යායාමය වඩයි.

විවේකය ඇසුරුකළ, විරාගය ඇසුරුකළ,
නිරෝධය ඇසුරුකළ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනු
සම්‍යක් සතිය වඩයි.

විවේකය ඇසුරුකළ, විරාගය ඇසුරුකළ
නිරෝධය ඇසුරුකළ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස
සම්‍යක් සමාධිය වඩයි.

[3] “ආනන්දය,
මෙසේ වනාහි කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇත්තාවූ
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් සහායකොට ඇත්තාවූ
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි නැමුනු සිත් ඇත්තාවූ
භික්ෂුව ආර්යඅෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩයි.
ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය බහුලකොට වඩයි.

ආනන්දය, මේ සියලුම ආර්ය මාර්ගය
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇතිබව නිසාම,
කල්‍යාණමිත්‍ර සහායත්වය නිසාම,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි නැමුනු සිත් ඇතිබව නිසාම,
පවත්නාබව මේ ආකාරයෙන් දත යුතුය.

ආනන්දය,
කල්‍යාණ මිත්‍රවූ තථාගතයන් නිසා
ඉපදීම ස්වභාවකොට ඇති සත්වයෝ ඉපදීමෙන් මිදෙති.
ජරාව ස්වභාවකොට ඇති සත්වයෝ ජරාවෙන් මිදෙති.
මරණය ස්වභාව කොට සත්වයෝ මරණයෙන් මිදෙති.
සෝක, වැළපීම්, දුක්, දොම්නස්, උපායාසයන්
ස්වභාවකොට ඇති සත්වයෝ ඒ සෝක වැලපීම්
දුක් දොම්නස්, උපායාසයන්ගෙන් මිදෙත්.

“ආනන්දය,
මේ ආර්ය මාර්ගය මුළුමනින්ම
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇති බව නිසා
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් සහාය කොට ඇති බව
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි නැමුනු සිත් ඇති බව නිසාම
පවත්නාබව මේ ක්‍රමයෙන් දතයුතුය.”

SN 05-01-01-03. සාරිපුත්ත සූත්‍රය.

මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර සමීපයෙහි වූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල්හි ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ භාග්‍යයවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ එක් පසෙක හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැළකළේය.

“ස්වාමීනි,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇතිබව
කල්‍යාණමිත්‍රයින් සහායකොට ඇති බව,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි නැමුනු සිත් ඇතිබව
එය මේ සියලු ආර්යමාර්ගය පිණිස පවත්නේය.”

“සාදු! සාදු! ශාරිපුත්‍රය! ශාරිපුත්‍රය!
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇති බව,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් සහායකොට ඇතිබවද,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි නැමුනු සිත් ඇති බද,
එය මුළු ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය පිණිස වෙයි.

[ සකල මිදං භන්තෙ = අනඳ තෙරණුවෝ තමන් ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයේ කෙළවරට නො පැමිණි බැවින් සම්පූර්ණ මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව කළ්‍යාණ මිත්‍ර ආශ්‍රයෙන් ලැබේයයි නො දත්හ. ධර්මසේනාපති (ශාරිපුත්‍ර) තෙරණුවෝ වූ කලී ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයේ සම්පූර්ණත්වයේ සිටි බැවින් එය දැනගෙන සිටියහ. එහෙයින් මෙසේ කීහ. ඒ නිසාම ඒ තෙරුන් හට “සාධු සාධු” යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සාධුකාර දුන්හ.]

“ශාරිපුත්‍රය,
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් ඇති
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් සහායකොට ඇති
කල්‍යාණ මිත්‍රයින් කෙරෙහි නැමුණු සිත් ඇති
භික්ෂුව ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වඩන්නේය.
ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය නැවත නැවත වඩන්නේය.

SN 05-01-01-04. ජාණුස්සොණි බ්‍රාහ්මණ සූත්‍රය

ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ සැවැත් නුවර පිඬු පිණිස වැඩ පස්වරුවෙහි පිණ්ඩපාතයෙන් පසු දානය වළඳා ඉන් පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩහුන් තැනට පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ එක් පසෙක හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැලකෙළේය.

“ස්වාමීනි, පෙරවරුවෙහි මම හැඳ පොරවා පාසිවුරු ගෙන සැවැත්නුවරට පිඬු පිණිස ගියෙමි. ස්වාමීනි, සුදු වෙළඹුන් යෙදූ සියල්ල සුදු රථයකින් සැවැත් නුවර යන්නාවූ ජානුස්සොණි බ්‍රාහ්මණයා මම දුටුවෙමි. (එම රථයෙහි) සුදු අශ්වයෝ යොදන ලද්දාහු වෙති. ආභරණද සුදුය. රථයද සුදුය. ඇතිරිළිද සුදුය. රැහැන්ද සුදුය. කෙවිටද සුදුය. (රථයෙහි නැංවූ) ඡත්‍රයද සුදුය. සුදු විජිනිපත්වලින් පවන් සලයි. එය දුටු මිනිස්සු ‘පින්වත්නි, ඒකාන්තයෙන් මේ උතුම් යානයකි. පින්වත්නි, ඒකාන්තයෙන් මෙය උතුම් යානයක ස්වභාවය ඇත්තේයයි’ කීහ.

[සබ්බසෙතෙන වළභීරථෙන සාකල්‍යයෙන්ම ධවල වර්ණ වූ වෙළඹුන් සතර දෙනක යෙදු රියකින් රථචක්‍රය, මැදිරිය, වියගස සහිත ඒ මුළු රථයම රිදීයෙන් ආලේප කරන ලද්දේ විය. මේ රථය ද යුද්ධ රථය, අලංකාර රථය යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වෙයි. එහි යුද්ධ රථය සතරැස් වෙයි. අධික ලෙස විශාල නොවේ. දෙදෙනකුට හෝ තිදෙනකුට එහි හිඳගත හැකි වේ. අලංකාර රථය විශාල වුවකි. දිග පැත්තේ වැඩි දිගක් ද, පුළුල් පැත්තේ වැඩි පළලක් ද ඇත්තේ වේ. එහි (සේ) සත් දරන්නා ද, වල් විදුනා දරන්නා ද, තල්පත් දරන්නා ද ආදී වශයෙන් අට දෙනකුට හෝ දස දෙනකුට සුවසේ සිටගෙන හෝ හිඳගෙන හෝ වැතිර ගෙන හෝ යාමට හැකිවේ. මෙය ද අලංකාර රථයක් මය.
සෙතා සුදං අස්සා = සුදු වෙළඹහු නම් ස්වභාවයෙන් ම සුදු පැහැ ඇත්තාහුමය. සෙතාලඞ්කාරා = ඒ වෙළඹුන්ගේ සැරසිලි රිදියෙන් නිමවන ලද්දේ විය. සෙතොරථො = කියන ලද පිළිවෙළින්ම රිදීයෙන් ආලේපිත බැවින් ද, ඒ ඒ තැන්හි ඇත් දළින් කැටයම් කළ බැවින් ද සුදු පැහැ ඇත්තේමය. සෙත පරිවාරො = යම් සේ සෙසු රථ සිංහසමින් ආවරණය වූයේ හෝ, ව්‍යාඝ්‍ර සමින් ආවරණය වූයේ හෝ, පිඬු පැහැ කම්බිලියෙන් ආවරණය වූයේ හෝ වෙයි ද එහෙත් මේ රථය එසේ නොවේ. මෙම රිය වනාහී ඝන පට වස්ත්‍රයෙන් ආවරණය වූයේ වෙයි. සෙතා රස්මියො = (අසුන් හට යෙදූ) රැහැන් ද රිදී නාළිකාවලින් ආවරණය කෙරිණ. සෙතාපතොදලට්ඨි = කෙවිටි ලීය පවා රිදී ආලේපිතය.
සෙතංඡත්තං රථය මැද ඔසවන ලද ඡත්‍රය පවා සුදු පැහැ ගත්තේය. සෙතං උණ්හීසං = අටඟුල් පුළුල් වූ රිදීමුවා නළල් පටය. සෙතානි වත්‍ථානි = වස්ත්‍රද සුදු පැහැයෙන් පෙණ කැටිමෙන් විය. ඔවුන් වෙත වූ ඉඟටියෙන් පහළ ඇඳුම් පන්සියයක් (බැගින්) අගනේ වෙයි. උතුරුසළුව දහසක් අගනේ වෙයි. සෙතා උපාහනා = මඟට බසින්නහුට වේවා, වනයට පිවිසෙන්නහුට වේවා පාවහන් තිබේ. මෙහි සඳහන් තැනැත්තා වනාහී රථයට නැඟුණේ වෙයි. ඒ නිසා ඊට සුදුසු වූ, රිදී ආලේප කළා වූ පාදාලංකාරයක් වූ මෙය (සඳහා) මෙසේ කියන ලද්දේයයි දත යුතුයි. සෙතාය සුදං වාළ විජනියා = පලිඟුමය මිටක් ඇති සුදු සෙමෙර වල්විදුනාවකින් හුදෙක් මෙ පමණෙකින්ම පමණක් ඔහුගේ සුදුපාට ඇතිවූයේ නොවේ. ඒ බ්‍රාහ්මණ තෙමේ වූ කලී සුදු විලවූන් ගැල්වීය, සුදු මල් පැලැන්දේය. ඔහු ගේ ඇඟිලි දහයෙහි වූ මුදු ද, කන්වල වූ කුණ්ඩලාභරණ ද යන මේ ආදී අලංකාර කිරීම් රිදීයෙන් කරන ලද්දේම විය. ඔහුගේ දස දහසක් පමණ වූ බ්‍රාහ්මණ පිරිස ද සුදු ඇඳුම්, සුදු විලවුන්, සුදුමල් ආදියෙන් සැරසෙන්නෝ වූහ.
යම්බඳු වූ මෙම සාවත්‍ථියා නිය්‍යාසි (සැවැත් නුවරින් පිට වූයේය) යන්නක් කියන ලද්දේ ද, එහි මෙම නිය්‍යාන (නික්මීම) පිළිබඳ විස්තරය මෙසේ ය. හේ තෙමේ වනාහී මාස හයෙන් හයට එක වරක් බැගින් නගරය ප්‍රදක්ෂිණා කරයි. මෙතැන් සිට මෙපමණ දින ගණනකින් නුවර පැදකුණු කරන්නේයයි කල් තබාම ප්‍රසිද්ධ කරවයි. එය අසා යමකු එතෙක් නුවරින් පිට නොවී සිටියාහු නම් ඔව්හු නුවරින් බැහැර නොයත්. යමකු (නුවරින්) පිට වී සිටියාහු නම් ඔව්හු පිනැති අයකුගේ සිරිසැප දකින්නෙමු යයි (ආපසු) පැමිණෙත්. යම් දිනෙක බ්‍රාහ්මණයා නගරයෙහි චාරිකා කරයි ද එදින උදෑසනම නුවර වීථි හැම ද, වැලි විසුරුවා, ඒ මත ලද පස්මල් විසුරුවා පුන් කලස් තබා කෙසෙල් ගස් ද, කොඩි ද ඔසවා මුළු නුවරම දුමින් සුවඳ කරත්.
බ්‍රාහ්මණ තෙමේ උදෑසනම හිස් සෝදා, පෙරවරු බත වළදා (පෙර) කියන ලද පිළිවෙළින් ම සුදු වස්ත්‍ර ආදියෙන් තම සිරුර සරසා පහයෙන් බැස රථාසනාරූඩ වෙයි. ඉක්බිති සෙසු සියළු බ්‍රාහ්මණවරු සුදු ඇඳුම්, විලවුන් හා මල්වලින් සැරසී සේසත් රැගෙන ඔහු පිරිවරා ගනිත්. ඉක්බිති මහජනයා රැස්කර ගනු පිණිස පළමු කොට තරුණ ළමයින් වෙත ලොකු කුඩා ගෙඩි වර්ග විසුරුවා හරිති. ඉන් අනතුරුව මසුරන් හා රුපියල් ද, අනතුරුව කහවණු ද විසුරුවත්. එකල්හි මහජනයා රැස්වෙත්, ප්‍රීතිඝෝෂා කරමින් ද, උඩ පනිමින් ද සිටිත්. ඉක්බිති බ්‍රාහ්මණ තෙමේ මංගල වචන හා සුබ ප්‍රාර්ථනා වචන කියන්නවුන් මංගල ප්‍රාර්ථනයන් හා සෞඛ්‍ය ප්‍රාර්ථනයන් කරන කල්හි මහ ඉසුරෙන් යුතුව නගර චාරිකාවෙහි යෙදෙයි. පින්වත් මනුෂ්‍යයෝ මහල් සහිත ප්‍රාසාදයනට නැඟී ගිරවුන්ගේ පියාපත් වැනි ජනෙල් කවුළු විවර කොට බලත්. බ්‍රාහ්මණ තෙමේ ද තමාගේ යශෝ ශ්‍රී සම්පත්තියෙන් යුතුව නගරය වසඟයෙහි තබා ගන්නාක් මෙන් දකුණු දොරටුවට අභිමුඛව සිටියේය. ඒ සඳහා මෙය කියන ලදී.
ත මෙනං ජනො දිස්වා = මහජනතාව ඒ රථය දැක, බ්‍රහ්මං = ශ්‍රේෂ්ඨ යන්නට තවත් වචනයකි. බ්‍රහ්මං වත භො යානං = “පින්වත. යානය ශ්‍රේෂ්ඨ යානයකට සමාන වෙයි” යන මෙය මෙහි අර්ථයයි. ඉමස්සෙව ඛො එතං = ආනන්දයෙනි, මනුෂ්‍යයෝ වනාහී වර්ණනා කරන තැනට පැමිණ තම දායකයන් හට වර්ණනා කිරිමේ ගීත ගායනා කරවත්. මනා රූපයෙන් යුක්ත වූ, දැකුම්කළු වූ, මහාධනයක් ඇත්තා වූ, බොහෝ වස්තුව ඇත්තාවූ යන මේ වර්ණනා කිරීමෙන් පමණක් මනා රූමත් හෝ මහා ධනවත් නොවේ. මෙසේම මහා ජනතාව බ්‍රාහ්මණයාගේ රථය දැක “පින්වත්නි, යානය උතුම් එකකැයි” වර්ණනා කරන්නෝ නමුදු. මේ යානය වනාහී වර්ණනා කිරීම් පමණකින්ම උතුම් ස්ථානයක් වන්නේ නොවේ. මෙම අප්‍රාණික දෙය ලාමක වූවක්ම වන්නේය. පරමාර්ථ වශයෙන් වනාහි ඉමස්සෙව ඛො ආනන්‍ද එතං අරියස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස අධිවචනං = ආනන්‍දය, මෙය (බ්‍රහ්ම යානං) වනාහී මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයටම තවත් වචනයකි. මේ වූ කලී හැම දොසින්ම වෙන්වූවක් බැවින් සෙට්ඨො (ශ්‍රේෂ්ඨ) වේ. “ආර්යයෝ මේ මඟින් ම නිවනට යන්නාහ” යන අරුතින් බ්‍රහ්මයානං ඉතිපි = (බ්‍රහ්ම යානය යනු ද), ධර්මය වූ බැවිනුත්, (සසරින් එතෙරට යන) යානයක් බැවිනුත් ධම්මයානං ඉතිපි (ධර්ම යානය යනු ද), මෙයට වඩා උසස් මඟක් නැති බැවිනුත්, කෙලෙස් සටන ජයගත් බැවිනුත් අනුත්තරො සඞ්ගාම විජයො ඉතිපි (උත්තරීතර වූ, සටන දිනූ තැනැත්තාය) යනු ද කීමට වටනේය.]

ස්වාමීනි,
මේ ධර්මවිනය නම් ශාසනයෙහිද
එබඳු උතුම් යානයක් පනවන්ට හැක්කේද?
“ආනන්දයෙනි, හැකිය”
යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළසේක.

“ආනන්දය,
මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයටම උතුම් යයි කියාද
ධර්මයානයයි කියාද
නිරුත්තර සංග්‍රාම විජයයි කියාද නමකි.

රථො = ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය නම් රථයයි. 
සීල පරික්‍ඛාරො = චතුපාරිශුද්ධි ශීලය නමැති අලංකාරය 
ඣානක්‍ඛො = විදර්ශනාවෙන් යුක්ත වූ පස් වැදෑරුම් වූ ධ්‍යානාංගයන්ගෙන් යුක්ත වූ, ධ්‍යානමය මධ්‍යයයි, හෙවත් ධ්‍යාන අක්සයයි. 
චක්කවීරියො = ශක්තිමත් වූ චක්‍රය කායිකය, චෛතසිකය යන ශක්තීන් දෙක මෙහි “චක්ක” යනුවෙන් අදහස් වේ. 
උපෙක්‍ඛා ධුර සමාධි = වීර්යයේ ඒකාග්‍රතාවය ධුර සමාධි නම් වේ. (හෙවත්) රථයේ විය ගසෙහි නිශ්චල භාවය ද ධුර සමාධි නම් වේ. වඩ වඩා උසස්වන ආකාරයක් නැති බැවින් මෙම පද යුගල දෙකෙහිම “සම බව” යන අරුතක් ඇත. එහිදී මේ තෙමේ වනාහී මධ්‍යස්ථ වූ උපේක්ෂා සිතුවිල්ලේ සැඟවුණ නොසන්සුන් බව හෙවත් උඩඟු බව ඉවත් කොට ප්‍රායෝගිකව මධ්‍යස්ථ තත්ත්වයෙක් හි සිත පිහිටුවයි.
එබැවින් මෙම (ආර්ය) මාර්ගය නමැති රථයට “ධුර සමාධි” යයි කියන ලදී.
අනිච්ඡා පරිවාරණං = රථයේ බාහිර පැතිවලට යොදන සිංහ සම් ආදිය මෙන් ආර්ය මාර්ගය නමැති මෙම රථයට ද අලෝභ යනුවෙන් හැඳින්වෙන අනිච්ඡාව (හෙවත් ආසාවෙන් තොරවීම) “පරිවාරණ” (හෙවත් පිරිවැරීම) නම් වේ.

දැන් ඔහුගේ නිර්දෝෂිභාවය ද සංග්‍රාමය විජයග්‍රහණය කළ බවද දක්වමින් රාග විනය පරියොසානො = (රාගය යටපත් කිරීමේ අවසානය) යන ආදිය කීහ. එහි රාගය යටපත් කිරීම ද අවසානයට යාම ද යන මේ කාර්යයන් සිදු වන්නේය යනු “රාග විනය පරියොසාන” හෙවත් රාගය යටපත් කිරීම, අවසන් කිරීම යන අර්ථයි. සියළු තන්හි මේ පිළිවෙළ වේ.

“වඩන ලද, බහුල කරනලද සම්‍යක් දෘෂ්ටිය
කාමය දුරු කිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.
දෝසය දුරු කිරීම කෙළවරකොට ඇත්තේය.
මෝහය දුරුකිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.

බ්‍යාපාදො = මෛත්‍රීය ද, මෛත්‍රී වැඩීමෙහි පූර්ව භාගය ද වේ.
අවිහිංසා = කරුණාව ද, කරුණාව වැඩීමෙහි පූර්ව භාගය ද වේ.
 විවෙකො = කාය විවේකය ආදී තෙවැදෑරුම් විවේකය යස්ස ආවුධං ආර්ය මාර්ගය නමැති රථයේ සිටියා වූ යම් කුලපුත්‍රයකුට යම් සේ වනාහී රථයෙහි සිටිමින් ආයුධ පහෙන් සතුරන්හට විදිය හැකි වේද, මෙසේ යෝගාවචර තෙමේද මෙම ලෞකික ලෝකෝත්තර මාර්ග නමැති රථයෙහි සිටිමින් මෛත්‍රී (නම් ආයුධ) යෙන් දෝෂයට විදියි, කරුණාවෙන් හිංසාවට ද. කාය විවේකයෙන් සමූහයක් වෙත ඇලීමට ද, චිත්ත විවේකයෙන් කෙලෙස් වෙත ඇලීමට ද, උපධි විවේකයෙන් සියළු අකුසලයන්හට ද විදියි.
එබැවින් මෙයට පස් වැදෑරුම් ආයුධ යයි කියන ලදී. 

තිතික්‍ඛා = නපුරු ලෙස කියන ලද, නපුරු ලෙස පැමිණි වචන මාලාවන් දරා ඉවසා ගැනීම 
වම්ම සන්නාහො = සන්නාහ සන්නද්ධ වූයේ. යම් සේ වනාහී රථයෙහි හුන් සන්නාහයෙන් සැරසුණ තැනැත්තේ (තමා වෙතට) පැමිණි පැමිණි හීතල ඉවසා දරා ගනියි, හී තල ඔහු (ගේ සිරුර) සිදුරු නො කරයි. මෙසේ ඉවසා දරා ගැනීමේ හැකියාවෙන් යුත් භික්ෂුව (තමා) වෙතට පැමිණි පැමිණි වචන මාලාවන් ඉවසයි. එම ඊතල ඒ භික්ෂුව (ගේ සිත) සිදුරු නො කරයි. එහෙයින් ඉවසීම නමැති සන්නාහය යයි කියන ලදී. යොගක්‍ඛෙමාය වත්තති = යෝග සතරෙන්ම ආරක්ෂාව පිණිස ද, නිර්වාණය, පිණිස ද පවතින්නේ ය. නිර්වාණයට අභිමුඛ වී යන්නේ ම වෙයි. නොනවතී. (නිවන් අරමුණ) නො බිඳෙයි. යන අර්ථයයි.]

“ආනන්දය,
වඩනලද බහුල කරනලද සම්‍යක් සංකල්පය
කාමය දුරු කිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.
දෝසය දුරු කිරීම කෙළවරකොට ඇත්තේය.
මෝහය දුරුකිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය..

යස්ස සද්ධාච පඤ්ඤාච = යම් ආර්ය මාර්ග යානයක්හුගේ සද්ධානුසාරී වශයෙන් ශ්‍රද්ධාව ද, ධම්මානුසාරී වශයෙන් ප්‍රඥාව ද යන මේ ධර්මයන් දෙක ශ්‍රද්ධාව යන තත්ත්වයන් දෙකෙහි යෙදුනේය යන අර්ථයයි. 
හිරි ඊසා = ආත්මය සමග යෙදුණ, බැහැරින් උපන් ඔත්තප්පය (හෙවත් වරදට ඇති බිය) සමග උපන්නේ “හිරි” (වරදට ලැජ්ජාව) නම් වේ. යම් මාර්ග නමැති රථයක්හුගේ නම් “ඊසා” (හෙවත් ඒරියා කඳක්) වේ. 
මනො යොත්තං = විදර්ශනා චිත්තය ද, මාර්ග චිත්තය ද යොත (හෙවත් රැහැණ) නම් වේ.
යම්සේ වනාහී පට්ටාවලින් තනන ලද යොත ගොණුන් රථයට බැඳ තබයි ද, එකට එකතු කරයිද එසේ ම මාර්ගය නමැති රථයේ ලෞකික විදර්ශනා චිත්තයට අමතරව පණසක් වූ ලෝකෝත්තර විදර්ශනා චිත්තය හා අමතරව සැටක් වූ කුසල ධර්මයන් ද ඒකාබද්ධ කරයි. එකට එකතු කරයි. ඒ හේතුවෙන් “මනො යොත්තං” (මනස නමැති රැහැණ) යයි කියන ලදී. 
සති ආරක්‍ඛ සාරථී, මාර්ග ගමනෙහි යෙදුන ආරක්ෂාකාරී රියැදුරා යම් සේ රථයේ ආරක්ෂාකාරී රියැදුරා නම් වේද, යමකු විය ගසෙහි යොදවයි ද, රථ රෝදයේ අලවංගුවට (ඇක්සලයට) තෙල් ගල්වයි ද, රථය යවයි ද, රථ සේවයෙහි යෙදී සිටියවුන් (අවශ්‍ය විට) සේවයෙන් නිදහස් කරයි ද මෙසේ මාර්ගයෙහි යවන රථයේ සිහිය පිහිටුවයි. මේ වනාහී ආරක්ෂාව සිහියේ තබා ගැනීමෙන් ද කුසලා කුසල ධර්මයන්ගේ පිහිටීමෙන්ද සිදු වේ යයි කියන ලදී.]

“ආනන්දය,
වඩනලද බහුල කරනලද සම්‍යක් වචනය
කාමය දුරු කිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.
දෝසය දුරු කිරීම කෙළවරකොට ඇත්තේය.
මෝහය දුරුකිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.

“ආනන්දය, වඩනලද බහුල කරනලද සම්‍යක් කර්මාන්තය
කාමය දුරු කිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.
දෝසය දුරු කිරීම කෙළවරකොට ඇත්තේය.
මෝහය දුරුකිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.

“ආනන්දය,
වඩනලද බහුල කරනලද සම්‍යක් ආජීවය
කාමය දුරු කිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.
දෝසය දුරු කිරීම කෙළවරකොට ඇත්තේය.
මෝහය දුරුකිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.

“ආනන්දය,
වඩනලද බහුල කරනලද සම්‍යක් ව්‍යායාමය
කාමය දුරු කිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.
දෝසය දුරු කිරීම කෙළවරකොට ඇත්තේය.
මෝහය දුරුකිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.

“ආනන්දය,
වඩනලද බහුලකරනලද සම්‍යක් සතිය
කාමය දුරු කිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.
දෝසය දුරු කිරීම කෙළවරකොට ඇත්තේය.
මෝහය දුරුකිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.

“ආනන්දය,
වඩනලද බහුලකරනලද සම්‍යක් සමාධිය
කාමය දුරු කිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.
දෝසය දුරු කිරීම කෙළවරකොට ඇත්තේය.
මෝහය දුරුකිරීම කෙළවර කොට ඇත්තේය.

“ආනන්දය,
මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයට බ්‍රහ්මයාන යයි කියාද,
ධර්මයානයයි කියාද,
අනුත්තර සංග්‍රාම විජයයි කියාද
කියන්නේ මේ නිසායයි දතයුතුය.”

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළසේක.
සුගතයන් වහන්සේ මෙසේ වදාරා
නැවතද මෙසේ වදාළසේක.

[එතදත්තනි සම්භූතං = මාර්ගය නමැති මෙම යානය තමාගේ ක්‍රියාකාරිත්වය නිසා ලබන ලද්දක් බැවින් තමා වෙනුවෙන් ඇති වූවක් ම වෙයි. බ්‍රහ්මයානං අනුත්තරං අසදෘශ වූ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යානය නිය්‍යන්ති ධීරා ලොකිම්හා යම් අයහට මේ යානය තිබේ ද ඒ ධෛර්යවත් වූ, ඥානවන්ත වූ පුරුෂයෝ ලෝකයෙන් නිදහස් වෙති, ඉවත්ව යති. අඤ්ඤදත්‍ථු = ඒකාන්ත වශයෙන් ජයං ජයං = රාගාදී සතුරන් මැඩ පවත්වන බැවින් (“ජිනත්තා” හෙවත්) ජය ගන්නෝ නම් වෙති.]

‘මේ ආර්යමාර්ග සංඛ්‍යාත යානයට
ශ්‍රද්ධාවද ප්‍රඥාවද යන ධර්ම දෙක
වියගසෙහි යොදනලද ගවයන් දෙදෙනා වෙති.
හිරි ඔතප් දෙක රථ හිස වෙයි.
විදර්ශනා සිත රැහැණය.
සතිය රථය රක්නා සහ පදවන රියදුරු වෙයි.

රථය ශීල නමැති අලංකාරයෙන් යුක්තය.
ධ්‍යාන නමැති කඩඇණයෙන් යුක්තය.
කායිකවීර්ය, චෛතසික වීර්ය යන රෝද දෙකින් යුක්තය.
තත්‍රමජ්ඣත්තතා උපේක්ෂාව වියදණ්ඩෙහි සම බව වෙයි.
අලෝභය (එහි) ඇතිරිල්ලය.
මෛත්‍රී කරුණාව ත්‍රිවිධ විවේකය යන ධර්ම පස
රථයෙහි සිටින කුලපුත්‍රයාගේ ආයුධ පස වෙති.
ඉවසීම යුද්ධ ඇඳුම් වෙයි.
මේ යානය නිවනට අභිමුඛව ගමන් කරයි.

තමන් තුළ පහළවූ මේ යානය අනුත්තර වෙයි.
ශ්‍රේෂ්ඨ යානයක් වෙයි.
යමෙකුන්ට මේ යානය ඇත්තේද
ඒ පණ්ඩිතයෝ ඒකාන්තයෙන් කෙලෙසුන්
ජය ගනිමින් ලෝකයෙන් නික්ම යන්නාහ.

SN 05-01-01-05. කිමත්ථිය සූත්‍රය

මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසනසේක. එකල්හි බොහෝ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත. පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ එක්පසෙක හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැළකළහ.

“ස්වාමීනි,
මේ සැවැත්නුවර අන්‍ය තීර්ථක පරිබ්‍රාජිකයෝ
අපගෙන් මෙසේ විචාරත්.
‘ඇවැත්නි,
නුඹලා කුමක් පිණිස ශ්‍රමණ භවත් ගෞතමයන්
ළඟ බඹසර වෙසේද?’ කියායි.

“ස්වාමීනි,
මෙසේ විචාළකල්හි අපි ඒ අන්‍යතීර්ථක පරිබ්‍රාජකයන්ට මෙසේ උත්තර දෙමු.
‘ඇවැත්නි,
දුක අවබෝධ කිරීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත බඹසර වසන්නේය.’ කියායි.

ස්වාමීනි, මෙසේ උත්තරදෙනු ලබන්නාවූ අපි
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කියනලද්දක් කියන්නෝ වෙමුද,
භාග්‍යවතුන් වහන්සේට බොරුවෙන් දොස් කියන්නෝ නොවෙමුද?
ධර්මය අනුව කියන්නෝ වෙමුද?
කරුණු සහිතවූ කීමක් නින්දාකටයුතු ස්වභාවයකට නොපැමිණෙන්නේද?”

“මහණෙනි,
ඒකාන්තයෙන් මෙසේ උත්තර දෙනු ලබන්නාවූ තෙපි
මා විසින් කියනලද්දක් කියන්නෝද වන්නහුය.
මාහට බොරුවෙන් දොස්කියන්නෝද නොවන්නහුය.
ධර්මයට අනුව කියන්නෝද වන්නහුය.
කරුණු සහිතවූ කිසියම් කීමක්
නින්දා කටයුතු ස්වභාවයටද නොපැමිණෙන්නේය.

මහණෙනි,
දුක අවබෝධකිරීම පිණිසම මා කෙරෙහි බඹසර වෙසේ.
මහණෙනි, ඉදින් තොපගෙන් අන්‍යතීර්ථක පරිබ්‍රාජකයෝ
‘ඇවැත්නි, මේ දුක දැනගැනීම පිණිස මාර්ගයක් ඇත්තේද, ප්‍රතිපදාවක් ඇත්තේද?”
කියා අසන්නාහු නම් මහණෙනි,
තෙපි ඒ අන්‍යතීර්ථක පරිබ්‍රාජකයනට මෙසේ කියව්.
‘මේ දුක දැනගැනීම පිණිස මාර්ගයක් ඇත්තේය,
ප්‍රතිපදාවක් ඇත්තේය’
කියායි.

මහණෙනි,
ඒ දුක දැනගැනීම පිණිස පවත්නාවූ
මාර්ගය කවරේද, ප්‍රතිපදාව කවරේද?
මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයයි.
ඒ කවරහුද යත්?

සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය, සම්‍යක් වචනය, සම්‍යක් කර්මාන්තය, සම්‍යක් ආජීවය, සම්‍යක් ව්‍යායාමය, සම්‍යක් සතිය, සම්‍යක් සමාධිය’යි. මහණෙනි, මේ මාර්ගය මේ ප්‍රතිපදාව මේ දුක දැනගැනීම පිණිස වේයයි වදාළහ.

මහණෙනි, මෙසේ අසනලද තෙපි ඒ අන්‍යතීර්ථක පරිබ්‍රාජකයන්ට මෙසේ ප්‍රකාශ කරව්යයි” වදාළසේක.

අයමෙව = “එව” ශබ්දය නිශ්චිතාර්ථයක් වෙයි. එබැවින් අන්‍ය වූ මාර්ග ප්‍රතික්ෂේප කරයි. මේ සූත්‍රයෙහි පවත්නා සසර දුකම දැක්වේ. (ඒ හා) මිශ්‍ර ව පවත්නා නිවන් මඟ ද කියන ලදී. “ඉදං ඛො පන භික්ඛවෙ, දුක්ඛං අරියසච්චං, ජාති පි දුක්ඛා ජරා පි දුක්ඛා ව්‍යාධි පි දුක්ඛා මරණම්පි දුක්ඛං අප්පියෙහි සම්පයොගො දුක්ඛො පියෙහි විප්පයොගො දුක්ඛො යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං, සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා.”

(ධම්මචක්කප්පවත්තන සුත්ත)

“මහණෙනි, මේ දුඃඛාර්‍ය්‍ය සත්‍යය ය. භවයෙහි ඉපදීම ද දුකෙක, උපන්නහුගේ ශරීරය දිරීම ද දුකෙක, නානා ව්‍යාධීන් හට ගැනීම ද දුකෙක, මරණය ද දුකෙක, අප්‍රිය වස්තු අප්‍රිය පුද්ගලයන් හා එක්වීම ද දුකෙක, ප්‍රියවස්තු ප්‍රියපුද්ගලයන්ගෙන් වෙන්වීම ද දුකෙක, වුවමනා දෙය නො ලැබීම ද දුකෙක, කොටින්ම උපාදානස්කන්ධ පඤ්චකය දුකෙක” යනු එහි තේරුම ය.

මව පියා දුව අයියා මල්ලී අක්කා නංගී ගැහැණිය පිරිමියා මිනිහා ළමයා තරුණයා සීයා මහත්මයා නෝනා දෙවියා මිනිසා බල්ලා බළලා යනාදි නොයෙක් නම් වලින් කියැවෙන්නේ, රූප වේදනා සඤ්ඤා සංඛාර විඤ්ඤාණ යන නාමරූප සමූහයන් ය. මා පිය දූපුත් ආදි සත්ත්වයන් වශයෙන් සලකන දෙය, විභාග කර බැලුවහොත් එහි රූප වේදනාදි නාමරූප ධර්ම හැර අන් කිසිවක් නො ලැබෙන්නේ ය. එක් එක් භවයක පළමුවෙන් රූප වේදනාදීන් පහළවීම භවයෙහි ඉපදීම ය. උපන්නහුට බොහෝ දුක් ඇති වන්නේය. නූපදිතහොත් කිසි දුකක් නැත. “සියලු දුකට මුල් වන බැවින් ඉපදීම දුකය”යි තථාගතයන් වහන්සේ වදාළහ. මේ ඉපදීමේ දුක මවුකුස පිළිසිඳගන්නා සත්ත්වයන් සම්බන්ධයෙන් විශේෂයෙන් කිය යුතුය. මවුකුස පිළිසිඳගන්නා සත්ත්වයාහට අත්පා නැතිව ඇස් කන් නාසා නැතිව දිවක් කටක් නැතිව මස්කැබෙල්ලක් ලෙස කලක් මවු කුස හිරවී වාසය කරන්නට සිදුවේ. අත්පා ආදිය ඇතිවූ පසුත් ඒවායින් කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් ගත නො හැකිව කලක් ඉතා දුකසේ මවු කුස හිර වී සිටින්නට සිදු වේ. කලක් එසේ සිට ඔහු ඉතා දුකසේ දැඩි වේදනා විඳිමින් මවු කුසින් හඬමින්ම බිහි වෙයි. ප්‍රීතියෙන් මවු කුසෙන් බිහිවීමක් නැත.

උපන්නහුගේ ශරීරය දිරා යාම ජරාදුඃඛය ය. උප්පත්තියේ පටන්ම මේ දිරීම සිදුවෙතත් එය ප්‍රකට වන්නේ කලක් ගතවීමෙනි. පෙනීම හීනවීම, ඇසීම හීනවීම, දුබල වී තමාගේ ශරීරය පාලනය කර ගත නොහෙන තත්වයට පත්වීම, හිසකේ රැවුල පැසී දත් ගැලවී ඇඟරැළි වැටී නහර මතු වී විරූප වී සෙස්සන්ගේ පිළිකුලට භාජනය වීම යනාදිය ජරා දුක්ඛය ය.

උපන්නහුගේ ශරීරයේ හටගන්නා රෝගයෝ ඉතා බොහෝ ය. ශරීරය රෝගයන්ගේ උප්පත්ති ස්ථානයය. රෝග නො වැළඳෙන තැනක් සිරුරෙහි නැත. හිසරදය, කන්කැක්කුම, දත්කැක්කුම, ඇස්වල කාච පටල, ඇස්රුදාව, කනෙහි පිළිකා, හකුයෙහි උගුරෙහි පපුවෙහි බඩෙහි පිළිකා, නොයෙක් තැන හට ගන්නා තද වේදනා දෙන ගෙඩි, වණ, සෙම්ප්‍රතිෂ්‍යාව, කැස්ස, උණ, වමනය, අතීසාරය, හතිය, මලමුත්‍ර හිරවීම, මුත්‍ර බොක්කේ ගල්, ගුදමාර්ගයේ ගෙඩි, ක්‍ෂයරෝගය, පක්ෂාඝාතය, සිහිවිකලවීම යනාදිය පඤ්චස්කන්ධය පිළිබඳ ව්‍යාධි දුඃඛය ය.

උපදනා කිසිම සත්ත්වයකුට සැමදා ජීවත් විය හැක්කේ නො වේ. දිවි කෙළවර වන දිනයක් සැමටම එන්නේ ය. මරණයෙන් සෑම පුද්ගලයෙකුටම තමන් ඇලුම් කර ගෙන සිටින ධනයෙන් දූදරුවන්ගෙන් නෑ මිතුරන්ගෙන් වෙන් වන්නට සිදු වේ. ජීවත් වීමට ආශාව තිබියදීම දිවි කෙළවර වේ. එයද සත්ත්වයා හට ඉවසිය නො හෙන මහත් දුකෙකි. සත්ත්වයා අන්සියල්ලටම වඩා නො කැමති වන බිය වන ඒ මරණය ලෙහෙසියෙන් සිදු වන්නේ ද නො වේ. එය සිදු වන්නේ සෙම නැඟී අවුත් අශ්වාස ප්‍රාශ්වාස මාර්ගයන් අවුරා මලමුත්‍ර දොට්ට විසි වන තරමේ බලවත් වේදනා ඇති කරවීමෙනි. එබැවින් එය ඉතාම භායානක දුක ය.

ලෝකයෙහි ජීවත්වන තැනැත්තාට අහිත වූ දිය ගිනි සුළංවලින් ද ගල් මුල් කටු ආදියෙන් ද නොයෙක් විට පීඩා ඇති වන්නේ ය. උකුණු මකුණු මැසි මදුරු පත්තෑ ගෝණුසු ආදි කුඩා සතුන්ගෙන් ද අව්වෙන් වැස්සෙන් පින්නෙන් ශීතලෙන් ද කරදර පැමිණෙන්නේ ය. නයි පොළොං කොටි වලස් ආදි නපුරු සතුන් ගෙන් ද නොයෙක් පීඩා වන්නේ ය. කාටවත් කිසිවරදක් නො කරන අනුන්ට යහපතම කරන සත්පුරුෂයෙකුටද වුවද රිදවීමට ඔහුගේ තත්ත්වය පහළ දැමීමට නොයෙක් ආකාරයෙන් බණිති, නොයෙක් චෝදනා කරති. කිසි වරදක් නැති තැනැත්තා වරදට හසු කොට දඬුවම් ලබා දෙති. රැකියාවෙන් තනතුරෙන් පහ කරවති. සමහර විට අත් පා වලින් ආයුධවලින් පහර දෙති. දුකසේ සපයා ගෙන ඇති වස්තුව සොරකම් කර ගනිති. දේපල විනාශ කරති. දූදරුවන්ට කරදර කරති. මේවා ජීවත් වන්නහුට ලැබෙන අප්‍රියසම්ප්‍රයෝග දුක් ය.

ලෝකයෙහි ස්ථිර කිසිවක් නැත. අමාරුවෙන් සපයා ගෙන ඇති, නැතිවම බැරි ඉතා ප්‍රයොජනවත් වස්තු වන ඇඳුම් පැළඳුම් හා නොයෙක් පරිභෝග භාණ්ඩ ද යාන වාහන හා ගෙවල් ද තවත් නොයෙක් ප්‍රිය වස්තූහු ද දිරීමෙන් හෝ සොර සතුරන්ට හසු වීමෙන් හෝ නැති වී යති. එද මිනිසාට වන මහත් දුකකි. මාපියන්ට ප්‍රාණය මෙන් ප්‍රිය දු දරුවෝ ඔවුන් බලා සිටියදී නැසෙන්නාහ. හිමියන්ට ප්‍රාණය සේ ප්‍රිය බිරියෝද බිරියන්ට ප්‍රිය සැමියෝ ද නැසෙන්නාහ. සහෝදර සහෝදරියෝ නැසෙන්නාහ. නෑමිතුරෝ නැසෙන්නාහ. සමහර විට බිරියන් හැර දූ දරුවන් හැර සැමියෝ පළා යන්නාහ. සමහර විට අන් පුරුෂයන් හා එකතුව බිරියෝ පළා යන්නාහ. දූ දරුවන් පළා යන්නාහ. මේ සසර සැරිසරන සත්ත්වයනට ඇති වන ප්‍රිය විප්‍රයෝග දුඃඛය ය.

සත්ත්වයනට ඇති වන ආශා ඉතා බොහෝ ය. හොඳ ආහාරයක් දුටු කල්හි එයට ආශාව ඇති වේ. හොඳ ඇඳුමක් දුටු කල්හි එයට ආශාව ඇති වේ. හොඳ වාහනයක් දුටු කල්හි එයට ඒවාට ආශාව ඇති වේ. හොඳ ගෙයක් වත්තක් කුඹුරක් දුටු කල්හි ඒවාට ආශාව ඇති වේ. අඹුවන් ගැන සැමියන් ගැන දූ දරුවන් ගැන ගරු බුහුමන් ගැන තනතුරු ගැන නොයෙක් දෑ දැකීම ඇසීම ගැන උත්සව පැවැත්වීම ගැන බොහෝ ආශාවල් ඇති වේ. ඒ ඇති වන ආශා සියල්ල මුදුන් පත් කර ගැනීමට, ආශා කරන සියල්ල ලබා ගැනීමට ලෝකයෙහි කිසිම කෙනෙකුට නුපුළුවන් වේ. එක් එක් අයෙකුට ඇති වන ආශාවලින් මුදුන්පත් කරගත හැකි වන්නේ ඉතා ස්වල්පයෙකි. කැමති වන දෙයින් ලබා ගත හැකි වන්නේ ඉතා ස්වල්පයෙකි. සාමාන්‍යයෙන් ඇති වන ආශාවන් මුදුන්පත් නො වීම එතරම් මහත් දුකක් නො වේ. එහෙත් ඇතැම් ආශාවන් මුදුන්පත් නො වීම ඉවසිය නො හෙන තරමේ මහ දුකකි. ඒ දුක ඉවසා සිටිය නො හැකි බැවින් ඇතැම්හු දිවි නසා ගනිති. ඇතැම්හු ආශාවන් මුදුන් පමුණුවා ගැනීමට ගොස් බැණුම් අසති. ගුටිබැට කති. සිරගෙවලට වැටෙති. ඇතැම්හු මැරුම් කති.

මව පියා පුතා දූ සැමියා බිරිය යනාදි පුද්ගලයන් වශයෙන් සලකන රූප වේදනා සඤ්ඤා සංඛාර විඤ්ඤාණ යන උපාදානස්කන්ධ පඤ්චකය ඇති කල්හි ජාති ජරා ව්‍යාධි මරණ අප්‍රියසම්ප්‍රයෝග ප්‍රියවිප්‍රයෝග ඉච්ඡාවිඝාත යන දුක් ඇත්තේ ය. ඒවා ඇති කල්හි ශෝක පරිදේව දුඃඛ දෝමනස්ස උපායාසයෝ ද වන්නාහ. එහි ශෝක නම් ප්‍රිය විප්‍රයෝගාදිය නිසා සිතෙහි හටගන්නා ගින්න ය. එයින් සිත කය දෙකම දැවේ. පරිදේව යනු හැඬීමය. දුඃඛ යනු ශරීරයේ ඒ ඒ තැන්වල ඇතිවන රිදුම් ආදි නො ඉවසිය හැකි ස්වභාවයෝ ය. දෝමනස්ස යනු සිත් රිදුම ය. උපායාශ යනු පපුව වියළවන සමහර විට ජීවිතය ද නසන බලවත් සිත් වෙහෙස ය. එය බලවත් ශෝකයේ කෙළවර ඇති වන්නකි. ජාති ජරා ව්‍යාධි මරණාදිය පඤ්චස්කන්ධයෙහි මිස අන් තැනක නැත. ඒ දුක් උපදනා තැන – ඇති තැන පඤ්චස්කන්ධ ය. නුවණ මඳ ජනයා විසින් සැපයක් ලෙස හොඳක් ලෙස ආත්මයක් ලෙස සලකන, කියන ලද දුක්වලින් වැළඳ ගෙන සිටින පෙළන තවන දවන උපාදානස්කන්ධ පඤ්චකය නො හොඳක් බව ඒකාන්තයෙන්ම දුකක් බව කිසිවකුගෙන් උපදෙස් නො ලබා තමන් වහන්සේගේ නුවණින් තථාගතයන් වහන්සේ අවබෝධ කළ සේක.

SN 05-01-01-06. පඨම අඤ්ඤතර භික්‍ෂු සූත්‍රය

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල්හි එක්තරා භික්ෂුවක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනෙක්හිද එතැනට පැමිණියේය. පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ එක්පසෙක හුන්නේය. එක්පසෙක හුන්නාවූ ඒ භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීය. “ස්වාමීනි, බ්‍රහ්මචරියාව
බ්‍රහ්මචරියාවයයි කියනු ලැබේ.
ස්වාමීනි, බ්‍රහ්මචරියාව යනු කුමක්ද?
බ්‍රහ්මචරියාවේ අන්තිම ඵලය කුමක්ද?”

“මහණ මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයම බ්‍රහ්මචරියාවයි.
ඒ කවරේද?
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය,
සම්‍යක් සංකල්පය,
සම්‍යක් වචනය,
සම්‍යක් කර්මාන්තය,
සම්‍යක් ආජීවය,
සම්‍යක් ව්‍යායාමය,
සම්‍යක් සතිය,
සම්‍යක් සමාධිය යනුයි.

මහණ කාමය ක්ෂය කිරීම ,
දෝසය ක්ෂය කිරීම ,
මෝහය ක්ෂය කිරීම
බ්‍රහ්මචරියාවේ කෙළවරයි.”

SN 05-01-01-07. දුතිය භික්‍ෂු සූත්‍රය

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක්කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසනසේක. එකල්හි එක්තරා භික්ෂුවක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනෙක්හිද එතැනට පැමිණියේය. පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, එකත්පසෙක හුන්නේය. එකත්පසෙක හුන්නාවූ ඒ භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීය.

“ස්වාමීනි,
රාග විනය, දෝස විනය, මෝහ විනය යනු කුමකට නමක්ද?

“මහණ රාග විනය, දෝස විනය, මෝහ විනය යනු නිර්වාණ ධාතුවට නමකි.
ආශ්‍රවයන්ගේ ක්ෂය කිරීම එයින් කියනු ලැබේ.”

“මෙසේ කී කල්හි, ඒ භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීය.
“ස්වාමීනි, අමෘතයයි අමෘතයයි කියයි.
ස්වාමීනි, අමෘතය යනු කුමක්ද?
අමෘතගාමී මාර්ගය කුමක්ද?” –

“මහණ රාගය ක්ෂය කිරීම
දෝසය ක්ෂය කිරීම
මෝහය ක්ෂය කිරීම
අමෘතයයි කියනු ලැබේ.

මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයම අමෘතගාමී මාර්ගයයි.
ඒ කවරේද යත්?
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය, සම්‍යක් වචනය, සම්‍යක් කර්මාන්තය, සම්‍යක් ආජීවය, සම්‍යක් ව්‍යායාමය, සම්‍යක් සතිය, සම්‍යක් සමාධියයි” වදාළසේක

– නිබ්බාණ ධාතුයා ඛො එතං භික්‍ඛු අධිවචනං = ප්‍රත්‍යයෙන් හට නො ගන්නා වූ, අමෘතමය වූ නිර්වාණ ධාතුවට මෙය තව ද වචනයකි. ආසවානං ඛයො තෙන වුච්චති = තව ද ඒ මගින් රාගාදිය ඉවත් කිරීම නිසා ආශ්‍රවයන්ගේ ක්ෂය කිරීම (හෙවත් කෙළෙස් ප්‍රහීන කිරීම) යයි කියනු ලැබේ. ආසවක්ඛය (හෙවත් කෙලෙස් ප්‍රහීන කිරීම නම් අර්හත් භාවයයි. අර්හත් බව යන්නට ද රාග විනය (හෙවත් රාගයෙන් තොරවීම) ආදී නාමයන් ම දැක්වේ. එතදවොච = ධාතුන් පිළිබඳව විස්තර කරන්නා වූ ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් මාහට නිර්වාණය කියන ලදී. එයට මාර්ගය වනාහී නො කියන ලදී. එය කියවන්නෙමි යි අනු පිළිවෙළ ගැළපීමෙහි දක්ෂ බැවින් ප්‍රශ්න කරනුයේ මෙසේ කීය.

SN 05-01-01-08. විභඞ්ග භික්‍ෂු සූත්‍රය

SN 05-01-01-08. විභඞ්ග සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී. එක්කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවා පිළිගන්වන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල්හි එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළසේක.

“මහණෙනි, තොපට ආර්යඅෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය දේශනා කරන්නෙමි.
බෙදා දක්වන්නෙමි. එය අසව්. මනාකොට මෙනෙහි කරව්,

කියන්නෙමි.”
ඒ භික්ෂූහු “එසේය. ස්වාමීනි’යි කියා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිතුරු දුන්හ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළසේක.

“මහණෙනි, ආර්යඅෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය නම් කුමක්ද?
ඒ මෙසේයි
සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය, සම්‍යක් වචනය, සම්‍යක් කර්මාන්තය, සම්‍යක් ආජීවය, සම්‍යක් ව්‍යායාමය, සම්‍යක් සතිය සහ සම්‍යක් සමාධියයි.

“මහණෙනි, සම්‍යක් දෘෂ්ටිය කවරීද යත්, මහණෙනි යම් දුක දන්නාවූ ඥානයක් වේද, දුකට හේතුව දන්නාවූ ඥානයක් වේද, දුක් නැතිකිරීම දන්නා ඥානයක් වේද දුක් නැති කිරීමට පැමිණෙන මාර්ගය දන්නා ඥානයක් වේද මහණෙනි මේ සම්‍යක් දෘෂ්ටියයි කියනු ලැබේ.

 – කතමාච භික්‍ඛවෙ සම්මා දිට්ඨි = එක් ආකාරයකින් අෂ්ටාංගික මාර්ගය බෙදා දක්වා, නැවත වෙනත් ආකාරයකින් බෙදනු කැමැත්තහු මෙන් මේ දේසනාව ඇරඹීය. එහි – දුක්‍ඛෙඤාණං – ශ්‍රවණය කිරීම, විමසා බැලීම, සත්‍යාවබෝධය හා නුවණින් සලකා බැලීම වශයෙන් සතර ආකාරයෙන් උපන් ඥානයයි. (දුඃඛ) සමුදයෙහිද මේ පිළිවෙළම වේ. සෙසු සත්‍යයන් දෙකෙහි වනාහී විමර්ශනය කිරීමක් (අවශ්‍ය) නොවන බැවින් තුන් ආකාරයකින් පමණක්ම පවතී. මෙසේ මෙය “දුක්‍ඛෙඤාණං” (දුක පිළිබඳව දන්නා නුවණ) යන ආදී වශයෙන් චතුරාර්ය සත්‍ය කර්මස්ථානය දක්වන ලදී.

“මහණෙනි, සම්‍යක් සංකල්පය කුමක්ද? යම් නෛෂ්ක්‍රම්‍ය කල්පනාවක් වේද අව්‍යාපාද කල්පනාවක් වේද අවිහිංසා කල්පනාවක් වේද මහණෙනි මෙය සම්‍යක් සංකල්ප යයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි, සම්‍යක් වචනය නම් කවරේද? මහණෙනි, යම් බොරුකීමෙන් වෙන්වීමක් වේද කේලාම් කීමෙන් වෙන් වීමක් වේද ඵරුස වචනයෙන් වෙන්වීමක් වේද හිස් වචන කීමෙන් වෙන්වීමක් වේද මහණෙනි, මෙය සම්‍යක් වචනයයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි, සම්‍යක් කර්මාන්තය නම් කුමක්ද?
මහණෙනි, යම් ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමක් වේද සොරකම් කිරීමෙන් වෙන්වීමක් වේද අබ්‍රහ්මචරියාවෙන් වෙන්වීමක් වේද මහණෙනි, මෙය සම්‍යක් කර්මාන්තයයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි, සම්‍යක් ආජීවය නම් කුමක්ද? මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි ආර්යශ්‍රාවක තෙමේ වැරදි ජීවිකාවෙන් වෙන්ව යහපත් ජීවිකාවෙන් ජිවිකාව කෙරේද? මහණෙනි, මේ සම්‍යක් ආජීවයයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි, සම්‍යක් ව්‍යායාමය නම් කුමක්ද? මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම නූපන් ලාමක අකුසල ධර්මයන්ගේ නොඉපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි. වීර්ය කෙරෙයි. වීර්ය පටන් ගනියි. සිත ඔසවයි, උත්සාහ කෙරෙයි, උපන්නාවූ ලාමක අකුසල ධර්මයන්ගේ නැතිකිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි. උත්සාහ කෙරෙයි. වීර්ය කෙරෙයි. වීර්ය පටන්ගනියි. සිත ඔසවයි. උත්සාහ කෙරෙයි. නූපන් කුසල ධර්මයන්ගේ ඉපදවීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි. උත්සාහ කෙරෙයි. වීර්ය පටන් ගනියි. සිත ඔසවයි, උත්සාහ කෙරෙයි. උපන් කුසල ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පිණිස, සිහි නැතිනොවීම පිණිස, බොහෝ බව පිණිස, මහත් බව පිණිස, වැඩීම පිණිස, සම්පූර්ණවීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි. උත්සාහ කරයි. වීර්ය පටන්ගනී. සිත ඔසවයි. උත්සාහ කරයි, මහණෙනි, මේ සම්‍යක් ව්‍යායාමයයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි, සම්‍යක් සතිය කවරීද? මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම කෙළෙස් තවන වීර්ය ඇතිව ඤාණයෙන් යුක්තව සිහියෙන් යුක්තව කාය සංඛ්‍යාත ලෝකයෙහි ලෝභ ද්වේෂයන් සන්සිඳුවා කයෙහි කය අනුව නැවත නැවත බලමින් වාසය කරයිද, කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුක්තව ඤාණයෙන් යුක්තව සිහියෙන් යුක්තව වේදනා සංඛ්‍යාත ලෝකයෙහි ලෝභ දෝසයන් සන්සිඳුවා වේදනාවන්හි වේදනාව අනුව නැවත නැවත බලමින් වාසය කරයිද, කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුක්තව ඤාණයෙන් යුක්තව සිහියෙන් යුක්තව චිත්ත සංඛ්‍යාත ලෝකයෙහි ලෝභයද ද්වේෂයද සන්සිඳුවන චිත්තයන්හි සිත නැවත නැවත බලමින් වාසය කරයිද, කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුක්තව ඤාණයෙන් යුක්තව සිහියෙන් යුක්තව ධර්ම සංඛ්‍යාත ලෝකයෙහි ලෝභ දෝසයන් සන්සිඳුවා ධර්මයන්හි ධර්මයන් අනුව නැවත නැවත බලමින් වාසය කරයිද, මහණෙනි, මේ සම්‍යක් සතියයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි, සම්‍යක් සමාධිය කවරේද? මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම පඤ්චකාමයෙන් වෙන්වම අකුසලයන්ගෙන් වෙන්ව විතර්ක සහිත විචාර සහිත විවේකයෙන් හටගත්තාවූ ප්‍රීතිය හා සැපය ඇති පළමුවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කෙරේද, විතර්ක විචාර දෙදෙනාගේ සංසිඳීමෙන් තමා තුළ පැහැදීම කරන්නාවූ චිත්තයාගේ එකඟ බව වූ විතර්ක නැති විචාර නැති සමාධියෙන් උපන්නාවූ ප්‍රීතිය හා සැපය ඇති දෙවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කෙරේද, ප්‍රීතියෙහිද නොඇල්මෙන් ධ්‍යාන උපේක්ෂාවෙන් යුක්තවූයේ සිහි ඇත්තේ නුවණ ඇත්තේ කයින් සුව විඳීද, යම් ධ්‍යානයක් උපේක්ෂාවෙන් යුක්තව සිහියෙන් යුක්තව සැපවිහරණ ඇත්තේයයි ආර්යයෝ කියත්, ඒ තුන්වන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයිද, සැප නැතිකිරීමෙන්ද දුක නැතිකිරීමෙන්ද ධ්‍යානය ලැබීමට පළමුවම සොම්නස් දොම්නස් දෙදෙනාගේ දුරුකිරීමෙන් දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ උපෙක්ඛා සති දෙකින් පිරිසිදුවූ සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයිද, මහණෙනි, මේ සම්මා සමාධියයි කියනු ලැබේ යයි’ වදාළෝය.

SN 05-01-01-09. සූක භික්‍ෂු සූත්‍රය

SN 05-01-01-09. සූක සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී. එක්කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළසේක.

“මහණෙනි, යම්සේ වරදවා තබන ලද (උඩුකුරු නොකොට) හැල් වී නණ්ඩුවක් හෝ යව වී නණ්ඩුවක් හෝ අතින් හෝ පයින් හෝ ඇක්මුණේ (මඩින්නේ) අත හෝ පය හෝ සිඳින්නේය. ලේ හෝ උපදවන්නේය යන මීට හේතුවක් නැත. ඊට කාරණා කිම්ද? මහණෙනි, නණ්ඩුව වරදවා තබන ලද හෙයිනි. මහණෙනි, එමෙන්ම ඒ මහණතෙම ඒකාන්තයෙන් වරදවා තබන ලද දැකීම, වරදවා තබන ලද මාර්ග භාවනාව කරණකොට අවිද්‍යාව සිඳියි, විද්‍යාව උපදවන්නේය යන මීට හේතු නැත්තේය. ඊට කාරණා කවරේද? දැකීම වරදවා තබන ලද හෙයිනි.

“මහණෙනි, යම්සේ මනාකොට තබන ලද හැල් වී නණ්ඩුවක් හෝ යව වී නණ්ඩුවක් හෝ අතින් හෝ පයින් හෝ ඇක්මුණේ (මඩනා ලද්දේ) අත හෝ පය හෝ සිඳියි. ලේ හෝ උපදවයි යන මීට හේතු ඇත්තේය. ඊට කාරණා කවරේද? මහණෙනි, නණ්ඩුව මනාකොට තබන ලද බැවිනි. මහණෙනි, එමෙන්ම ඒ මහණතෙම ඒකාන්තයෙන් මනාකොට තබනලද දෘෂ්ටිය මනාකොට තබන ලද මාර්ග භාවනාව කරණ කොට අවිද්‍යාව සිඳියි. විද්‍යාව උපදවන්නේය. නිර්වාණය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නේය යන මීට හේතු ඇත්තේය. ඊට කාරණා කවරේද? මහණෙනි, දෘෂ්ටිය මනාව තබන ලද හෙයිනි.

“මහණෙනි, මහණතෙම මනාකොට තබන ලද දෘෂ්ටියෙන් තබන ලද මාර්ග භාවනාවෙන් කෙසේ නම් අවිද්‍යාව බිඳීද? විද්‍යාව උපදවයිද? නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂකෙරේද? මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම විවේකය ඇසුරු කළාවූ විරාගය ඇසුරු කළාවූ නිරෝධය ඇසුරු කළාවූ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ සම්‍යක් දෘෂ්ටිය වඩයි.

විවේකය ඇසුරු කළාවූ විරාගය ඇසුරු කළාවූ නිරෝධය ඇසුරු කළාවූ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ සම්‍යක් සංකල්පය වඩයි.

“විවේකය ඇසුරු කළාවූ විරාගය ඇසුරු කළාවූ, නිරෝධය ඇසුරු කළාවූ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ සම්‍යක් වචනය වඩයි.

“විවේකය ඇසුරු කළාවූ විරාගය ඇසුරු කළාවූ නිරෝධය ඇසුරු කළාවූ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ සම්‍යක් කර්මාන්තය වඩයි.

“විවේකය ඇසුරු කළාවූ විරාගය ඇසුරු කළාවූ නිරෝධය ඇසුරු කළාවූ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ සම්‍යක් ආජීවය වඩයි.

“විවේකය ඇසුරු කළාවූ විරාගය ඇසුරු කළාවූ නිරෝධය ඇසුරු කළාවූ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ සම්‍යක් ව්‍යායාමය වඩයි.

“විවේකය ඇසුරු කළාවූ විරාගය ඇසුරු කළාවූ නිරෝධය ඇසුරු කළාවූ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ සම්‍යක් සතිය වඩයි.

“විවේකය ඇසුරු කළාවූ විරාගය ඇසුරු කළාවූ නිරෝධය ඇසුරු කළාවූ කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිණිස නැමුනාවූ සම්‍යක් සමාධිය වඩයි.

“මහණෙනි, මෙසේ මේ මහණතෙම මනාකොට තබන ලද දෘෂ්ටිය මාර්ගය භාවනාව කරණකොට අවිද්‍යාව සිඳියි. විද්‍යාව උපදවයි. නිර්වාණය ප්‍රත්‍යක්ෂ කෙරේයයි” වදාළේය.

SN 05-01-01-10. නන්දිය භික්‍ෂු සූත්‍රය

SN 05-01-01-10. නන්දිය සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී. එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහි අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එකල්හි වනාහි නන්දිය නම් පරිබ්‍රාජකතෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම්තැනෙක්හිද එතැනට පැමිණියේය. පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමග සතුටුවිය. සතුටුවිය යුතු සිහිකටයුතු කථාව කොට නිමවා එක්පසෙක හුන්නේය. එක් පසෙක හුන්නාවූ නන්දිය පරිබ්‍රාජතෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීය.

“භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, වඩන ලද්දාවූ බහුල කරන ලද්දාවූ කෙතෙක් ධර්මයෝ නිවනට පැමිණෙන්නාහු නිවන පිහිටකොට ඇත්තාහු නිවන කෙළවර කොට ඇත්තාහු වෙත්ද?”

“නන්දිය, වඩන ලද බහුල කරන ලද ධර්ම අටක් නිවනට පැමිණෙන්නාහු නිවන පිහිටකොට ඇත්තාහු නිවන කෙළවර කොට ඇත්තාහු වෙත්. කවර නම් අටක්ද? එනම් සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, සම්‍යක් සංකල්පය, සම්‍යක් වචනය, සම්‍යක් කර්මාන්තය, සම්‍යක් ආජීවය, සම්‍යක් ව්‍යායාමය, සම්‍යක් සතිය, සම්‍යක් සමාධිය යන මොහුයි. නන්දිය, වඩන ලද්දාවූ බහුල කරන ලද්දාවූ මේ ධර්මයෝ අටදෙන නිවනට පැමිණෙන්නාහු නිවන පිහිටකොට ඇත්තාහු නිවන කෙළවරකොට ඇත්තාහු වෙත්.

“මෙසේ වදාළ කල්හි නන්දිය පරිබ්‍රාජකතෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීය. ‘යහපති, භවත් ගෞතමයන් වහන්ස යහපති, භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, යම්සේ යටිකුරු කරන ලද්දක් උඩුකුරු හෝ කෙරේද, සැඟවූවක් විවෘත හෝ කෙරේද, මංමුළාවූවෙකුට මාර්ගය හෝ කියයිද, ඇස් ඇත්තෝ රූප දකිත්වායි අන්ධකාරයෙහි තෙල් පහනක් හෝ දරාද, එපරිද්දෙන් භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ විසින් නොයෙක් ක්‍රමයෙන් දේශනා කරන ලදී. ස්වාමීනි, ඒ මම අද පටන් දිවිහිමියෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේද, ධර්මයද, සංඝයාද සරණ යමි. භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මා උපාසකයෙකු කොට දරන සේක්වා” යනුයි.

SN 04-01-18-01. සමුද්‌ද සූත්‍රය
SN 04-01-18-02. දුතිය සමුද්‌ද සූත්‍රය
SN 04-01-18-03. බාලිසිකොපම සූත්‍රය
SN 04-01-18-04. ඛීරරුක්‌ඛොපම සූත්‍රය
SN 04-01-18-05. කොට්ඨිත සූත්‍රය
SN 04-01-18-06. කාමභූ සූත්‍රය
SN 04-01-18-07. උදායී සූත්‍රය
SN 04-01-18-08 ආදිත්‌ත පරියාය සූත්‍රය
SN 04-01-18-09. හත්‌ථපාදූපම සූත්‍රය
SN 04-01-18-10. දුතිය හත්‌ථපාදූපම සූත්‍රය

ජීවත්වීම යනු අපේ ඉන්ද්‍රිය සයෙන් බාහිර අරමුණු හා සම්බන්ධවීමය. ඒ ඒ ආරම්මණ තම තමාගේ සන්තානයේ ස්වභාවය අනුව (අපේ default setting එක අනුව ) අප සන්තානයේ බොහෝ විට දෙආකාරයක සිතිවිලි ඇති කරයි. ඒ දෙආකාර නම් කැමැත්ත හෝ අකමැත්තය. එනම් ලෝභ හෝ දෝස සිතුවිලිය. ඒ දෙකම අකුසල නිසා අපි ජීවත්වනවාය කියා කරන්නේ අකුසල රැස් කිරීම මිස අන් කිසිවක් නොවේ.
මේ ශ්‍රී සද්ධර්මයේ සසරින් එගොඩවන ක්‍රියා පටිපාටිය උගන්වයි. ඒ පිණිස ලෝබ දෝස මෝහ යන අකුසල මුල් තුනම සිඳිය යුතුය. අරමුණු වලට කැමතිත් නොවී අකමැතිත් නොවී ඉඳීම පිණිස අරමුණු උපේක්ඛාවෙන් ගැනීම කල යුතුය. ඒ මන්දයත් අරමුණ අපේ input එක මේ තුන් ආකාර ( කැමති / අකැමැති හෝ උපේක්ඛා ) යෙන් එකක් ලැබෙන තුරු ඉන්නා නිසාය. මේ සමුද්‍ර වග්ගයේ සුත්‍ර දහයෙන්ම කියැවෙන්නේ ලෝකයේ ආරම්මන කැමැති – අකැමැති ලෙස නොගෙන උපේක්ෂාවෙන් ගන්නා හැටිය.
යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් ආරම්මණ දකින්නට පුරුදුවී සතියෙන් ඉන්නා විට මේ උපේක්ෂා ගුණය සිතේ default setting එක කර ගන්නට පුළුවන.

මහණෙනි,
සමුද්‍රය! සමුද්‍රය!!” යි අශ්‍රුතවත් පෘථග්ජනයා කියයි.
මහණෙනි, මෙය ආර්‍ය්‍ය විනයෙහි සමුද්‍රය නොවේ.
මහණෙනි මෙය ඉතා විශාල ජල ස්කන්ධයක් පමණකි.

“මහණෙනි, ඇස සත්වයාට සමුද්‍රය වේ.
ඇස දකින රූපයන්ගෙන් හටගත් රළ එහි වේගය වේ.161
යමෙක් ඒ රූපයන්ගෙන් හටගත් රළවේගය
(රාගාදී ක්ලේශයන්ගෙන් වෙන්වී ) ඉවසයිද;
මහණෙනි, ඔහු කෙලෙස් නමැති රළ වේග162 සහිතවූ,
කෙලෙස් දිය සුළි සහිතවූ,
කෙලෙස් නමැති මිනි මෝරුන් ඇති,
කෙලෙස් රකුසන් සහිතවූ
ඇස නමැති සමුද්‍රය තරණය කෙළේය.

එසේ තරණය කළාවූ පරතෙරට ගියාවූ බ්‍රාහ්මණයා
ගොඩබිමට පැමිණ සිටීයයි කියනු ලැබේ.

[161:- චක්‍ඛුං භික්‍ඛවෙ පුරිසස්ස සමුද්දො = යම් සේ පිරවීමට අපහසුය යන අරුතෙන් හෝ එසේ නැතහොත් උඩට මතු වේය යන අරුතෙන් සමුද්ද යන පදය සෑදී ඇත. ඇසම සමුද්‍රය වෙයි. එහිදී පොළවේ සිට අකනිටා බඹලොව දක්වා එක් රැස් වී ඇති නීලාදී අරමුණු පිරිපුන් බවක් ඇති කිරීමට අසමත් වේ. මෙසේ පිරවීමට අපහසුය යන අරුතින් ද ”සමුද්ද” නම් වේ. ඇස ද ඒ ඒ නීල ආදී අරමුණු කෙරෙහි යොමු වීමේදී අසංවර වී. එහි බැස ගෙන කෙලෙස් ඉපදීමට හේතුවන සේ දොස් සහිත ගමනින් යන්නේයයි, මතුවේ යයි, යන අරුතින් ද සමුද්ද නම් වේ. තස්ස රූපමයො වෙගො = සමුද්‍රයේ අප්‍රමාණ වු රළ පෙළින් හටගත් වේගය මෙන් ඒ ඇස නමැති සමුද්‍රයේ ද රැස් වන නීල ආදී භේද ඇති ආරම්මණයන්ගේ වශයෙන් බොහෝ වූ රූපමය වු වේගයක් යයි දත යුතුය. යො තං රූපමයං වෙගං සහති = යමකු තම ඇස් නමැති සමුද්‍රයෙහි රැස් වූ ඒ රූපමය වු වේගයන් කෙරෙහි ප්‍රිය මනාප වීමෙහිදී රාගයද, අප්‍රිය අමනාප වීමෙහිදී දෝෂය ද, ඒ පිළිබඳ විමංසනය යොමු නොවූ කල්හි මෝහයද උපදින අතර, මෙසේ රාග ආදී කෙළෙස් නො උපදින්නේ නම් උපේක්ෂා භාවයෙන් ඉවසීම ද සිදු වේ..]
[162:- ස ඌමිං” (හෙවත් රළ සහිත) යන ආදියෙහි කෙලෙස් රළ සහිත වූ යන අදහසින් සඌමිං යයි යෙදේ. කෙලෙස් නමැති දියසුලි යන අදහසින් සාවට්ටං යි යෙදිණ. කෙළෙස් ග්‍රහණය සහිත යන අදහසින් සගාහං යි යෙදිණ. කෙලෙස් රකුසන් සමග යන අදහසින් සරක්‍ඛසං යි යෙදිණ. ක්‍රෝධ සහ සිත් තැවුල් යන අරුත් වශයෙන් ද ”සඌමී” යන්න යෙදේ.
මෙසේ ද කියන ලද්දේය. “මහණෙනි. ඌමී භය (හෙවත් රළ මතු වීමේ බිය) යන මෙය වනාහී කොධුපනායාස (හෙවත් ක්‍රෝධය හා සිත් තැවුල) යන්නට තවත් නමකි

“කාම ගුණ (හෙවත් ඉන්‍ද්‍රිය ගෝචර අරමුණු) වශයෙන් සාවට්ටං (හෙවත් කෙලෙස් නමැති දිය සුලි) යී යෙදේ. මෙසේත් කියා ඇත. “මහණෙනි, (කෙලෙස් නමැති දිය සුලි ග්‍රහණය යන අරුත් ඇති “ආවට්ටග්ගහ” යනු රූප, ශබ්ද ආදී කාම ගුණ පඤ්චකයට තවත් නමකි” මාතුගාම (හෙවත් ස්ත්‍රිය) වශයෙන් “සරක්‍ඛසං” (හෙවත් රකුසා සහිත) යි යෙදේ. මෙසේද කියා ඇත. “මහණෙනි, (රකුසා සමඟ යන අරුත් ඇති) “සාරක්‍ඛසං” යන මෙය (ස්ත්‍රිය යන අරුත ඇති) මාතුගාම යන්නට තවත් නමකි”

සෙසු (කන්, නාස් ආදී) දොරටු පිළිබඳව ද මේ පිළිවෙළම වේ. ඌමීභයං දුත්තරං අච්චතරි කෙලෙස් රළට බියෙන් ඉක්මවීමට අපහසු වූ බිය සහිත බව ඉක්මවීය. ලොකන්තගූ = සංස්කාර ලෝකයේ කෙළවරට ගියේ. පාරං ගතො වුච්චති = නිවනට ගියේ යයි කියනු ලැබේ.]

[“පහස්සරමිදං භික්ඛවේ චිත්තං” යි වදාරා ඇති පරිදි සත්ත්වයාගේ සිත ප්‍ර‍කෘතියෙන් පිරිසිදුය. මඩ දැලි කෙළ සෙම් සොටු මල මුත්‍ර‍ ආදිය එක් වීමෙන් ශුද්ධ ජලය අපවිත්‍ර‍ වන්නාක් මෙන් රාගාදි පාප ධර්මයන් එකතු වීමෙන් පිරිසිදු සිත කිලිටි වේ. කුණු වේ. සිත කිලිටි වූ කල්හි ඒ පුද්ගලයා හට තමාට විය හැකි අර්ථානර්ථයන් නොදැනෙන්නේ ය. අනුන්ට විය හැකි අර්ථානර්ථයන් ද නොදැනෙන්නේ ය. කළ යුත්ත නොකළ යුත්ත නො දැනෙන්නේ ය. කිලිටි වූ සිතෙන් කිසි කලෙක යහපතක් සිදු නොකෙරේ. කෙරෙතොත් කෙරෙන්නේ තමාට හා අන්‍යයන්ට නපුරක් වන දෙයක් පමණෙකි. කිලිටි නොවන පරිදි සිත ආරක්‍ෂා කර නොගත් පුද්ගලයෝ දුකින් දුකටම පත් වෙති. එබැවින් මහාකාරුණික වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සිත ආරක්‍ෂා කර ගැනීම සඳහා බොහෝ අනුශාසනයන් කර ඇත්තේය. අනේකාකාරයෙන් නොයෙක් උපමා දක්වමින් අනුශාසනා කර ඇත්තේ ය. ]

“මහණෙනි, කන පුරුෂයාට සමුද්‍රය වේ.
ශබ්දයන්ගෙන් හටගත් රළ වේගය වේ.
යමෙක් ඒ ශබ්දයන්ගෙන් හටගත් රළවේගය ඉවසයිද;
ඔහු කෙලෙස් නමැති රළවේග සහිතවූ,
කෙලෙස් දියසුළි සහිතවූ,
කෙලෙස් නමැති මිනීකන මෝරුන් බඳු සතුන් ඇති,
කෙලෙස් රකුසන් සහිතවූ
කන නමැති සමුද්‍රය තරණය කෙළේය.
තරණය කළාවූ පරතෙරට ගියාවූ බ්‍රාහ්මණයා
ගොඩ ගියේය’යි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි, නාසය පුරුෂයාට සමුද්‍රය වේ.
බාහිර ගන්‍ධයන්ගෙන් හටගත් රළ වේගය වේ.
යමෙක් ඒ ගන්‍ධයන්ගෙන් හටගත් රළවේගය ඉවසාද;
මහණෙනි, හෙතෙම කෙලෙස් නමැති රළවේග සහිතවූ,
කෙලෙස් දියසුළි සහිතවූ,
කෙලෙස් නමැති අල්වාගන්නා සතුන් ඇති,
කෙලෙස් රකුසන් සහිතවූ නාසය නමැති සමුද්‍රය තරණය කෙළේය.
තරණය කළාවූ පරතෙරට ගියාවූ බ්‍රාහ්මණයා
ගොඩට ගියේ යයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි, දිව පුරුෂයාට සමුද්‍රය වේ.
එහි රසයන්ගෙන් හටගත් රළ වේගය වේ.
යමෙක් ඒ රසයන්ගෙන් හටගත් රළවේගය ඉවසාද;
මහණෙනි, හෙතෙම කෙලෙස් නමැති රළවේග සහිතවූ,
කෙලෙස් දියසුළි සහිතවූ,
කෙලෙස් නමැති අල්වාගන්නා සතුන් ඇති,
කෙලෙස් රකුසන් සහිතවූ දිව නමැති සමුද්‍රය තරණය කෙළේය.
තරණය කළාවූ පරතෙරට ගියාවූ බ්‍රාහ්මණයා
ගොඩබිමට ආවේයයි කියනු ලැබේ..

“මහණෙනි, කය පුරුෂයාට සමුද්‍රය වේ.
එහි ස්පර්‍ශයන්ගෙන් හටගත් රළ වේගය වේ.
යමෙක් ඒ ස්පර්‍ශයන්ගෙන් හටගත් රළවේගය ඉවසාද;
මහණෙනි, හෙතෙම කෙලෙස් නමැති රළවේග සහිතවූ,
කෙලෙස් දියසුළි සහිතවූ,
කෙලෙස් නමැති අල්වාගන්නා සතුන් ඇති,
කෙලෙස් රකුසන් සහිතවූ කය නමැති සමුද්‍රය තරණය කෙළේය.
තරණය කළාවූ පරතෙරට ගියාවූ බ්‍රාහ්මණයා
ගොඩබිම සිටීයයි කියනු ලැබේ..

“මහණෙනි,
සිත පුරුෂයාට සමුද්‍රය වේ.
සිතෙහි හටගත් ධර්‍මයන් එහි රළ වේගය වේ.
යමෙක් ඒ ධර්‍මයන්ගෙන් හටගත් රළවේගය ඉවසාද;
මහණෙනි, හෙතෙම කෙලෙස් නමැති රළවේග සහිතවූ,
කෙලෙස් දියසුළි සහිතවූ,
කෙලෙස් නමැති අල්වාගන්නා සතුන් ඇති,
කෙලෙස් රකුසන් සහිතවූ සිත නමැති සමුද්‍රය තරණය කෙළේය.
තරණය කළාවූ පරතෙරට ගියාවූ බ්‍රාහ්මණයා
ගොඩබිම සිටීයයි කියනු ලැබේ..

එසේ වදාළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේද ගාථා වදාළ සේක.

“යමෙක් කෙලෙස් නමැති අල්වාගන්නා සතුන් සහිතවූ,
කෙලෙස් රකුසන් සහිතවූ, රළ භය සහිතවූ,
තරණය කිරීමට දුෂ්කරවූ මහා සමුද්‍රය තරණය කෙළේද,
ඔහු වේදයන්ගේ පරතෙරට ගියාවූ
වැස නිමවන ලද බඹසර ඇත්තාවූ
සංස්කාර ලෝකයාගේ කෙලවරට ගියාවූ
නිර්‍වාණයට පැමිණියෙකැයි කියමි.

දෙවියන්, මාරයන්, බ්‍රහ්මයන් සහිතවූ,
මේ සක්වල හැසිරෙන්නාවූ ශ්‍රමනයන් හා බ්‍රාහ්මණයන්
අවුල්වූ පැටලැවුන නුල් පන්දම් සේ,
දුකෙහිම ගිලෙමින්, දුකෙහිම ගැලෙමින්
අපායේ, තිරිසන් ලෝකයේ, ප්‍රේත ලෝකයේ
අපමණ දුක් විඳිමින් සසරම සැරිසරයි.
යයි (වදාළ සේක.)

[164:- Ee wrongly takes the first verse below to be prose and makes it the first paragraph of the next sutta.
Woodward, at KS 4:99, has been misled by this division. The verses are also at It 57-58.]

මහණෙනි,
සමුද්‍රය සමුද්‍රයයි අශ්‍රුතවත් පෘථග්ජනයා කියයි.
මහණෙනි, මෙය ආර්‍ය්‍ය විනයෙහි සමුද්‍රය නොවේ.
මහණෙනි මෙය ඉතා විශාල ජල ස්කන්ධයක් පමණකි.

“මහණෙනි,
චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දැන ගත යුතුවූ ඉෂ්ටවූ කාන්තවූ
මනාපවූ ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ කම්සැප එලවන්නාවූ
ඇලුම් කටයුතුවූ රූප ඇත.

මහණෙනි, මෙය ආර්‍ය්‍ය විනයෙහි සමුද්‍රයයි කියනු ලැබේ.
මේ දෙවියන් සහිතවූ මාරයන් සහිතවූ බ්‍රහ්මයන් සහිතවූ ලෝවැසි,
මහණ බමුණන් සහිතවූ දෙව් මිනිසුන් සහිතවූ සහිතවූ
මේ ලෝකයේ සත්‍ව ප්‍රජාව
බොහෝ සෙයින් ගිලී නූල් ගුලියක් මෙන් පැටලී ,
රෙදි වියන්නන්ගේ කැඳ දැමූ නූල් ගුලියක් මෙන් ගැටගැසී,
මුදු තණ බබුස්තණ පදුරක්මෙන් අවුල්වී
සැපයෙන් පහවූ විෂමව වැටෙන්නාවූ
දුර්‍ගති නම් සංසාරය නොඉක්මවයි.

“මහණෙනි,
සෝත විඤ්ඤාණයෙන් දැන ගත යුතුවූ
ඉෂ්ටවූ කාන්තවූ මනාපවූ
ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ
කම්සැප එලවන්නාවූ
ඇලුම් කටයුතුවූ ශබ්ද ඇත්තාහ.
මහණෙනි, මෙය ආර්‍ය්‍ය විනයෙහි සමුද්‍රයයි කියනු ලැබේ.

දෙවියන් සහිතවූ මාරයන් සහිතවූ බ්‍රහ්මයන් සහිතවූ මහණ බමුණන් සහිතවූ දෙව් මිනිසුන් සහිතවූ සහිතවූ මේ ලෝකයේ සත්‍ව ප්‍රජාව බොහෝ සෙයින් ගිලී නූල් ගුලියක් මෙන් පැටලී රෙදි වියන්නන්ගේ කැඳ දැමූ නූල් ගුලියක් මෙන් ගැටගැසී මුදු තණ බබුස්තණ පදුරක්මෙන් අවුල්වී සැපයෙන් පහවූ විෂමව වැටෙන්නාවූ දුර්‍ගති නම් සංසාරය නොඉක්මවයි.

“මහණෙනි,
ඝාණ විඤ්ඤාණයෙන් දැන ගත යුතුවූ
ඉෂ්ටවූ කාන්තවූ මනාපවූ
ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ
කම්සැප එලවන්නාවූ
ඇලුම් කටයුතුවූ ගන්‍ධයෝ ඇත්තාහ.
මහණෙනි, මෙය ආර්‍ය්‍ය විනයෙහි සමුද්‍රයයි කියනු ලැබේ.

දෙවියන් සහිතවූ මාරයන් සහිතවූ බ්‍රහ්මයන් සහිතවූ මහණ බමුණන් සහිතවූ දෙව් මිනිසුන් සහිතවූ සහිතවූ මේ ලෝකයේ සත්‍ව ප්‍රජාව බොහෝ සෙයින් ගිලී නූල් ගුලියක් මෙන් පැටලී රෙදි වියන්නන්ගේ කැඳ දැමූ නූල් ගුලියක් මෙන් ගැටගැසී මුදුතණ බබුස්තණ පදුරක්මෙන් අවුල්වී සැපයෙන් පහවූ විෂමව වැටෙන්නාවූ දුර්‍ගති නම් සංසාරය නොඉක්මවයි.

“මහණෙනි,
ජිව්හා විඤ්ඤාණයෙන් දැන ගත යුතුවූ
ඉෂ්ටවූ කාන්තවූ මනාපවූ
ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ
කම්සැප ඇති කරවන්නාවූ
ඇලුම් කටයුතුවූ රස ඇත්තාහ.
මහණෙනි, මෙය ආර්‍ය්‍ය විනයෙහි සමුද්‍රයයි කියනු ලැබේ.

දෙවියන් සහිතවූ මාරයන් සහිතවූ බ්‍රහ්මයන් සහිතවූ සහිතවූ , මහණ බමුණන් සහිතවූ දෙව් මිනිසුන් සහිතවූ සහිතවූ මේ ලෝකයේ සත්‍ව ප්‍රජාව බොහෝ සෙයින් ගිලී නූල් ගුලියක් මෙන් පැටලී රෙදි වියන්නන්ගේ කැඳ දැමූ නූල් ගුලියක් මෙන් ගැටගැසී මුදුතණ බබුස්තණ පදුරක්මෙන් අවුල්වී සැපයෙන් පහවූ විෂමව වැටෙන්නාවූ දුර්‍ගති නම් සංසාරය නොඉක්මවයි.

“මහණෙනි,
කාය විඤ්ඤාණයෙන් දැන ගත යුතුවූ
ඉෂ්ටවූ කාන්තවූ මනාපවූ
ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ
කම්සැප එලවන්නාවූ
ඇලුම් කටයුතුවූ ස්පර්‍ශයෝ ඇත්තාහ.
මහණෙනි, මෙය ආර්‍ය්‍ය විනයෙහි සමුද්‍රයයි කියනු ලැබේ.
දෙවියන් සහිතවූ මාරයන් සහිතවූ බ්‍රහ්මයන් සහිතවූ
මහණ බමුණන් සහිතවූ දෙව් මිනිසුන් සහිතවූ මේ ලෝකයේ සත්‍ව ප්‍රජාව බොහෝ සෙයින් ගිලී නූල් ගුලියක් මෙන් පැටලී
රෙදි වියන්නන්ගේ කැඳ දැමූ නූල් ගුලියක් මෙන් ගැටගැසී
මුදුතණ බබුස්තණ පදුරක්මෙන් අවුල්වී
සැපයෙන් තොරවූ විෂමව වැටෙන්නාවූ
දුර්‍ගති නම් සංසාරය නොඉක්මවයි.

“මහණෙනි,
මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් දැන ගත යුත්තාවූ
ඉෂ්ටවූ කාන්තවූ මනාපවූ ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ
කම්සැප එලවන්නාවූ ඇලුම් කටයුතුවූ ධර්‍මයෝ ඇත්තාහ.
මහණෙනි, මෙය ආර්‍ය්‍ය විනයෙහි සමුද්‍රයයි කියනු ලැබේ.

දෙවියන් සහිතවූ මාරයන් සහිතවූ බ්‍රහ්මයන් සහිතවූ
මහණ බමුණන් සහිතවූ දෙව් මිනිසුන් සහිතවූ
මේ ලෝකයේ සත්‍ව ප්‍රජාව බොහෝ සෙයින් ගිලී
නූල් ගුලියක් මෙන් පැටලී
රෙදි වියන්නන්ගේ කැඳ දැමූ නූල් ගුලියක් මෙන් ගැටගැසී
මුදුතණ බබුස්තණ පදුරක්මෙන් අවුල්වී
සැපයෙන් තොරවූ විෂමව වැටෙන්නාවූ
දුර්‍ගති නම් සංසාරය නොඉක්මවයි”., වදාළ සේක.

(1) යමෙකු සිය සන්තානයේ
ලෝබයද, දෝසයද, මෝහයද දුරු කරගත්තේනම් ,
ඔහු කෙලෙස් නම් මිනි මෝරුන් සහිතවූ,
කෙලෙස් රකුසන් සහිතවූ,
ක්ලේශ නමැති රළ භය සහිතවූ,
තරණය කිරීමට දුෂ්කරවූ මේ සමුද්‍රය
සැබෑවින් තරණය කෙළේය.

(2) ඇලීම ඉක්මවූ, මරුන් දුරුකළාවූ
උපධි රහිතවූ දුක්ඛයන්ගේ අස්තයට ගියාවූ
ඔහුට නැවත ඉපදීමක් නොවෙයි.
ඔහු මාරයාගෙන් ගැලවුනේයයි කියමි”
යි’ (වදාළ සේක.)

[163:- සමුද්දො = මතුවේය යන අරුතින් සමුද්ද නම් වේ.
තෙමෙන්නේ ය යන අරුතින් ද එසේ කියවේ. 
යෙභූය්‍යෙන = ආර්ය ශ්‍රාවකයන් හැර සමුන්නා = තෙත් වු, වැඩියෙන් තෙත් වු, දියෙහි ගිලුනාවු
තන්නාකුලක – ජාතා = කලින් යට විස්තර කළ කරුණුම වේ. 
මච්චු ඡහො – මාරයන් තිදෙන බැහැර කොට සිටියේ අනුපධි = උපධි තුනකින් බැහැර වු
අපුනබ්භවාය = නිවන සඳහා අමොභයි මච්චු – රාඡං = ඔහු ගිය තැන පිළිබඳව දැනගැනීමට නො හැකිවන සේ හෙතෙම මාරයා මුලා කොට ගියේ තෙවැන්න පෙර කියන ලද අයුරින්ම දත යුතුය.

මහණෙනි,
මසුන් මරන්නෙක් ඇමක් අමුණා බිලි කොක්කක්
ගැඹුරු දියෙහි ලන්නේය,
ඇම දුටුවාවූ මත්ස්‍යයෙක් එය ගිලින්නේය.
මහණෙනි, මෙසේ ඇම නම් බිලිය ගිල්ලාවූ මත්සයා
විනාශ වන්නේය.
ඒ බිලිබාන්නාට කැමති දෙයක් ඌට කළ හැකිවේ.
මහණෙනි, එපරිද්දෙන්ම ලෝකයෙහි සත්‍වයන්ගේ විනාශය පිණිස
සියලු ප්‍රාණීන්ගේ පීඩාව පිණිස ඇම සයක් ඇමිණු බිලිකටු සයක් වෙත්.

ඒ කවර සයක්ද යත්,
රුප , ශබ්ද, ඝන්ද, රස, ස්පර්ශ, මනෝභාව යන සයය.

“මහණෙනි,
චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දතයුතුවූ ඉෂ්ටවූ කාන්තවූ මනාපවූ
ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ සතුට ඇති කරවන්නාවූ
ඇලුම් ඇති කරවන්නා වූ රූප ඇත

.ඉදින් යමෙක් එබඳු රූප පතයිද,
එවාට ප්‍රියයයි මනාපයයි කියයිද,
එවාහි ගැලී සිටීද, 164
මහණෙනි, ඔහු මාරයාගේ බිලිකටුව ගිල්ලාවූ
විනාශයට පැමිණියාවූ, ව්‍යසනයට පැමිණියාවූ,
මරුවාගේ ගොදුරක් වූවේයයි කියමි.

[164: නන්දියති, අභිවඩති, , අජෝසාය තිට්ඨති
මහණ, තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි සහගතව ප්‍රමාදයට හෙතුවන ප්‍රපංචයෝ මිනිසෙකු තුල පවතියි ද දොළොස් ආයතනයන් කෙරෙහි  සතුටු විය යුත්තක් නැත්තේද, මමය මාගේ යයි කිව යුත්තක් නැත්තේද ඒ අරමුණු සුඛ, නිත්‍ය හා ආත්ම ලෙස ලෙස ගෙන අභිනන්දනය කලෙත් ද අභිවඩාද, අජෝ සාය තිට්ටති ලෙස නැවත නැවත සංස්ඛාර වඩාද එයින් ක්ලේශයන්ගේ වර්ධනයම වන්නේය.LINK.]

“මහණෙනි,
සෝත විඤ්ඤාණයෙන් දතයුතුවූ
ඉෂ්ටවූ කාන්තවූ මනාපවූ ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ
සතුට ඇති කරවන්නාවූ කන්කළු ශබ්ද ඇත.
ඉදින් යමෙක් එම ශබ්ද පතයිද,
එයට ප්‍රියයයි මනාපයයි කියයිද, එහි ගැලී සිටීද,
මහණෙනි, ඔහු මාරයාගේ බිලිකටුව ගිල්ලාවූ
විනාශයට පැමිණියාවූ, ව්‍යසනයට පැමිණියාවූ,
මරුවාට කැමති දෙයක් කළහැකියෙක් වේයයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි,
ඝාණ විඤ්ඤාණයෙන් දතයුතුවූ
ඉෂ්ටවූ කාන්තවූ මනාපවූ ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ
සතුට ඇති කරවන්නාවූ ඇලුම් කටයුතුවූ සුඝන්ධ ඇත.

ඉදින් යමෙක් සුවඳක් පතයිද,
එය ප්‍රියයයි මනාපයයි කියයිද, එහි ගැලී සිටීද,
මහණෙනි, ඔහු මාරයාගේ බිලිකටුව ගිල්ලාවූ
විනාශයට පැමිණියාවූ, ව්‍යසනයට පැමිණියාවූ,
මරුවාගේ ගොදුරක් වේ.

“මහණෙනි,

ජිව්හා විඤ්ඤාණයෙන් දතයුතුවූ
ඉෂ්ටවූ කාන්තවූ මනාපවූ ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ
සතුට ඇති කරවන්නාවූ ඇලුම් කටයුතුවූ රස ඇත.
ඉදින් යමෙක් ඒ රස පතයිද,
එම රසට ප්‍රියයයි මනාපයයි කියයිද, එහි ගැලී සිටීද,
මහණෙනි, ඔහු මාරයාගේ බිලිකටුව ගිල්ලාවූ
විනාශයට පැමිණියාවූ, ව්‍යසනයට පැමිණියාවූ,
මරුවාගේ ගොදුරක් වේ” යැයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි,
කාය විඤ්ඤාණයෙන් දතයුතුවූ
ඉෂ්ටවූ කාන්තවූ මනාපවූ ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ
කම්සැප එලවන්නාවූ ඇලුම් කටයුතුවූ ස්පර්‍ශ ඇත.
ඉදින් යමෙක් එම ස්පර්‍ශ පතයිද,
එය ප්‍රියයයි මනාපයයි කියයිද, එහි ගැලී සිටීද,
මහණෙනි, ඔහු මාරයාගේ බිලිකටුව ගිල්ලාවූ
විනාශයට පැමිණියාවූ, ව්‍යසනයට පැමිණියාවූ,
මරුවාගේ ගොදුරක් වේයයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි,
මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතුවූ
ඉෂ්ටවූ කාන්තවූ මනාපවූ ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ
සතුට ඇති කරවන්නාවූ ඇලුම් කටයුතුවූ ධර්‍ම ඇත.
ඉදින් යමෙක් එම ධර්ම පතයිද,
එවා ප්‍රියයයි මනාපයයි කියයිද, එවායෙහි ගැලී සිටීද,
මහණෙනි, ඔහු මාරයාගේ බිලිකටුව ගිල්ලාවූ
විනාශයට පැමිණියාවූ, ව්‍යසනයට පැමිණියාවූ,
මරුවාගේ ගොදුරක් වේ”යයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි,
ඇසට පෙනෙන ඉෂ්ටවූ කාන්තවූ මනාපවූ
ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ දැකුම් කළු.
සතුට ඇති කරවන්නාවූ රූප, යමෙක් නොපතයිද,
එය ප්‍රියයයි මනාපයයි නොකියයිද, එහි ගැලී නොසිටීයිද,
මහණෙනි,
ඔහු මාරයාගේ බිලිය නොගිල මාරයාගේ බිලිය බින්දේය.
විනාශයට නොපැමිණියාවූ, ව්‍යසනයට නොපැමිණියාවූ,
මරුවා ගෙන් ගැලවුන අයෙක්යයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි,
කනට ඇසෙන ඉෂ්ටවූ කාන්තවූ මනාපවූ
ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ කම්සැප එලවන්නාවූ
ඇලුම් කටයුතුවූ ශබ්ද ඇත.
ඉදින් යමෙක් ඒ ප්‍රිය ශබ්ද නොපතයිද,
ඒ ශබ්ද ප්‍රියයයි මනාපයයි නොකියයිද, එවයේහි ගැලී නොසිටීද,
මහණෙනි, මේ භික්‍ෂුව මාරයාගේ බිලිය ගිල නොගත්තේය.
මාරයාගේ බිලිය බින්දේය.
විනාශයට නොපැමිණියාවූ, ව්‍යසනයට නොපැමිණියාවූ,
මරුවා ගෙන් ගැලවුන අයෙක්යයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි,
නහයට දැනෙන ඉෂ්ටවූ කාන්තවූ මනාපවූ
ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ කම්සැප එලවන්නාවූ ඇලුම් කටයුතුවූ
සුගන්‍ධයෝද ඇත. ඉදින් යමෙක් එම සුඝන්ධ නොපතයද,
එම ඝන්ධ ප්‍රියයයි මනාපයයි නොකියයිද,
එ සුගන්දේහි ගැලී නොසිටීද,
මහණෙනි, ඔහු මාරයාගේ බිලිය බින්දේය.
විනාශයට නොපැමිණියේය ව්‍යසනයට නොපැමිණියේය,
මරුවා ගෙන් ගැලවුන අයෙක්යයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි,
දිවට දැනෙන කාන්තවූ මනාපවූ
ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ සතුට ඇති කරවන්නාවූ
ඇලුම් කටයුතුවූ රස ඇත.
යමෙක් ඒවා නොපතයිද,
එවාට ප්‍රියයයි මනාපයයි නොකියයිද,
එම රසයන්හි ගැලී නොසිටීද,
මහණෙනි,
ඔහු මාරයාගේ බිලිය නොගිල,
මාරයාගේ බිලිය බින්දේය.
විනාශයට නොපැමිණ, ව්‍යසනයට නොපැමිණ,
මරුවා ගෙන් ගැලවුන අයෙක්ය යි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි,
කයට දැනෙන ඉෂ්ටවූ කාන්තවූ මනාපවූ
ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ
සතුට ඇති කරවන්නාවූ ඇලුම් කටයුතුවූ ස්පර්‍ශද ඇත.
ඉදින් යමෙක් එම ස්පර්ශ නොපතයිද,
එය ප්‍රියයයි මනාපයයි නොකියයිද,
එහි ගැලී නොසිටීද,
මහණෙනි, ඔහු මාරයාගේ බිලිය නොගිල මාරයාගේ බිලිය බින්දේය.
විනාශයට නොපැමිණියාවූ, ව්‍යසනයට නොපැමිණියාවූ,
මරුවා ගෙන් ගැලවුන අයෙක්යයයි කියනු ලැබේ.

“මහණෙනි,
මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් දතයුතුවූ ඉෂ්ටවූ කාන්තවූ මනාපවූ
ප්‍රිය ස්වභාව ඇත්තාවූ කම්සැප එලවන්නාවූ ඇලුම් කටයුතුවූ ධර්‍ම ඇත.
ඉදින් යමෙක් එම ධරම නොපතයිද,
එවා ප්‍රියයයි මනාපයයි නොකියයිද, එහි ගැලී නොසිටීද,
මහණෙනි, ඔහු මරුවා ගෙන් ගැලවුන අයෙක්ය යි, (වදාළ සේක.)

“මහණෙනි,
තොප රූපයන් කෙරෙහි ඇති කැමැත්ත දුරුකර නොගත්තේද,
දෝසය දුරුකර නොගත්තේද ,
මෝහය දුරුකර නොගත්තේද,
අල්පවු මුත් කාම ,දොස හෝ මෝහ ස්වභාව තොප තුල වේනම්
තොපගේ නෙතට හමුවන ඉතා සුළු හීන රූපයකින් පවා
තොපගේ සන්තානය කැළඹේ.
ඉතා ප්‍රිය රුපයක් නෙත් ගැටුණු විට කෙසේ සිත නොකැළඹේද?

[165:- මෙහි – ප්‍රහීන නොවූයේ අරුතින් පවතී. ඒ නිසා මෙසේ කියන ලදී. හේ ප්‍රහීන නොවූයේ වෙයි. පරිත්තා = පර්වතයක් පමණ වූ හෝ රූපයක් අප්‍රිය වූවක් හෝ සිත් නො ගන්නා දෙයක් හෝ සුළු දෙයක් ලෙස හැඟී යාමක් හෝ බවට පත් විය හැක. එසේ වුවද රූපයන් ඔහුගේ සිත ග්‍රහණය කරගනී යයි දක්වයි. 
කො පන වාදො අධිමත්තානං ප්‍රිය අරමුණක් වන සිත් ගන්නා වස්තුව සිත බැඳගන්නේය. යන මේ අදහසෙහි කවර නම් කථාවක් ද? නිය පිටට ගත හැකි තරම් ප්‍රමාණවත් වන්නා වු මිණිමුතු ආදී සිත් ගන්නා වස්තුවක් වුව ද (යමකුට) පමණ ඉක්ම වු අරමුණක් විය හැකියයි දත යුතුය.  සාරො ආදීවූ පද තුන ද එකිනෙකට සමානාර්ථ ඇත්තේය භින්‍දෙය්‍ය = පහර දෙන්නේය හෝ පලන්නේය. පස්වැන්නෙහි – තදුභයං = ඒ දෙකය සයවැන්න පහසු වේමය.]

“මහණෙනි,
යමෙක් ශබ්ද කෙරෙහි ඇති කැමැත්ත දුරුකර නොගත්තේද,
දෝසය දුරුකර නොගත්තේද ,
මෝහය දුරුකර නොගත්තේද,
අල්පවු මුත් කාම ,දොස හෝ මෝහ ස්වභාව
ඔහු තුල වේනම් ඔහුගේ සවනට ඇසෙන
ඉතා සුළු ශබ්දයකින් පවා ඔහුගේ සන්තානය කැළඹේ.
ඉතා ප්‍රිය කන්කළු ශබ්ද අසුනු විට ඔහු කෙසේ නොකැළඹේද?

ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි, ඔහු තුල කැමැත්ත ඉතිරිව ඇති නිසාය.
. ඔහු තුල අකැමැත්ත ඉතිරිව ඇති නිසාය..
ඔහු තුල මෝහය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
කාමය ප්‍රහීන නොවූ නිසාය. දෝෂයක් ප්‍රහීන නොවූ නිසාය.,
මෝහය ප්‍රහීන නොවූ නිසාය..

“මහණෙනි,
භික්‍ෂුවක් සුඝන්ධයන් කෙරෙහි ඇති කැමැත්ත දුරුකර නොගත්තේද,
දුර්ඝන්ධයන්කෙරෙහි දෝසය දුරුකර නොගත්තේද ,
මෝහය දුරුකර නොගත්තේද, අල්පවු මුත් කාම ,දොස හෝ
මෝහ ස්වභාව ඔහු තුල වේනම්
ඔහුගේ නාසයට දැනෙන ඉතා සුළු ඝන්ධයකින් පවා
ඔහුගේ සන්තානය කැළඹේ.
ඉතා ප්‍රිය කන්කළු සුවඳක් දැනුනු විට ඔහු කෙසේ නොකැළඹේද?

“මහණෙනි,
යමෙක්ට ජිව්හා විඤ්ඤාණයෙන් දතයුතුවූ රසයන්
කෙරෙහි කැමැත්ත ඇත්තේද, අකමැත්ත ඇත්තේද , මෝහය ඇත්තේද,
රස රාගය ප්‍රහීන නොවූයේද, දෝසය වේද, අකමැත්ත ප්‍රහීන නොවූයේද,
මෝහය ප්‍රහීන නොවූයේද,
ඔහුගේ දිවට අනිෂ්ටවූද ජිව්හා විඤ්ඤාණයෙන් දතයුතුවූ
රස හමුවෙතදී , ඒවා ඔහුගේ සිත විනාශ කරන්නාහ.
ඉෂ්ටාරම්මණය ගැන කියනුම කවරේද.
ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි, ඔහු තුල කාමය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
දෝසය ඉතිරිව ඇති නිසාය.. මෝහය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
ලෝභය ප්‍රහීන නොවූයේය. දොසය ප්‍රහීන නොවූයේය.
මෝහය ප්‍රහීන නොවූයේය. එම නිසාය.

“මහණෙනි,
යමෙකුට කාය විඤ්ඤාණයෙන් දතයුතුවූ ස්පර්‍ශයන් කෙරෙහි
කැමැත්තක් වේද ඒ ලෝභය වේ,
අකමැත්තක් වේද, ඒ දෝසය වේ,
ඒ කැමැත්ත යනු ලොභයබව අකමැත්ත දෝසය බව
නොදකියිද, ඒ මෝහය වේ.
ඒ ලෝභය ප්‍රහීන නොවූයේද, දෝෂයක් ප්‍රහීන නොවූයේද,
මෝහය ප්‍රහීන නොවූයේද,
ඔහුගේ කයට අනිෂ්ටවූද කාය විඤ්ඤාණයෙන් දතයුතුවූ
ස්පර්‍ශ හමුවෙත්දී , ඔහුගේ සිත විනාශ කරන්නාහ.
ඉෂ්ටාරම්මණය ගැන කියනුම කවරේද.
ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි,මහණෙනි, ඔහු තුල කාමය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
දෝසය ඉතිරිව ඇති නිසාය.. මෝහය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
ලෝභය ප්‍රහීන නොවූයේය. දොසය ප්‍රහීන නොවූයේය.
මෝහය ප්‍රහීන නොවූ නිසාය.

“මහණෙනි,
යමෙකුට මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් දතයුතුවූ ධර්‍මයන් කෙරෙහි
කැමැත්තක් වේද ඒ ලෝභය වේ,
අකමැත්තක් වේද, ඒ දෝසය වේ,
ඒ කැමැත්ත යනු ලොභය බව
අකමැත්ත දෝසය බව නොදකියිද,
ඒ මෝහය වේ.
ඒ ලෝභය ප්‍රහීන නොවූයේද,
දෝෂය ප්‍රහීන නොවූයේද,
මෝහය ප්‍රහීන නොවූයේද,
ඔහුගේ සිතට අනිෂ්ටවූ ධර්ම හමුවෙත්දී ,
ඔහුගේ සිත විනාශ වෙන්නේය.
ඉෂ්ටාරම්මණය ගැන කියනුම කවරේද.

ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි, ඔහු තුල කාමය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
දෝසය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
මෝහය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
ලෝභය ප්‍රහීන නොවූයේය. දොසය ප්‍රහීන නොවූයේය.
මෝහය ප්‍රහීන නොවූ නිසාය.

“මහණෙනි, ඇසතු හෝ නුග හෝ පුලිල හෝ දිඹුල් හෝ
තරුණ ලපටි කිරි ඇති ගසක් ඇත,
යම් පුරුෂයෙක් තියුණුවූ කෙටේරියෙන් ඒ ගසෙහි
තැනකින් සිඳින්නේනම් ඉන් කිරි ගලන්නේද?,
“එසේය, ස්වාමීනි. කිරි ගලයි,
“ඊට හේතු කවරේද?
“ස්වාමීනි, ඒ ගසෙහි කිරි ඇති හෙයිනි.,

“මහණෙනි,
එපරිද්දෙන්ම යමෙකු රූප කෙරෙහි
කැමැත්ත /ආසාව පහ නොකළේද ,
සමහර රුප කෙරෙහි අකමැත්ත, මද ලෙස හෝ ඉතිරිව ඇත්තේද,
මෝහය ඉතිරිව ඇත්තේද,
රාගය ප්‍රහීන නොවූයේද, දොසය ප්‍රහීන නොවූයේද,
මෝහය ප්‍රහීන නොවූයේද,
ඔහුගේ ඇසට අනිෂ්ටවූ රූප හමුවෙත්දී පවා ,
ඒවා ඔහුගේ සිත විනාශ කරන්නාහ. 166
ඉෂ්ටාරම්මණය ගැන කියනුම කවරේද.
ඊට හේතු කවරේද යත්,

මහණෙනි, මහණෙනි, ඔහු තුල කාමය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
දෝසය ඉතිරිව ඇති නිසාය.. මෝහය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
ලෝභය ප්‍රහීන නොවූයේය. දොසය ප්‍රහීන නොවූයේය.
මෝහය ප්‍රහීන නොවූයේය. එම නිසාය.

[166:- බෙදා ඒ ඒ කොටස් වෙන්ව ගනියි. මේ ග්‍රාහකයෝ දෙදෙනා ම එක් ජවන වාරයකදීම (නිමිත්ත) ලබත් ජවන වාර කීපයකදී නම් කිව යුත්තක්ම නැත. (හෙවත් වැඩියෙන් නිමිති ගනීත්මය) නිමිත්තස්සාදෙ ගථිතං = නිමිත්ත ආස්වාදනයෙන් ඒ හා ගැට ගැසේ. බැඳේ. 
විඤ්ඤාණං = කර්මය පිළිබඳව දැන ගැනීම. 
තස්මිඤ්චෙ සමයෙ කාලං කරෙය්‍ය – කිලිටි වු සිතින් කාල ක්‍රියා කරන්නාවූ කිසිවෙක් හෝ ඇත්තේ නැත. සියළු සත්ත්වයන්ගේ ම කාලක්‍රියා කිරීම භවාංගයෙන්ම සිදු වේ. කෙලෙස් බිය දක්වන්නෝ මෙසේ කීහ. (එසේ නැතහොත්) මතවාද වශයෙන් හෝ මෙසේ කියන ලදී. ඇස නමැති දොරටුවෙහි වනාහී අරමුණ ගැටුණ කල්හි රාග සිතක් හෝ ද්වේෂ සිතක් හෝ මෝහ සිතක් හෝ ගැටුණ අරමුණු රසය විඳ ගෙන භවාංගයට බැස ගනියි. භවාංගයෙහි සිට කාල ක්‍රියා කරයි. එසමයෙහි කලුරිය කරන්නාට ගති දෙකක් බලාපොරොත්තු විය හැක. එම මතවාදය වශයෙන් (කිලිටි වූ සිතින් කාල ක්‍රියා කරන්නා වූ කිසිවෙක් හෝ නැත යන) මේ මතය කියන ලදී.]

“මහණෙනි, යමෙකුට යම් ශබ්දයන් කෙරෙහි කැමැත්තක් වේද.
යම් අන්‍ය ශබ්ද කෙරෙහි අකමැත්ත ලෙසින් දොස සිත් වේද,
ශබ්ද හුදු ශබ්ද ලෙස නොව,
මම කැමති මම අකමැති ශබ්ද ලෙස ගන්නා,
මෝහය වේද,
ශබ්ද ලොබ කාම, ශබ්ද කැමති සිත් ප්‍රහීන නොවූයේද,
ශබ්ද අකමැත්ත ලෙස එන ශබ්ද දෝසය ප්‍රහීන නොකලේද ,
ශබ්ද මෝහය ප්‍රහීන නොවූයේද,
ඔහුගේ කනට අනිෂ්ටවූද ශබ්දයෝ හමුවෙත්දීද
ඒවා ඔහුගේ සිත විනාශ කරන්නාහ.
ඉෂ්ටාරම්මණ ගැන කියනුම කවරේද.

ඊට හේතු කවරේද යත්,

මහණෙනි,
ඔහු තුල ශබ්ද කාමය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
ශබ්ද දෝසය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
ශබ්ද මෝහය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
ශබ්ද ලෝභය ප්‍රහීන නොවූයේය.
ශබ්ද දොසය ප්‍රහීන නොවූයේය.
ශබ්ද මෝහය ප්‍රහීන නොවූයේය.
එම නිසාය.

“මහණෙනි,
යමෙකුට සුගන්‍ධයන් කෙරෙහි කැමැත්තක් ඇත්තේද,
දුරඝන්ධයක් කෙරෙහි නොසතුට ලෙස දෝසය වේද,
සුඝන්ධයහෝ දුර්ඝන්ධය හුදු ඝන්ධයක් ලෙස නොව ,
මා කැමති, මගේ එකක් ලෙස හෝ
මා අකමැති, අනුන්ගේ දෙයක් ලෙස ගන්නා මෝහය දුරු නොකළේද,

ඔහුගේ නාසයට අනිෂ්ටවූද ඝන්ධ හමුවෙත්දීද
ඒවා ඔහුගේ සිත විනාශ කරන්නාහ.
ඉෂ්ටාරම්මණවූ ඝන්ධ ගැන කියනුම කවරේද.

ඊට හේතු කවරේද යත්,

මහණෙනි, මහණෙනි, ඔහු තුල ඝන්ධ කාමය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
ඝන්ධ දෝසය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
ඝන්ධ මෝහය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
ඝන්ධ ලෝභය ප්‍රහීන නොවූයේය.
ඝන්ධ දොසය ප්‍රහීන නොවූයේය.
ඝන්ධ මෝහය ප්‍රහීන නොවූයේය.
එම නිසාය

“මහණෙනි, යමෙකුට දිවෙන් දැනෙන රසයන් කෙරෙහි
කැමැත්තක් ආසාවක් රස නිසා සතුටුවන ස්ව්වභාවය ඇත්තේද,
යම් රස කෙරෙහි අකමැත්තක්, නොසතුටක් ලෙස දොසයක් වේද,
දිවෙන් දැනෙන රස හුදු රස ලෙස නොව ,
මා කැමති, මගේ එකක් ලෙස හෝ
මා අකමැති, අනුන්ගේ දෙයක් ලෙස ගන්නා මෝහය දුරු නොකළේද,

ඔහුගේ දිවට අනිෂ්ටවූද රස හමුවෙත්දීද
ඒවා ඔහුගේ සිත විනාශ කරන්නාහ.
ඉෂ්ටාරම්මණවූ රස ගැන කියනුම කවරේද.

ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි,
ඔහු තුල රස කාමය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
දෝසය ඉතිරිව ඇති නිසාය.. මෝහය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
රස ලෝභය ප්‍රහීන නොවූයේය. රස දොසය ප්‍රහීන නොවූයේය.
රස මෝහය ප්‍රහීන නොවූයේය. එම නිසාය.

“මහණෙනි,
යමෙකුට කාය විඤ්ඤාණයෙන් දැනෙන ස්පර්‍ශයන් කෙරෙහි
කැමැත්තක්, ආසාවක් ලෙස වන ලෝභයවේද,
අකමැත්ත , නොසතුට ලෙස වන දොස සිත් වේද,
ප්‍රිය ස්පර්‍ශය හෝ අප්‍රිය ස්පර්‍ශයක් ලෙස නොව ,
මම කැමති ස්පර්‍ශය ලෙස මම අකමැති ස්පර්‍ශ ලෙස,
මට දැනෙනා ස්පර්‍ශ ලෙස ගන්නා මෝහය ඇත්තේද,
කැමැත්ත නම් ලෝබය ප්‍රහීන නොවූයේද,
අකමැත්යත නම් දෝසය ප්‍රහීන නොවූයේද,
මෝහය ප්‍රහීන නොවූයේද,
ඔහුගේ කයට අනිෂ්ටවූ ස්පර්‍ශයෝ හමුවෙත්දී පවා,
ඒ ස්පර්ශ , ඔහුගේ සිත විනාශ කරන්නාහ.
ඉෂ්ටාරම්මණය ගැන කියනුම කවරේද.

ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි, ඔහු තුල ස්පර්‍ශ කාමය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
ස්පර්‍ශ දෝසය ඉතිරිව ඇති නිසාය..
ස්පර්‍ශ මෝහය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
ස්පර්‍ශ ලෝභය ප්‍රහීන නොවූයේය. ස්පර්‍ශ දොසය ප්‍රහීන නොවූයේය.
ස්පර්‍ශ මෝහය ප්‍රහීන නොවූයේය.
එම නිසාය. ය.

“මහණෙනි,
යමෙකුට සිතට දැනෙන ධර්‍මයන් කෙරෙහි
කැමැත්තක්, ලොබයක්වේද.
යම් ධර්ම කෙරෙහි අකමැත්තක්, නොමනාපයක් ලෙස දෝසය වේද,
මම කැමති, මම අකමැති ලෙස
ධර්ම ආත්ම ලෙස දකීද එසේ ගන්නා මෝහය වේද,
ඔහුගේ සිතට අනිෂ්ටවූ ධර්‍මයෝ පවා හමුවෙත්දී,
ඒ ධර්ම ඔහුගේ සිත විනාශ කරන්නාහ.
ඉෂ්ටාරම්මණ ධර්මයන ගැන කියනුම කවරේද.

ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි, ඔහු තුල ධම්ම කාමය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
ධම්ම දෝසය ඉතිරිව ඇති නිසාය..
ධම්ම මෝහය ඉතිරිව ඇති නිසාය.
ධම්ම ලෝභය ප්‍රහීන නොවූයේය.
ධම්ම දොසය ප්‍රහීන නොවූයේය.
ධම්ම මෝහය ප්‍රහීන නොවූයේය.
එම නිසාය. ය..

“මහණෙනි,
යමෙකුට රූපයන් කෙරෙහි රුප රාගය නැත්තේද,
අකමැත්ත ලෙස රුප දෝසය නැත්තේද,
රුප පිලිබඳ මෝහය නැත්තේද,
රුප රාගය ප්‍රහීණවූයේද,
රුප දොස ප්‍රහීන වූයේද,
රුප පිලිබඳ මෝහය ප්‍රහීන වූයේද,
ඔහුගේ ඇසට ඉදින් ඉෂ්ටවූද රූපයෝ හමුවෙත්ද,
ඒ රුප ඔහුගේ සිත විනාශ නොකරත්මය.
අනිෂ්ට රූපයක් ගැන කියනුම කවරේද,

ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි, ඔහු සන්තානයේ රාගයක් නැත්තේය.
දෝසයක් නැත්තේය.
මෝහයක් නැත්තේය.
රාගය ප්‍රහීන වූයේය.
දොසය ප්‍රහීන වූයේය.
මෝහය ප්‍රහීන වූයේය.
(එහෙයිනි.)

“මහණෙනි,
යමෙකුට ශබ්දයන් කෙරෙහි කැමැත්තක් රාගයක් නැත්තේද,
ශබ්දයන් කෙරෙහි අකමැත්තක් දෝෂයක් නැත්තේද,
ශබ්දයන් කෙරෙහි මෝහයක් නැත්තේද,
ශබ්දයන් කෙරෙහි කැමැත්ත ප්‍රහීණවූයේද,
ශබ්දයන් කෙරෙහි දොසය ප්‍රහීණ වූයේද,
ශබ්දයන් පිලිබඳ මෝහය ප්‍රහීණවූයේද,
ඔහුගේ කනට ඉදින් ඉෂ්ටවූ ශබ්දයෝ හමුවෙත්දීද ,
ඒ නිසා ඔහුගේ සිත විනාශ නොකරත්මය.
අනිෂ්ටවූ ශබ්දයක් ගැන කියනුම කවරේද,

ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි, ඔහු සන්තානයේ රාගයක් නැත්තේය.
යම් ද්වේෂයක්වේද, එය නැත්තේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය නැත්තේය.
යම් රාගයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් දෝෂයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
(එහෙයිනි.).

“මහණෙනි,
යමෙකුට ගන්‍ධයන් කෙරෙහි යම් කිසිම කැමැත්තක් නැත්තේද,
අකමැත්තක් ලෙස වන දෝසය නැත්තේද,
ගන්‍ධයන් පිලිබඳ මෝහය නැත්තේද,
සුගන්‍ධයන් වෙත කැමැත්ත ප්‍රහීන වූයේද,
දුර්ගන්‍ධයන් නිසා ඇතිවන අකමැත්ත
ලෙස වන දෝසය ප්‍රහීන කලේද,
ගන්‍ධයන් පිලිබඳ මෝහය ප්‍රහීන වූයේද,
ඔහුගේ නාසයට ඉදින් ඉෂ්ටවූ ගන්‍ධයෝ හමුවෙත්දීද,
ඒ ඝන්ධයන් ඔහු ගේ සිත විනාශ නොකරත්මය.
අනිෂ්ට ගන්‍ධයක් ගැන කියනුම කවරේද,

ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි, ඔහු සන්තානයේ රාගයක් නැත්තේය.
යම් ද්වේෂයක්වේද, එය නැත්තේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය නැත්තේය.
යම් රාගයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් දෝෂයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
(එහෙයිනි.).

“මහණෙනි,
යමෙකුට දිවෙන් දැනෙන රසයන් කෙරෙහි කැමැත්තක් නැත්තේද,
අකැමැත්තක් ලෙස දොසය නැත්ද,
රසය නම් හුදු රසයක් ලෙස ලෙස නොදන්නා මෝහය නැත්තේද,
රස රාගය ප්‍රහීන වූයේද, රස දෝසය ප්‍රහීන වූයේද,
රස මෝහය ප්‍රහීන වූයේද,
ඔහුගේ දිවට ඉදින් ඉෂ්ටවූ රසයෝ හමුවෙත්දීද ,
ඔහුගේ සිත ඉන් විනාශ නොකරත්මය.
අනිෂ්ටවූ රසයක් ගැන කියනුම කවරේද,

ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි, ඔහු සන්තානයේ රාගයක් නැත්තේය.
යම් ද්වේෂයක්වේද, එය නැත්තේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය නැත්තේය.
යම් රාගයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් දෝෂයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
(එහෙයිනි.).

“මහණෙනි,
යමෙකුට ස්පර්‍ශයන් කෙරෙහි යම් කැමැත්තක් ලොබයක් නැත්තේද,
යම් ස්පර්‍ශයන් කෙරෙහි අකැමැත්තක්දොසයක් නැත්තේද,
ස්පර්‍ශයන් හුදු ස්පර්‍ශයන් ලෙස නොදකින මෝහය නැත්තේද,
ස්පර්‍ශ රාගය ප්‍රහීන වූයේද, ස්පර්‍ශ ද්වේෂය ප්‍රහීන වූයේද,
ස්පර්‍ශ මෝහය ප්‍රහීන වූයේද,
ඔහුගේ කයට ඉදින් ඉෂ්ටවූ ස්පර්‍ශයෝ හමුවෙත්දීද ,
ඉන් ඔහුගේ සිත විනාශ නොකරත්මය.
අනිෂ්ටවූ ස්පර්‍ශයක් ගැන කියනුම කවරේද,

ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි, ඔහු සන්තානයේ රාගයක් නැත්තේය.
යම් ද්වේෂයක්වේද, එය නැත්තේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය නැත්තේය.
යම් රාගයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් දෝෂයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
(එහෙයිනි.).

“මහණෙනි,
යමෙකුට කිසි ධර්‍මයන් කෙරෙහි කැමැත්තක් නැත්තේද,
අකමැත්තක්ම ලෙස දොස නැත්තේද,
ධර්‍මයන් හුදු ධර්‍මයන් ලෙස නොදන්නා මෝහය නැත්තේද,
ධර්‍ම ලෝභය ප්‍රහීන වූයේද, ධර්‍ම දෝසය ප්‍රහීන වූයේද,
ධර්‍ම මෝහය ප්‍රහීන වූයේද,
ඔහුගේ සිතට ඉදින් ඉෂ්ටවූ ධර්‍මයෝ හමුවෙත්දීද,
ඒ ධර්‍ම ඔහුගේ සිත විනාශ නොකරත්මය.
අනිෂ්ටවූ ධම්මාරම්මණයන් ගැන කියනුම කවරේද,

ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි, ඔහු සන්තානයේ රාගයක් නැත්තේය.
යම් ද්වේෂයක්වේද, එය නැත්තේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය නැත්තේය.
යම් රාගයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් දෝෂයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
(එහෙයිනි.).

“මහණෙනි,
යම් පුරුෂයෙක් තියුණුවූ කෙටේරියෙන් ගෙනවුත්
ඇසතු හෝ නුග හෝ පුලිල හෝ දිඹුල් හෝ
වියලුනාවූ මැලවුනාවූ දිරා ගියාවූ කිරි ගසක්
සිඳින්නේනම් ඒ තැනින් කිරි එන්නේද? “
“ස්වාමීනි එය නොවේමැයි,
“ඊට හේතු කවරේද?
“ස්වාමීනි, වීයලුනු ගසේ කිරක් නැති හෙයිනි.,

“මහණෙනි,
යමෙකු තමා දකිනා රූප කෙරෙහි රාගය නැත්තේද,
දෝෂයක් නැත්තේද,
මෝහයක් නැත්තේද,
රාගය ප්‍රහීණවූයේද,
දෝෂය ප්‍රහීන වූයේද,
මෝහය ප්‍රහීන වූයේද,
ඔහුගේ ඇසට ඉදින් පෙනෙන ඉෂ්ට රූපයෝ හමුවෙත්දීද,
ඔහුගේ සිත විනාශ නොවෙත්මය.
අනිෂ්ට රූපයක් ගැන කියනුම කවරේද,

ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි, ඔහු සන්තානයේ රාගයක් නැති නිසාය.
දෝෂයක් නැති නිසාය..
මෝහයක් නැති නිසාය..
රාගය, ප්‍රහීන වූයේය.
දෝෂය ප්‍රහීන වූයේය.
මෝහය ප්‍රහීන වූයේය.
(එහෙයිනි.).

“මහණෙනි,
යමෙකු අසන ශබ්දයන් කෙරෙහි
කැමැත්තක් නැත්තේද,
අකමැතක් නැත්තේද, මෝහය නැත්තේද,
රාගය ප්‍රහීණවූයේද, දෝෂය ප්‍රහීණවූයේද,
මෝහය ප්‍රහීණවූයේද,
ඔහුගේ කනට ඉදින් ඉෂ්ටවූද ශබ්දයෝ හමුවෙත්දීද ,
ඔහුගේ සිත විනාශ නොකරත්මය.
අනිෂ්ටවූ ශබ්දයක් ගැන කියනුම කවරේද,

ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි, ඔහු සන්තානයේ රාගයක් නැති නිසාය..
දෝෂයක් නැති නිසාය..
මෝහයක් නැති නිසාය..
රාගයක් නැති නිසාය..
යම් දෝෂයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
(එහෙයිනි.).

“මහණෙනි,
යමෙකුට නාසයෙන් දැනෙන ගන්‍ධයන්
නිසා කැමැත්තක්, ආසාවක් රාගයක් නැත්තේද,
දෝෂයක් නැත්තේද, මෝහය නැත්තේද,
රාගයක් ප්‍රහීන වූයේද, දෝෂය ප්‍රහීන වූයේද,
මෝහය ප්‍රහීන වූයේද,
ඔහුගේ නාසයට ඉදින් ඉෂ්ටවූද ගන්‍ධයෝ හමුවෙත්දීද,
ඔහුගේ සිත විනාශ නොකරත්මය.
අනිෂ්ට ගන්‍ධයක් ගැන කියනුම කවරේද,

ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි, ඔහු සන්තානයේ රාගයක් නැත්තේය.
යම් ද්වේෂයක්වේද, එය නැත්තේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය නැත්තේය.
යම් රාගයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් දෝෂයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
(එහෙයිනි.).

“මහණෙනි,
යමෙකුට දිවෙන් දැනෙන රසයන් කෙරෙහි
කැමැත්ත රාගයක් නැත්තේද,
නොමනාපයක් දෝෂයක් නැත්තේද,
මෝහයක්වේ නැත්තේද, රාගය ප්‍රහීන වූයේද,
දෝෂය ප්‍රහීන වූයේද, මෝහය ප්‍රහීන වූයේද,
ඔහුගේ දිවට ඉදින් ඉෂ්ටවූ රසයෝ හමුවෙත්දීද,
ඔහුගේ සිත විනාශ නොකරත්මය.
අනිෂ්ටවූ රසයක් ගැන කියනුම කවරේද,

ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි, ඔහු සන්තානයේ රාගයක් නැත්තේය.
යම් ද්වේෂයක්වේද, එය නැත්තේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය නැත්තේය.
යම් රාගයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් දෝෂයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
(එහෙයිනි.)..

“මහණෙනි,
යමෙකුට කයට දැනෙන ස්පර්ශ නිසා
කැමැත්තක් රාගයක් නැත්තේද,
නොමනාපයක් දෝෂයක් නැත්තේද,
මෝහයක්වේ නැත්තේද, රාගය ප්‍රහීන වූයේද,
දෝෂය ප්‍රහීන වූයේද, මෝහය ප්‍රහීන වූයේද,
ඔහුගේ කයට ඉදින් ඉෂ්ටවූ ස්පර්ශ හමුවෙත්දීද,
ඔහුගේ සිත විනාශ නොකරත්මය.
අනිෂ්ටවූ ස්පර්ශ ගැන කියනුම කවරේද

ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි, ඔහු සන්තානයේ රාගයක් නැත්තේය.
යම් ද්වේෂයක්වේද, එය නැත්තේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය නැත්තේය.
යම් රාගයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් දෝෂයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
(එහෙයිනි.).

“මහණෙනි,
යමෙකුට සිතට දැනෙන ධර්‍මයන් කෙරෙහි
කැමැත්ත රාගයක් නැත්තේද,
නොමනාපයක් දෝෂයක් නැත්තේද,
මෝහයක්වේ නැත්තේද, රාගය ප්‍රහීන වූයේද,
දෝෂය ප්‍රහීන වූයේද, මෝහය ප්‍රහීන වූයේද,
ඔහුගේ සිතට ඉදින් ඉෂ්ටවූ සිතිවිලි ඒත්දීද,
ඔහුගේ සිත විනාශ නොකරත්මය.
අනිෂ්ටවූ සිතිවිලි ගැන කියනුම කවරේද.

ඊට හේතු කවරේද යත්,
මහණෙනි, ඔහු සන්තානයේ රාගයක් නැත්තේය.
යම් ද්වේෂයක්වේද, එය නැත්තේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය නැත්තේය.
යම් රාගයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් දෝෂයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
යම් මෝහයක් වේද, එය ප්‍රහීන වූයේය.
(එහෙයිනි.).

[167:- ඉමං ඛ්වාහං – භික්ඛවෙ ආදීනවං = බොහෝ වූ වර්ෂ ලක්ෂ ගණන් නිරයෙහි විඳිය යුතු දුක් දකින්නෙම් මෙසේ කියමි. කෙසේ ද යත් “රත් වූ යකඩ කූරකින් ඇස්වල අඳුන් ගෑමට කැමැත්තේද” යනුයි. මේ පිළිවෙළින් සියළු තන්හිම අරුත් දත යුත්තේය. අයොසඞ්කුනා = යකඩ උලකින් සම්‍යලිමට්ඨං දෙකන් සිදුරු විනිවිද පොළව දක්වා යැවීම් වශයෙන් “සම්පලි මට්ඨං”යි කියන ලදී.]

එක් කලෙක්හි ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේද, ආයුෂ්මත් මහා කොට්ඨිත ස්ථවිරයන් වහන්සේද බරණැස් නුවර මිගදාය නම්වූ ඉසිපතනාරාමයෙහි වාසය කෙරෙත්. දිනක් ආයුෂ්මත් මහා කොට්ඨිත ස්ථවිර යෝ සවස් වේලෙහි ඵල සමවතින් නැගීසිටියේ ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. පැමිණ, ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමග සතුටුවියයුතු සිහිකටයුතුවූ කථාව කොට නිමවා එක්පසෙක හිඳ ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන්ට මෙය සැල කෙළේය.

“ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයෙනි, කිමෙක්ද?
“ඇස රූපයන්ට සංයෝජනය වේද,
රූපයෝ ඇසට සංයෝජන වෙත්ද?
කන ශබ්දයන්ට සංයෝජනය වේද,
ශබ්දයෝ කනට සංයෝජන වේද?
නාසය ගන්‍ධයන්ට සංයෝජනය වේද,
ගන්‍ධයෝ නාසයට සංයෝජන වේද?
දිව රසයන්ට සංයෝජනය වේද,
රස දිවට සංයෝජන වේද?
කය ස්පර්‍ශයන්ට සංයෝජනය වේද,
ස්පර්‍ශයෝ කයට සංයෝජන වේද?
සිත ධර්‍මයන්ට සංයෝජනය වේද,
ධර්‍මයෝ සිතට සංයෝජන වෙත්ද?, කියායි.

“ඇවැත්නි,
කළු ගවයෙක්ද, සුදු ගවයෙක්ද,
එක දම්වැලකින් හෝ ලණුවකින් හෝ බඳින ලද්දේද,
යමෙක් ” කළු ගවයා සුදු ගවයාට බන්‍ධනය වී ඇත” හෝ
“සුදු ගවයා කළු ගවයාට බන්‍ධනය වී ඇත’ කියා කියන්නේ නම්
හෙතෙම සත්‍යයක් කියන්නේද?
“ඇවැත්නි, එය නොවේමැයි.,

“ඇවැත්නි,
කළු ගවයා සුදු ගවයාගේ බන්‍ධනය නොවේ.
සුදු ගවයා කළු ගවයාගේ බන්‍ධනය නොවේ.
ඔවුහු එක දම්වැලකින් හෝ එක් ලණුවකින් හෝ බඳින ලද්දේ නම්,
ඒ සංයෝජනය උන්ගේ බැඳීම (බන්‍ධනය) වේ.

“ඇවැත්නි, එපරිද්දෙන්ම
ඇස රූපයන්ට නොබැඳේ
රූපයෝ ඇසට නොබැඳේ.
ඒ දෙක නිසා ඡන්‍ද රාගය උපදී,
එය එහි සංයෝජනය වේ.

“කන ශබ්දයන්ට නොබැඳේ.
ශබ්දයෝ කනට නොබැඳේ
ඒ දෙක නිසා ඡන්‍ද රාගය උපදී,
එය එහි සංයෝජනය වේ.

“නාසය ගන්‍ධයන්ට නොබැඳේ.
ගන්‍ධයෝ නාසයට නොබැඳේ.
එහි ඒ දෙක නිසා යම් ඡන්‍දරාගයකුත් උපදී.
එය එහි සංයෝජනය වේ.

“දිව රසයන්ට නොබැඳේ.
රසයෝ දිවට නොබැඳේ.
ඒ දෙක නිසා ඡන්‍ද රාගය උපදී,
එය එහි සංයෝජනය වේ.

කය ස්පර්‍ශයන්ට නොබැඳේ.
ස්පර්‍ශයෝ කයට නොබැඳේ.
ඒ දෙක නිසා ඡන්‍දරාගය උපදී,
එය එහි සංයෝජනය වේ.

“සිත ධර්‍මයන්ට නොබැඳේ.
ධර්‍මයෝ සිතට නොබැඳේ.
සිත හා ධර් ම යන දෙක නිසා ඡන්‍දරාගය උපදී,
එය එහි සංයෝජනය වේ.

[ කැමැත්ත නොහොත් චන්ද රාගය ]

රූප ඡන්දරාගය, ශබ්ද ඡන්දරාගය, ගන්ධ ඡන්ද රාගය, රස ඡන්දරාගය, ස්ප්‍ර‍ෂ්ටව්‍ය ඡන්දරාගය, ධර්ම ඡන්දරාගය යි ඡන්දරාග සයෙකි. රාග යනු ප්‍රීතිය හා බැඳුණු තණ්හාවය. දරුවකු සුරතල් කරන මවකට පියකුට ඒ අවස්ථාවෙහි දරුවා ගැන ඇති වන සප්‍රීතික තණ්හාව රාගය ය. මුණුපුරකු සුරතල් කරන මුත්තකුට මිත්තනියකට ඒ අවස්ථාවෙහි මුණුපුරා ගැන ඇති වන සප්‍රීතික තණ්හාව රාගය ය. අඹු සැමියන් ඔවුනොවුන් සතුටු වන අවස්ථාවන්හි ඇති වන සප්‍රීතික තණ්හාව රාගය ය. ප්‍රියමනාප කිනම් වස්තුවක් නිසා වුවද ඇති වන සප්‍රීතික තණ්හාව රාගය ය. රාගය, සොයා ගැනීමේ ලබා ගැනීමේ රැස් කර තබා ගැනීමේ අයත් කර ගෙන සිටීමේ තණ්හාවට වඩා වෙනස් වූ තණ්හාවෙකි. මේ ෂට්කයෙහි දැක්වෙන්නේ සාමාන්‍ය රාගය නොව බලවත් වූ රාගය ය. බලවත් රාගය ඇතියෝ අඹු දරු ආදි රාග වස්තූන් නට කල්හි හඬති. විලාප කියති. හිසට පපුවට ගසා ගනිති. බිම පෙරළෙති. සිහි නැති වී වැටෙති. සමහර විට එයින් නැසෙති. මේ රාගය ගිහි පැවිදි කාහට ද ඇතියකි. එහෙත් පැවිද්දන් හිතවතුන්ගේ මරණවලදී වස්තු හානිවලදී බලාපොරොත්තු සුන්වීම්වලදී ගිහියන් මෙන් මහ හඬින් විලාප කියනු හිසට පපුවට ගසනු සිහි නැතිව වැටෙනු බිම පෙරළෙනු නො දක්නා ලැබේ. එයින් සැලකිය යුත්තේ ගිහියන්ට තරමේ බලවත් රාගයක් පැවිද්දන්ට නැතය කියා ය. බලවත් රාගය ගිහියන්ට ඇති වන්නක් බැවින් එයට ගේහසිත රාගය යි කියනු ලැබේ.

මනාප වූ රූපයන් ගැන ඇති වන ගේහසිත රාගය මනාප වූ ශබ්දයන් ගැන අති වන ගේහසිත රාගය මනාප වූ ගන්ධයන් ගැන ඇති වන ගේහසිත රාගය මනාප වූ රසයන් ගැන ඇති වන ගේහසිත රාගය මනාප වූ ස්ප්‍ර‍ෂ්ටව්‍යයන් ගැන ඇති වන ගේහසිත රාගය යන මේ සය මේ ෂට්කයේ දැක්වෙන කෙලෙස් සය ය.

මෙහි ධර්මය යි කියනුයේ රූප ශබ්ද ගන්ධ රස ස්ප්‍රෂ්ටව්‍ය යන පස හැර සත්ත්වයනට ප්‍රියමනාප අන් සියල්ල ය. උගත්කම උපාධි ගරුනාම තනතුරු කීර්ති ප්‍ර‍ශංසා ශූරභාවය වීරභාවය ශීල සමාධි ප්‍ර‍ඥා යනාදි සත්ත්වයන්ට ප්‍රියමනාප සියල්ල පිළිබඳ වූ ගේහසිත රාගය, ධර්මයන් ගැන ඇති වන ගේහසිත රාගය යි දත යුතු.]

“ඇවැත්නි,
ඇස රූපයන්ට සංයෝජනය වන්නේ නම්
රූප හෝ ඇසට සංයෝජනය වන්නේ නම්
මේ බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාව දුක් නැතිකිරීම පිණිස නොවන්නේය.

ඇවැත්නි,
ඇස රූපයන්ට සංයෝජනය නොවෙන නිසා ,
රූපයෝ ඇසට සංයෝජනය නොවෙන නිසා
ඒ දෙක නිසා උපදින ඡන්‍දරාගය ම
එහි සංයෝජනය වේ,
එහෙයින් මේ බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාව දුක් නැතිකිරීම පිණිසම හේතු වෙයි.

“ඇවැත්නි,
කන ශබ්දයන්ට සංයෝජනය වන්නේ නම් හෝ
ශබ්ද කනට සංයෝජනය වන්නේ නම්
මේ බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙන් දුක් නැති කිරීම නොවන්නේය.

ඇවැත්නි,
කන ශබ්දයන්ට සංයෝජනය නොවෙත්,
ශබ්දයෝ කනට සංයෝජනය නොවෙත්,
එහි ඒ දෙක නිසා ඡන්‍දරාගය උපදී,
ඒ එහි සංයෝජනය වේ,
එහෙයින් බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවාසය දුක් නැතිකිරීම පිණිස වේයි.

“ඇවැත්නි,
නාසය ගන්‍ධයන්ට සංයෝජනය වන්නේ නම් හෝ
ගන්‍ධ නාසයට සංයෝජනය වන්නේ නම්
මේ බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි විසීමෙන් දුක් නැතිකිරීමක් නොවන්නේය.

ඇවැත්නි,
නාසය ගන්‍ධයන්ට සංයෝජනය නොවේ,
ගන්‍ධයෝ නාසයට සංයෝජනය නොවෙත්
ඒ දෙක නිසා උපදීන ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ,
එහෙයින් බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවාසය දුක් නැතිකිරීම පිණිස වේයි.

“ඇවැත්නි,
දිව රසයන්ට සංයෝජනය වන්නේ නම් හෝ
රස හෝ දිවට සංයෝජන වන්නේ නම්,
දුක් නැති කිරීම පිණිස මේ බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යා වාසය හේතු නොවන්නේය.

ඇවැත්නි දිව රසයන්ට සංයෝජනය නොවේ,
රසයෝ දිවට සංයෝජනය නොවෙත්.
ඒ දෙක නිසා උපදීන ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ,
එහෙයින් මේ බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවාසය දුක් නැතිකිරීම පිණිස හේතු වේ.

“ඇවැත්නි,
කය ස්පර්‍ශයන්ට සංයෝජනය වන්නේ නම් හෝ
ස්පර්‍ශ කයට සංයෝජනය වන්නේ නම්
මේ බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාව දුක් නැතිකිරීම පිණිස හේතු නොවන්නේය.

ඇවැත්නි,
කය ස්පර්‍ශයන්ට සංයෝජනය නොවේ,
ස්පර්‍ශයෝ කයට සංයෝජනය නොවෙත්.
ඒ දෙක නිසා උපදීන ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ,
එහෙයින් මේ බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාව දුක් නැතිකිරීම පිණිස හේතු වෙයි.

“ඇවැත්නි,
සිත ධර්‍මයන්ට සංයෝජනය වන්නේ නම්
ධර්‍මයෝ සිතට සංයෝජනය වෙත් නම්
මේ බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාව පිරීමෙන් දුක් නැතිකිරීමක් නොවන්නේය.
ඇවැත්නි,
සිත ධර්‍මයන්ට සංයෝජනය නොවේ,
ධර්‍මයෝ සිතට සංයෝජනය නොවෙත්
එහි ඒ දෙක නිසා ඇතිවන ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ,
එහෙයින් බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවාසය දුක් නැසීම පිණිස වෙයි.

“ඇවැත්නි ඒ මේ කාරණයෙනුත් මෙය දත යුතුයි.
ඇස රූපයන්ට සංයෝජනය නොවේ,
රූපයෝ ඇසට සංයෝජනය නොවෙත්,
ඒ දෙක නිසා උපදින ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ.

“ඇවැත්නි ඒ මේ කාරණයෙනුත් මෙය දත යුතුයි.
කන ශබ්දයන්ට සංයෝජනය නොවේ,
ශබ්දයෝ කනට සංයෝජනය නොවෙයි,
ඒ දෙක නිසා ඇතිවන ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ.

“ඇවැත්නි ඒ මේ කාරණයෙනුත් මෙය දත යුතුයි.
නාසය ගන්‍ධයන්ට සංයෝජනය නොවේ,
ගන්‍ධයෝ නාසයට සංයෝජනය නොවෙයි,
ඒ දෙක නිසා උපදින ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ.

ඇවැත්නි ඒ මේ කාරණයෙනුත් මෙය දත යුතුයි.
දිව රසයන්ට සංයෝජනය නොවේ,
රස දිවට සංයෝජනය නොවෙයි,
එහි ඒ දෙක නිසා ඇතිවන ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ.

“ඇවැත්නි ඒ මේ කාරණයෙනුත් මෙය දත යුතුයි.
කය ස්පර්‍ශයන්ට සංයෝජනය නොවේ,
ස්පර්‍ශයෝ කයට සංයෝජනය නොවෙයි,
ඒ දෙක නිසා ඇතිවන ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ.

“ඇවැත්නි ඒ මේ කාරණයෙනුත් මෙය දත යුතුයි.
සිත ධර්‍මයන්ට සංයෝජනය නොවේ,
ධර්‍මයෝ සිතට සංයෝජනය නොවේ,
ඒ දෙක නිසා ඇතිවන ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ.

“ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඇස විද්‍යාමාන වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසින් රූප දකිත්. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඡන්‍දරාගයක් නැත්තේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙලෙසුන් කෙරෙන් මිදුනු සිත් ඇති සේක.

“ඇවැත්නි,
භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කන විද්‍යාමාන වේ.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කනෙන් ශබ්ද අසත්.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඡන්‍දරාගයක් නැත්තේය.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙලෙසුන්ගේන් මිදුනු සිත් ඇති සේක.

“ඇවැත්නි,
භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නාසය විද්‍යාමාන වේ.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නාසයෙන් ගන්‍ධයන් ආඝ්‍රාණය කරත්.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඡන්‍දරාගයක් නැත්තේය.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙලෙසුන් කෙරෙන් මිදුනු සිත් ඇති සේක.

“ඇවැත්නි,
භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දිව ඇත්තේමය.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දිවෙන් රස විඳිත්.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඡන්‍දරාගයක් නැත්තේය.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුනේ වේ.

“ඇවැත්නි,
භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කය විද්‍යාමාන වේ.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කයෙන් ස්පර්‍ශ කරත්.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඡන්‍දරාගයක් නැත්තේය.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙලෙසුන් කෙරෙන් මිදුනු සිත් ඇති සේක.

ඇවැත්නි,
භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සිතක් ඇත්තේය.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සිතින් ධර්‍මාරමුණු දනිත්.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඡන්‍දරාගය නැත්තේය.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුනු සිත් ඇත්තාහ.

“ඇවැත්නි,
මේ ප්‍රකාරයෙන්ද මෙය දත යුතුයි.
ඇස රූපයන්ට සංයෝජනය නොවේ,
රූපයෝ ඇසට සංයෝජනය නොවෙයි,
ඒ දෙක නිසා ඇතිවන ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ,

“කන ශබ්දයන්ට සංයෝජනය නොවේ,
ශබ්දයෝ කනට සංයෝජනය නොවේ,
ඒ දෙක නිසා උපදින ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ,

“නාසය ගන්‍ධයන්ට සංයෝජනය නොවේ,
ගන්‍ධයෝ නාසයට සංයෝජනය නොවේ,
ඒ දෙක නිසා උපදින ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ,

“දිව රසයන්ට සංයෝජනය නොවේ,
රසයෝ දිවට සංයෝජනය නොවේ,
ඒ දෙක නිසා උපදින ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ,

“ කය ස්පර්‍ශයන්ට සංයෝජනය නොවේ,
ස්පර්‍ශයෝ කයට සංයෝජනය නොවේ,
ඒ දෙක නිසා ඇතිවන ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ,

“සිත ධර්‍මයන්ට සංයෝජනය නොවේ,
ධර්‍මයෝ සිතට සංයෝජනය නොවේ,
ඒ දෙක නිසා ඇතිවන ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ”
යයි, වදාළේය.

එක් කලෙක්හි ආයුෂ්මත් ආනන්‍ද ස්ථවිරයන් වහන්සේද, ආයුෂ්මත් කාමභූ ස්ථවිරයන් වහන්සේද, කොසඹෑ නුවර ඝෝසිතාරාමයෙහි වාසය කරති. දිනක් ආයුෂ්මත් කාමභූ ස්ථවිරයෝ සවස් වේලෙහි විවේකයෙන් නැඟී සිටියේ ආයුෂ්මත් ආනන්‍ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත පැමිණ සතුටු වියයුතුවූ සිහිකටයුතුවූ කථාව කොට නිමවා එක් පසෙක හිඳ මෙසේ සැල කෙළේය.
“ආයුෂ්මත් ආනන්‍ද ස්ථවිරයෙනි,

“ඇස රූපයන්ගේ සංයෝජනය වේද,
රූපයෝ ඇසට සංයෝජන වෙත්ද?

කන ශබ්දයන්ගේ සංයෝජනය වේද,
ශබ්ද කනට සංයෝජන වේද?

නාසය ගන්‍ධයන්ට සංයෝජනය වේද,
ගන්‍ධයෝ නාසයට සංයෝජන වේද?

දිව රසයට සංයෝජනය වේද,
රස දිවට සංයෝජන වේද?

කය ස්පර්‍ශයන්ගේ සංයෝජනය වේද,
ස්පර්‍ශයෝ කයට සංයෝජන වේද?

සිත ධර්‍මයන්ට සංයෝජනය වේද,
ධර්‍මයෝ සිතට සංයෝජන වෙත්ද?, කියායි.

ආනන්‍ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක

“ආයුෂ්මත් කාමභූ ස්ථවිරයෙනි,
ඇස රූපයන්ගේ සංයෝජනය නොවේ.
රූපයෝ ඇසට සංයෝජන නොවෙත්.
ඒ දෙක නිසා ඇතිවන ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ.

“කන ශබ්දයන්ගේ සංයෝජනය නොවේ.
ශබ්දයෝ කනට සංයෝජන නොවෙත්.
ඒ දෙක නිසා උපදින ඡන්‍දරාගයකුත් එහි සංයෝජනය වේ.

“නාසය ගන්‍ධයන්ගේ සංයෝජනය නොවේ.
ගන්‍ධයෝ නාසයට සංයෝජන නොවෙත්.
ඒ දෙක නිසා ඇතිවන ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ.

“දිව රසයන්ගේ සංයෝජනය නොවේ.
රසයෝ දිවට සංයෝජන නොවෙත්.
ඒ දෙක නිසා ඇතිවන ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ.

“කය ස්පර්‍ශයන්ගේ සංයෝජනය නොවේ. ස්පර්‍ශයෝ කයට සංයෝජන නොවෙත්. එහි ඒ දෙක නිසා යම් ඡන්‍දරාගයකුත් උපදීද, ඒ එහි සංයෝජනය වේ.

“සිත ධර්‍මයන්ගේ සංයෝජනය නොවේ.
ධර්‍මයෝ සිතට සංයෝජන නොවෙත්.
ඒ දෙක නිසා ඇතිවන ඡන්‍දරාගය එහි සංයෝජනය වේ.

“ඇවැත්නි,
කළු ගවයෙක්ද, සුදු ගවයෙක්ද,
එක දම්වැලකින් හෝ ලණුවකින් හෝ බඳින ලද විට ,
යමෙක් “කළු ගවයා සුදු ගවයාට බන්‍ධනය විය” හෝ
” සුදු ගවයා කළු ගවයාට බන්‍ධනය වෙයි’ කියන්නේ නම්
හෙතෙම සත්‍යයක් කියන්නේද?
“ඇවැත්නි, එය නොවේමැයි.,

“ඇවැත්නි,
කළු ගවයා සුදු ගවයාගේ බන්‍ධනය නොවේ.
සුදු ගවයා කළු ගවයාගේ බන්‍ධනය නොවේ.
ඔවුහු යම් එක දම්වැලකින් හෝ එක් ලණුවකින්
බඳින ලද්දාහුද, එය එහි සංයෝජනය (බන්‍ධනය) වේ.

“ඇවැත්නි,
එපරිද්දෙන්ම ඇස රූපයන්ගේ බන්‍ධනය නොවේ.
රූපයෝ ඇසට සංයෝජන (බන්‍ධන) නොවෙත්.
ඒ දෙක නිසා උපදීන ඡන්‍ද රාගය එහි සංයෝජනය වේ.

“කන ශබ්දයන්ගේ බන්‍ධනය නොවේ.
ශබ්දයෝ කනට සංයෝජන (බන්‍ධන) නොවෙත්.
ඒ දෙක නිසා උපදීන ඡන්‍ද රාගය එහි සංයෝජනය වේ.

“නාසය ගන්‍ධයන්ට බන්‍ධනය නොවේ.
ගන්‍ධයෝ නාසයට සංයෝජන (බන්‍ධන) නොවෙත්.
ඒ දෙක නිසා උපදීන ඡන්‍ද රාගයකුත් එහි සංයෝජනය වේ.

“දිව රසයන්ගේ බන්‍ධනය නොවේ.
රසයෝ දිවට සංයෝජන නොවෙත්.
ඒ දෙක නිසා උපදීන ඡන්‍ද රාගය එහි සංයෝජනය වේ.

“කය ස්පර්‍ශයන්ගේ බන්‍ධනය නොවේ.
ස්පර්‍ශයෝ කයට සංයෝජන (බන්‍ධන) නොවෙත්.
ඒ දෙක උපදීන ඡන්‍ද රාගයකුත් එහි සංයෝජනය වේ.

“සිත ධර්‍මයන්ට බන්‍ධනය නොවේ.
ධර්‍මයෝ සිතට සංයෝජන (බන්‍ධන) නොවෙත්.
ඒ දෙක නිසා උපදීන ඡන්‍ද රාගයකුත් එහි සංයෝජනය වේ.

එක් කලෙක්හි ආයුෂ්මත් ආනන්‍ද ස්ථවිරයන් වහන්සේද , ආයුෂ්මත් උදායී ස්ථවිරයන් වහන්සේද, කොසඹෑ නුවර ඝෝසිතාරාමයෙහි වාසය කල සේක. දිනක් ආයුෂ්මත් උදායී ස්ථවිරයන් වහන්සේ සවස් වේලෙහි විවේකයෙන් නැඟී සිට, ආයුෂ්මත් ආනන්‍ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ වැඩ හුන් තැනට පැමිණ සතුටු වියයුතුවූ සිහිකටයුතුවූ කථා කොට නිමවා එක් පසෙක හිඳ ආයුෂ්මත් ආනන්‍ද ස්ථවිරයන්ගෙන් මෙසේ අසා වදාළේය.

“ආයුෂ්මත් ආනන්‍ද ස්ථවිරයෙනි,
මේ ආකාරයෙන්ද, මේ ආකාරයෙන්ද
ශරීරය අනාත්මයයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්
මේ ශරීරය නොයෙක් ප්‍රකාරයෙන් වදාරණ ලද්දේය,
විවරණ කරන ලද්දේය, ප්‍රකාශ කරන ලද්දේය,

එපරිද්දෙන් මෙසේ මේ විඤ්ඤාණය අනාත්මයයි දක්වන්නට
දේශනා කරන්ට පණවන්ට පිහිටුවන්ට විවරණය කරන්ට
විභාග කරන්ට ප්‍රකට කරන්ට හැකිද?,

“ආයුෂ්මත් ස්ථවිරයෙනි,
මේ ශරීරය අනාත්මයයි නොයෙක් ආකාරයෙන් යම් පරිද්දෙකින් වදාරණ ලද්දේය, විවරණ කරන ලද්දේය, විස්තර කරන ලද්දේය, එපරිද්දෙන්ම ,
මේ විඤ්ඤාණය අනාත්මයයි දක්වන්නට
දේශනා කරන්ට පණවන්ට පිහිටුවන්ට විවරණ කරන්ට විභාග කරන්ට ප්‍රකට කරන්ට හැක්කේය.

“ඇවැත්නි,
ඇසද රූපයන්ද නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදීද?
“ඇවැත්නි, එසේය,”

“ඇවැත්නි,
චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ ඉපදීමට යමක් හේතුවේද, යමක් ප්‍රත්‍යවේද,
ඒ හේතුවද ඒ ප්‍රත්‍යයද සියලු ආකාරයෙන් සර්‍වප්‍රකාරයෙන්
ඉතිරි නොවී නිරුද්ධවන්නේ නම්
එකල්හි චක්ඛු විඤ්ඤාණයක් දක්නහුද?
“ඇවැත්නි, එය නොවේමැයි.,”

“ඇවැත්නි,
මේ ආකාරයෙන්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්
මේ විඤ්ඤාණය මෙසේ අනාත්මයයි,
වදාරණ ලදී. විවරණ කරන ලදී. ප්‍රකාශ කරන ලදී.

“ඇවැත්නි, කනද, ශබ්දයන්ද, නිසා සෝත විඤ්ඤාණය උපදීද?
“ඇවැත්නි, එසේය”.,

“ඇවැත්නි,
සෝත විඤ්ඤාණයේ ඇති වීමට යමක් හේතුවේද, යමක් ප්‍රත්‍යවේද, ඒ හේතුවද ඒ ප්‍රත්‍යයද සියලු ආකාරයෙන් සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ඉතිරි නොවී නිරුද්ධවන්නේ නම් එකල්හි සෝත විඤ්ඤාණයක් දකින්නේද? “
“ඇවැත්නි, එය නොවේමැයි.,

“ඇවැත්නි,
මේ ආකාරයෙන්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්
මේ විඤ්ඤාණය අනාත්මයයි, වදාරණ ලදී.
විවරණ කරන ලදී. විස්තර කරන ලදී.

“ඇවැත්නි,
නාසයද, ගන්‍ධයන්ද, නිසා ඝාණ විඤ්ඤාණය උපදීද?
“ඇවැත්නි, එසේය”

“ඇවැත්නි, ඝාණ විඤ්ඤාණය ඇතිවීමට
යමක් හේතුවේද, යමක් ප්‍රත්‍යවේද,
ඒ හේතුවද ඒ ප්‍රත්‍යයද සියලු ආකාරයෙන්
සර්‍වප්‍රකාරයෙන්, ඉතිරි නොවී නිරුද්ධවන්නේ නම්
එකල්හි ඝාණ විඤ්ඤාණයක් දක්නහුද?
“ඇවැත්නි, එය නොවේමැයි. “

“ඇවැත්නි,
මේ ආකාරයෙන්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්
මේ විඤ්ඤාණය මෙසේද අනාත්මය” යැයි,
වදාරණ ලදී. විවරණ කරන ලදී. විස්තර කරන ලදී.

“ඇවැත්නි,
දිවද, රසයන්ද, නිසා ජිව්හා විඤ්ඤාණය උපදීද?
“ඇවැත්නි, එසේය.,

“ඇවැත්නි,
ජිව්හා විඤ්ඤාණය ඇතිවීමට
යමක් හේතුවේද, යමක් ප්‍රත්‍යවේද,
ඒ හේතුවද ඒ ප්‍රත්‍යයද සියලු ආකාරයෙන්
සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ඉතිරි නොවී නිරුද්ධවන්නේ නම්
එකල්හි ජිව්හා විඤ්ඤාණයක් දක්නහුද?
“ඇවැත්නි, එය නොවේමැයි.,

“ඇවැත්නි,
මේ ආකාරයෙන්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්
මේ විඤ්ඤාණය මෙසේද අනාත්මයයි,
වදාරණ ලදී. විවරණ ලදී. ප්‍රකාශ කරන ලදී.

“ඇවැත්නි,
කයද, ස්පර්‍ශයන්ද, නිසා කාය විඤ්ඤාණය උපදීද?
“ඇවැත්නි, එසේය.,”

“ඇවැත්නි,
කාය විඤ්ඤාණයේ ඇතිවීමට යමක් හේතුවේද,
යමක් ප්‍රත්‍යවේද, ඒ හේතුවද ඒ ප්‍රත්‍යයද
සියලු ආකාරයෙන් සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ඉතිරි නොවී
නිරුද්ධවන්නේ නම්
එකල්හි කාය විඤ්ඤාණයක් දක්නහුද?
“ඇවැත්නි, එය නොවේමැයි.,

“ඇවැත්නි,
මේ ආකාරයෙන්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්
මේ විඤ්ඤාණය මෙසේද අනාත්මයයි,
වදාරණ ලදී. විවරණ කරන ලදී. විස්තර කරන ලදී.

“ඇවැත්නි,
සිතද, ධර්‍මයන්ද, නිසා මනෝ විඤ්ඤාණය උපදීද?
“ඇවැත්නි, එසේය.,

“ඇවැත්නි,
මනෝ විඤ්ඤාණය ඇතිවීමට
යමක් හේතුවේද, යමක් ප්‍රත්‍යවේද,
ඒ හේතුවද ඒ ප්‍රත්‍යයද සියලු ආකාරයෙන්
සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ඉතිරි නොවී නිරුද්ධවන්නේ නම්
එකල්හි මනෝ විඤ්ඤාණයක් දක්නහුද? “
“ඇවැත්නි, එය නොවේමැයි.” ‘,

“ඇවැත්නි,
මේ ආකාරයෙන්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්
මේ විඤ්ඤාණය මෙසේද අනාත්මයයි, වදාරණ ලදී.
විවරණ කරන ලදී. ප්‍රකාශ කරන ලදී. “

“ඇවැත්නි,
යම්සේ හරයෙන් ප්‍රයෝජන කැමති
හරය ඇති ගසක් සොයන්නාවූ පුරුෂයෙක්,
පොරවක් ගෙන වනයකට යන්නේය.

හෙතෙම එහි සෘජුව වැඩුණු අළුත් නොපීදුනාවූ
කෙසෙල් කඳක් දැක, එය මුලින්ම සිඳින්නේය.
මුලින් සිඳ අගින්ද සිඳින්නේය.
අග සිඳ පත්වැටි (පතුරු) නගන්නේය.
හෙතෙම එහි ඵලයක් නොලබන්නේය.
කෙසෙල් කඳක කෙසේ හරයක් ලබන්නේද?

ඇවැත්නි,
එපරිද්දෙන්ම තොපට තොපගේ සවැදෑරුම් වූ ස්පර්‍ශ ආයතනයන්හි මම” කියන්නට කිසිවෙක් දැකිය හැකි නොවේ. “මගේ”ය කියන්නට දෙයක්ද දැකිය හැකි නොවේ. මෙසේ නොදක්නේනම් ලෝකයෙහි කිසිවක් තෘෂ්ණාවෙන් අල්වා ගන්නට (උපාදාන කරගන්නට) සුදුසු නොවන්නෙය.

උපාදාන කර නොගන්නේ නම් කලබලයට පත් නොවේ. තැති නොගනී. එසේ සමාධිමත් වන නිර්වාන ධාතුව සාක්ෂාත් කර ගන්නේය.

ජාතිය ක්‍ෂය විය. බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාව වැස නිමවන ලද්දේය. සතරමගින් කළයුතු දෙය කරන ලදී. මෙයින් අන්‍ය ආත්මභාවයක් නැතැයි දැනගණියයි, (වදාළ සේක.)

[ අනෙක පරියායෙන = නොයෙක් කරුණුවලින් ඉතිපායං = මෙය මෙසේ ද (විය හැක) මේ සූත්‍රයෙහි අනිත්‍ය භාවයෙන් අනාත්ම ලක්ෂණය කියන ලදී.]

“මහණෙනි,
තොපට ආදිත්ත පරියාය නම් වූ ධර්‍ම දේශනාවක් කරන්නෙමි.
එය අසව්.

මහණෙනි,
ආදිත්ත පරියාය නම්වූ ධර්‍ම දේශනාව කවරේද?

“මහණෙනි,
ඇසින් දකින රූපයන් ගේ අත් ලක්‍ෂණය පා ලක්‍ෂණය යනාදී (අනුව්‍යඤ්ජන)165 සටහන් ගැනීමට වඩා රත්කොට ගිනියම්වූ
යකඩ කූරකින් ඇසට ඇන ගැනීම හොඳය.

මන්දයත් ශරීරය ලක්‍ෂණයයි සටහන් ආශ්වාදනය කිරීමෙන් (නිමිත්තාස්වාදයෙහි) බැඳුනාවූ හෝ අත්පාදි ලක්‍ෂණයයි ගන්නා සටහන් ආශ්වාදනය කිරීමෙහි (අනුව්‍යඤ්ජනාස්වාදයෙහි) බැඳුනාවූ හෝ සිත ඇතිව යමෙක් මියගියොත් ඔහු නිරය හෝ තිරිසන් යෝනිය හෝ යන දෙක අතුරෙන් එකක උපදින නිසාය. මහණෙනි, මම මේ දෝෂය දැක ඒසේ කියමි.

[තෙවන වර සම්‍යලිමට්ඨං යනු නිඛාදනය (හෙවත් හාරන ආයුධය) පොළව තුළට යවා උඩට ඔසවා සොලවමින් කඩා බිඳ ඉවතට විසි කිරීම් වශයෙන් “සම්‍යලිමට්ඨං” යී කියන ලදී. සිවුවන වර සම්පලිමට්ඨං යනු බැම්මෙහි මුල සිඳ හෙලීම් වශයෙන් යන අදහසින් සම්පලිමට්ඨං” යි කියන ලදී. පස්වන වර සම්පලිමට්ඨං යනු තියුණු අවියකින් ශරීරයේ ස්පර්ශය හඳුනන සංවේදී ප්‍රදේශ උපුටා දැමීම වශයෙන් “සම්පලිමට්ඨං” යී කියන ලදී. සතති = ලොකුමිටක් සහිත දැලි පිහියක් යයි මෙහිදී දත යුතුයි. සොත්තං = වැතිර ගෙන නින්දට පිවිසීමයි. යථා රූපානං විචක්කානං වසංගතො සඞ්ඝං භින්‍දෙය්‍ය මෙයින් සිතුවිලිවල සංඝ භේදය දක්වා පාපකර්ම ගෙනදීමක් දක්වන ලදී. මෙහි සෙස්ස පහසුවෙන් අවබෝධ වන්නේය.]

“මහණෙනි,
ඇසෙන ශබ්දයන් මිහිරිය යනාදී වශයෙන් නිමිති ගැනීමට වඩා ඇවිල දිළිසෙන තියුණුවූ යකඩ හුලක් කන් පසාරු කරගෙන යනසේ ඇන ගැනීම හොඳය. .

මන්දයත් අසන ශබ්ද ආශ්වාදනය කිරීමෙන් (නිමිත්තාස්වාදයෙහි) බැඳුනාවූ හෝ මිහිරියයි ගන්නා සටහන් ආශ්වාදනය කිරීමෙහි (අනුව්‍යඤ්ජනාස්වාදයෙහි) බැඳුනාවූ හෝ සිත ඇතිව යමෙක් මියගියොත් ඔහු නිරය හෝ තිරිසන් යෝනිය හෝ යන දෙක අතුරෙන් එකක උපදින නිසාය. මහණෙනි, මම මේ දෝෂය දැක ඒසේ කියමි.

“මහණෙනි, නාසයෙන් දැනෙන ගන්‍ධයන් සුවඳය මිහිරිය යනාදී වශයෙන් නිමිති ගැනීමට වඩා ඇවිල ගත්තාවූ දිළිසෙන්නාවූ ගිණිදැල් සහිතවූ නියනකින් නාසය උළුප්පා දැමීම හොඳය.

“මහණෙනි,
මන්දයත් ඝන්දයන්, සුවඳය ආදී සටහන් ආශ්වාදනය කිරීමෙන් (නිමිත්තාස්වාදයෙහි) බැඳුනාවූ හෝ අමිහිරිය කටෝරය ආදී ලෙස සටහන් ආශ්වාදනය කිරීමෙහි (අනුව්‍යඤ්ජනාස්වාදයෙහි) බැඳුනාවූ හෝ සිත ඇතිව යමෙක් මියගියොත් ඔහු නිරය හෝ තිරිසන් යෝනිය හෝ යන දෙක අතුරෙන් එකක උපදින නිසාය. මහණෙනි, මම මේ දෝෂය දැක ඒසේ කියමි.

“මහණෙනි, දිවෙන් දැනුන රසයන් කෙරෙහි රසය මධුරය යනාදී වශයෙන් ගැනීමට වඩා ඇවිල ගත්තාවූ දිළිසෙන්නාවූ ගිණිදැල් සහිතවූ සියුම්වූ දැලි පිහියකින් දිව කපා දැමීම හොඳය.

මන්දයත් රසය ප්‍රනීතය ලෙස ආහාරයේ සටහන් ආශ්වාදනය කිරීමෙන් (නිමිත්තාස්වාදයෙහි) බැඳුනාවූ හෝ ගන්නා සටහන් ආශ්වාදනය කිරීමෙහි (අනුව්‍යඤ්ජනාස්වාදයෙහි) බැඳුනාවූ හෝ සිත ඇතිව යමෙක් මියගියොත් ඔහු නිරය හෝ තිරිසන් යෝනිය හෝ යන දෙක අතුරෙන් එකක උපදින නිසාය. මහණෙනි, මම මේ දෝෂය දැක ඒසේ කියමි.

“මහණෙනි, කයට දැනෙන ස්පර්‍ශයන් මෘදුය මොලොක්ය යනාදීන් නිමිති ගැනීමට වඩා ඇවිල ගත්තාවූ දිළිසෙන්නාවූ ගිණිදැල් සහිතවූ තියුණුවූ මහත්වූ වෑයකින් කය හැස දැමීම හොඳය.

“මහණෙනි,
මන්දයත් ශරීරය ලක්‍ෂණයයි සටහන් ආශ්වාදනය කිරීමෙන් (නිමිත්තාස්වාදයෙහි) බැඳුනාවූ හෝ අත්පාදි ලක්‍ෂණයයි ගන්නා සටහන් ආශ්වාදනය කිරීමෙහි (අනුව්‍යඤ්ජනාස්වාදයෙහි) බැඳුනාවූ හෝ සිත ඇතිව යමෙක් මියගියොත් ඔහු නිරය හෝ තිරිසන් යෝනිය හෝ යන දෙක අතුරෙන් එකක උපදින නිසාය. මහණෙනි, මම මේ දෝෂය දැක එසේ කියමි.

“මහණෙනි,
නිදාගැනීම හොඳය.
මහණෙනි, නිදාගැනීම ජීවිතයේ වඳවීමයයි කියමි.
ජීවිතයාගේ නිශ්චල භාවයයි කියමි.
ජීවිතයාගේ මුළාවීමකැයි කියමි.
විතර්‍කයන්ගේ වසඟයට පැමිණ සංඝයා භේදකරවන්නාවූ
ආකාරයට කල්පනා කිරීම එතරම්ම නිහීනය
මහණෙනි, මම මේ දෝෂය දැක එසේ කියමි.

“මහණෙනි,
ප්‍රඥාවන්ත ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයා මෙසේ සලකයි.
‘ඇවිලෙන රත්වූ යකඩ කූරකින් ඇසට ඇන ගැනීම වෙනුවට මම මෙසේ මෙනෙහි කරමි.
“ඇස අනිත්‍යය. ඇසට පෙනෙනා රූපයෝද අනිත්‍යයය.
චක්ඛු විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය. චක්ඛු සම්ඵස්සය අනිත්‍යය.
චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා දැනෙන සැප හෝ දුක් හෝ දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ යම් වින්දනයක් වේද එයද අනිත්‍යය.

‘ඇවිලෙන රත්වූ යකඩ කූරකින් කනට ඇන ගැනීම වෙනුවට
මම මෙසේ මෙනෙහි කරමි.
“කන අනිත්‍යය. කනට ඇසෙන ශබ්දද අනිත්‍යයය.
සෝත විඤ්ඤාණයද අනිත්‍යය.
සෝත සම්ඵස්සයද අනිත්‍යය.
සෝත සම්ඵස්සය නිසා දැනෙන්නාවූ සැප
හෝ දුක්හෝ දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ වින්දනයක් වී නම් එයද අනිත්‍යයි.

“‘ඇවිලෙන රත්වූ යකඩ පිහියකින් නාසය කපා දැනීම වෙනුවට
මම මෙසේ මෙනෙහි කරමි.
“නාසය අනිත්‍යය. ගන්‍ධයෝ අනිත්‍යය.
ඝාණ විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය.
ඝාණ සම්ඵස්සය අනිත්‍යය.
ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා දැනෙන සැප හෝ දුක හෝ දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ යම් විදීමක් වේද, එයද අනිත්‍යයි.

“‘ඇවිලෙන රත්වූ යකඩ ආයුධයකින් දිව කපා ගැනීම වෙනුවට
මම මෙසේ මෙනෙහි කරමි. ,
“දිව අනිත්‍යය. රසද අනිත්‍යය.
ජිව්හා විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය. ජිව්හා සම්ඵස්සය අනිත්‍යය.
ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා සැප හෝ දුක හෝ දුක්ද නොවූ
සැපද නොවූ හෝ යම් විඳීමක් උපදීද, එයද අනිත්‍යයි.

“‘ඇවිලෙන රත්වූ යකඩ වැයකින් මගේ කය සැස ගැනීම වෙනුවට
මම මෙසේ මෙනෙහි කරමි.

” මහත් වෑයකින් කය හැස දැමීම තිබේවා, මම මෙයම මෙනෙහි කරමි.
“කය අනිත්‍යය. ස්පර්‍ශයෝ අනිත්‍යයය.
කාය විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය. කාය සම්ඵස්සය අනිත්‍යය.
කාය සම්ඵස්සය නිසා දැනෙනා සැප හෝ දුක් වූ
හෝ දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ යම් විඳීමක් වේද ,
එයද අනිත්‍යයි.

“කොතැනක හෝ වැදහෙව නිදාගැනීම තිබේවා.
මම මෙසේ මෙනෙහි කරමි.
“සිත අනිත්‍යය. ධර්‍මයෝ අනිත්‍යයය.
මනෝ විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය.
මනෝ සම්ඵස්සය අනිත්‍යය.
මනෝ සම්ඵස්සය නිසා ඇතිවන සැප හෝ දුක
හෝ දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ යම් ව්දීමක් වේද,
මෙයද අනිත්‍යයි.

“මහණෙනි,
මෙසේ දක්නා වූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයා
ඇස කෙරෙහි කලකිරෙයි.
රූපයන් කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
චක්ඛු විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
චක්ඛු සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා වන සැප හෝ දුක හෝ
දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ යම් ව්දීමක් වේද,
එය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.

කන කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ශබ්දයන් කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
සෝත විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
සෝත සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
සෝත සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ දුක් වූ හෝ
දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ යම් ව්දීමක් උපදීද,
එය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.

නාසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ගන්‍ධයන් කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ඝාණ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ඝාණ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා වන සැප හෝ දුක හෝ
දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ යම් ව්දීමක් උපදීද,
එය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.

දිව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
රසයන් කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ජිව්හා විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ජිව්හා සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා ඇතිවන සැප හෝ දුක හෝ
දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ යම් ව්දීමක් වේද,
එය කෙරෙහි කලකිරෙයි.

කය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ස්පර්‍ශයන් කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
කාය විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
කාය සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
කාය සම්ඵස්සය නිසා සැප හෝ දුක හෝ
දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ යම් ව්දීමක් වේද,
එය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.

සිත කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ධර්‍මයන් කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
මනෝ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
මනෝ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
මනෝ සම්ඵස්සය නිසා සැප හෝ දුක හෝ
දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ යම් ව්දීමක් වේද,
එය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.

කලකිරෙන්නේ නොඇලෙයි.
නොඇල්මෙන් මිදෙයි.
මිදුනු කල්හි මිදුනේය යන දැනීම වේ.
ජාතිය ක්‍ෂය විය. බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාව වැස නිමවන ලද්දේය.
සතර මාර්‍ගයෙන් කළයුත්ත කරන ලදී.
මෙයින් අන්‍ය වූ අනෙක් ආත්මභවයක් නැතැයි දැනගනියි.
මහණෙනි, මේ වනාහි ආදිත්තපරියාය
දේශනාව වේයයි, (වදාළ සේක.)

අතිපුජනීය කටුකුරුන්දේ ඥානානන්ද මහා ස්වාමින්වහන්සේ කල දේසනාවක්

“මහණෙනි,
අත් ඇති කල්හි ගැනීම හා තැබීම පැනවෙයි. .
පා ඇති කල්හි ඉදිරියට යාම පස්සට යාම පැනවෙයි.
හන්දි ඇති කල්හි හැකිලීම දිගහැරීම පැනවෙයි.
කුස (බඩ) ඇති කල්හි බඩගිනි පිපාස දෙක පැනවෙයි. .

“මහණෙනි, එපරිද්දෙන්ම
ඇස ඇති කල්හි චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා සැප දුක උපදියි.
කන ඇති කල්හි සෝත සම්ඵස්සය නිසා සැප හා දුක උපදියි.
නාසය ඇති කල්හි ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා සැප හා දුක උපදියි.
දිව ඇති කල්හි ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා සැප හා දුක උපදියි.
කය ඇති කල්හි කාය සම්ඵස්සය නිසා සැප හා දුක උපදියි.
සිත ඇති කල්හි මනෝ සම්ඵස්සය නිසා සැප හා දුක උපදියි.

“මහණෙනි,
අත් නැති කල්හි ගැනීම හෝ තැබීම නොපැනවෙයි.
පා දෙක නැති කල්හි යාම ඒම නොපැනවේයි.
හන්දි නැති කල්හි හැකිලීම දිගහැරීම නොපැනවෙයි.
කුස නැති කල්හි බඩගිනි පිපාස නොපැනෙවෙයි.

“මහණෙනි, එපරිද්දෙන්ම 172
ඇස නැති කල්හි චක්ඛු සම්ඵස්සය නැති නිසා සැප දුක නූපදියි.
කන නැති කල්හි සෝත සම්ඵස්සය නැති නිසා සැප හා දුක නූපදියි.
නාසය නැති කල්හි ඝාණ සම්ඵස්සය නැති නිසා සැප හා දුක නූපදියි.
දිව නැති කල්හි ජිව්හා සම්ඵස්සය නැති නිසා සැප හා දුක නූපදියි.
කය නැති කල්හි කාය සම්ඵස්සය නැති නිසා සැප හා දුක නූපදියි.
සිත නැති කල්හි මනෝ සම්ඵස්සය නැති නිසා සැප හා දුක නූපදීයයි,
(වදාළේය.)“

මහණෙනි,
අත්දෙක ඇති කල්හි ගැනීම බහා තැබීම පැනවෙයි.
පා දෙක ඇති කල්හි ඉදිරියට යාම පස්සට යාම පැනවෙයි.
හන්දි ඇති කල්හි හැකිලීම දිගහැරීම පැනවෙයි.
කුස (බඩ) ඇති කල්හි බඩගිනි පිපාස දෙක පැනවෙයි. .

“මහණෙනි, එපරිද්දෙන්ම
ඇස ඇති කල්හි චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා සැප හා දුක උපදියි.
කන ඇති කල්හි සෝත සම්ඵස්සය නිසා සැප හා දුක උපදියි.
නාසය ඇති කල්හි ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා සැප හා දුක උපදියි.
දිව ඇති කල්හි ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා සැප හා දුක උපදියි.
කය ඇති කල්හි කාය සම්ඵස්සය නිසා සැප හා දුක උපදියි.
සිත ඇති කල්හි මනෝ සම්ඵස්සය නිසා සැප හා දුක උපදියි.

“මහණෙනි,
අත් නැති කල්හි ගැනීම බහා තැබීම නොපැනවෙයි.
පා නැති කල්හි යාම ඒම නොපැනවෙයි.
හන්දි නැති කල්හි හැකිලීම දිගහැරීම නොපැනවෙයි.
කුස නැති කල්හි බඩගිනි පිපාස දෙක නොපැනවෙයි.

“මහණෙනි, එපරිද්දෙන්ම
ඇස නැති කල්හි චක්ඛු සම්ඵස්සය නැති නිසා සැප දුක නූපදියි.
කන නැති කල්හි සෝත සම්ඵස්සය නැති නිසා සැප හා දුක නූපදියි.
නාසය නැති කල්හි ඝාණ සම්ඵස්සය නැති නිසා සැප හා දුක නූපදියි.
දිව නැති කල්හි ජිව්හා සම්ඵස්සය නැති නිසා සැප හා දුක නූපදියි.
කය නැති කල්හි කාය සම්ඵස්සය නැති නිසා සැප හා දුක නූපදියි.
සිත නැති කල්හි මනෝ සම්ඵස්සය නැති නිසා සැප හා දුක නූපදීයයි,
(වදාළේය.)

[172:-මේ සුත්‍රයේද ඊලග සුත්රයෙද සංසාරගත පැවැත්ම සිදුවන සැටි හා පැවැත්මේ නැවත්වීම කර්මානුකුල සැප හා දුක අනුව සිදුවන බව දැක්වේ.]

“මහණෙනි,
අත්දෙක ඇති කල්හි ගැනීම බහා තැබීම වේ,
පා දෙක ඇති කල්හි යාම ඒම සිදු වේ,
සන්දි ඇති කල්හි හැකිලීම දිගහැරීම වේ,
කුස ඇති කල්හි සා පිපාස දෙක වේ,

“මහණෙනි, එපරිද්දෙන්ම
ඇස ඇති කල්හි චක්ඛු සම්ඵස්සය හේතුවී සැප හෝ දුක උපදියි.
කන ඇති කල්හි සෝත සම්ඵස්සය හේතුවී සැප හා දුක උපදියි.
නාසය ඇති කල්හි ඝාණ සම්ඵස්සය හේතුවී සැප හා දුක උපදියි.
දිව ඇති කල්හි ජිව්හා සම්ඵස්සයහේතුවී සැප හා දුක උපදියි.
කය ඇති කල්හි කාය සම්ඵස්සය හේතුවී සැප හා දුක උපදියි.
සිත ඇති කල්හි මනෝ සම්ඵස්සය හේතුවී සැප හා දුක උපදියි.

“මහණෙනි,
අත් නැති කල්හි ගැනීම හෝ තැබීම නොවේ,
පා නැති කල්හි යාමක් ඒමක් සිදු නොවේ,
හන්දි නැති කල්හි නැවීමක් දිගහැරීම නොවේ,
කුසක් නැති කල්හි කුස ගින්නහෝ සා පිපාසය නොවේ,

“මහණෙනි, එපරිද්දෙන්ම
ඇස නැති කල්හි චක්ඛු සම්ඵස්සය නැති නිසා
සැපක් හෝ දුකක් නූපදියි.
කන නැති කල්හි සෝත සම්ඵස්සය නැති නිසා සැපක් හෝ දුකක් නූපදියි. නාසය නැති කල්හි ඝාණ සම්ඵස්සය නැති නිසා සැප හෝ දුක නූපදියි. දිව නැති කල්හි ජිව්හා සම්ඵස්සය නැති නිසා සැප හෝ දුක නූපදියි.
කය නැති කල්හි කාය සම්ඵස්සය නැති නිසා සැප හෝ දුක නූපදියි.
සිත නැති කල්හි මනෝ සම්ඵස්සය නැති නිසා සැප හා දුක නූපදීයයි, (වදාළ සේක.)

උපේක්ෂාව බොහෝ විට අපට හඳුනා ගන්නට දුෂ්කර මනෝභාවයක්. ශ්‍රද්ධාව, ප්‍රඥාව වගේම මනසේ ආකාරයට අවධිවන විශේෂ ලක්ෂණ තිබෙන ගුණාංග අපට හඳුනා ගන්නට පහසුයි. නමුත් උපේක්ෂාව හුඟක් වෙලාවට හඳුනා ගන්නට අපහසු වෙන්නේ එහි තිබෙන මධ්‍යස්ථභාවය නිසායි. ඒ මධ්‍යස්ථභාවය නිසාම බොහෝවිට උපේක්ෂාව අප වැරැදි ආකාරයට හඳුනා ගන්නවා.

බොහෝවිට කිසි දෙයක් ගණන් ගන්නේ නැතුව ඉන්න ගතිය යම් උපේක්ෂාවක් කියා ඇතැමුන් සිතනවා. ඒ නිසා උපේක්ෂාව ගැන කාථාකරන විට එහි ගති ලක්ෂණ අනුව දෙයාකාරයකින් හඳුනාගත හැකියි. ඒ අඥාන උපේක්ෂාව සහ ඤණසම්ප්‍රයුක්ත උපේක්ෂාව ලෙසයි. අඥාන උපේක්ෂාව කියන්නේ සමහර අය නොදැනුවත්කම නිසා, මෝහය නිසා හැඟීමක් නැතිකම නිසා සමහර දේ ගැන අඩු තක්සේරුවකින් හිතනවා. මොනවා වුණත් අපට ගැටළුවක් නැහැ වෙන දෙයක් වුණාදෙන් කියා නිහඬවන අවස්ථා තිබෙනවා.

අපි හිතමු මුහුද ගොඩ ගැලුවට පස්සේ අපේ ඥාතීන් එයට හසුවෙලා, කරදරයක් වෙලා. නැත්නම් අපි කියනවා ඕක ලෝක ධර්මතාවයක්. කවද හිටියත් මැරෙනවානේ. වුණදේ වුණා මොනවා කරන්න ද? කියමින් කෙනෙකුට නිහඬ වෙන්න පුළුවන්. නමුත් තමාගේ කෙනෙකු ඒ මුහුදු රැල්ලට හසුවුණා නම්, එහෙම කියන්නේ නැහැ. ඊට වඩා කලබල වෙනවා. අපේ කෙනෙක් එයට හසුවුණේ නැති නිසා එය අපට අදාළ නැති නිසා අපි හිතනවානම් කිසි දෙයකට කම්පා වෙන්න ඕන නැහැ කියලා සමහර විට එය අඥාන උපේක්ෂාවක්.

ඒ වගේම ශාසනය පිළිබඳව කථාකරන විට කෙනෙක් කියනවා නම් ශාසනය මේක විතර ද? මේ ශාසනය අහිමි වෙනකොට තව බුදු කෙනෙක් පහළ වෙනවා මේවට සැලෙන්න හොඳ නැහැ හැම දෙයක්ම අනිත්‍යයි කියා සමහර අය ප්‍රකාශ කරනවා. මේ ප්‍රකාශ කරන්නේ සැබෑවටම උපේක්ෂාවෙන් ද? එසේ නැත්නම් මුලාව නිසා ඇතිවන උපේක්ෂාව නිසාද කියා අප ටිකක් විමසිල්ලෙන් බලන්න ඕන. හඳුනා ගන්නට තිබෙන හොඳම ක්‍රමය තමා ඒ පිරිසට ඒක අදාල වෙනවානම් ඒ අය ප්‍රතික්‍රියා දක්වන්නේ කොහොම ද කියා විමසා බැලීමයි.

තව සමහරු නිනව් නැති නිසාත් උපේක්ෂාවෙන් වගේ ඉන්නවා. අප හිතමු පාරේ වාහනයක අප යනකොට මී හරක් රංචුවක් පාරේ මැද ඉන්නවා. කෙතරම් නළාව ශබ්ද කළත් කිසිදු වගක් නැතුව තමන්ගේ පාඩුවේ යනවා. ළඟටම ගිහින් නළාව ශබ්ද කළත් , තමන්ගේ ගමන් වේගය වෙනස් කරන්නේ නැහැ. නමුත් මිනිසුන් පිරිසක් පාරේ ඉන්න විට වාහනයක නළාව ශබ්ද කළත් ,කලබල වෙනවා. එහෙනම් මිනිස්සු තරම් මේ සත්තු කලබල වෙන්නේ නැහැ. ලොකු උපේක්ෂාවක් එතැන තිබෙනවා කියා හිතෙන්න පුළුවන්. එතැනත් යම් උපේක්ෂාවක් තිබෙනවා. ඒ අඥානකමින් නිනව් නැතිනිසා ඇතිවෙන උපේක්ෂාව. මෙහි තිබෙන අනතුර, බරපතලකම තේරෙන්නේ නැහැ. සිද්ධවෙන විනාශය තේරෙන්නේ නැහැ. ඒවා පිළිබඳව කිසිම සංඥාවක් නැති නිසා පවතින්නට පුළුවන්. ඒ වගේම මිනිසුත් ඉන්නවා. ඒ උපේක්ෂාව නිවන් දකින්නට උපකාරි වෙන්නේ නැහැ.

ඤාණසම්ප්‍රයුක්ත උපේක්ෂාව කියන්නේ හැමවිටම ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව හේතුඵල හඳුනාගෙන උපේක්ෂාසහගත වීමයි. හේතුඵලය හඳුනාගන්න කොට ඇයි උපේක්ෂාසහගත වෙන්නේ? ක්‍රියාත්මකවීම ඵල රහිත නිසා. යමක් හේතුඵල වශයෙන් වෙනස් කරන්න පුළුවන්නම් එය වෙනස් කිරීම ඥානවන්තයාගේ ස්වභාවය යි . නමුත් මේවන කොට වෙනස් කරන්න බැරිනම් හේතුඵල හරියට හඳුනා ගත්ත පුද්ගලයා දඟලන්නේ නැතුව නිහඬ වෙනවා. හේතුඵල කිව්වාම වෙනස් කළහැකි හේතු තිබෙනවා. වෙනස්කළ නොහැකි හේතු තිබෙනවා.

ඒ තමා අප මේ වෙනකොට මනුෂ්‍ය ආත්මභාවයක ඉපදිලා ඉන්නේ. මේ උපන්නා වූ ආත්මභාවයේ අප සංසාරික යම් යම් ගති ලක්ෂණ උරුම කරගෙන ඇවිත් තිබෙනවා. ස්ත්‍රියක් වෙලා හෝ පුරුෂයෙක් වෙලා හෝ මේ ජීවිතයට යම් යම් බලපාන කරුණු කාරණා තිබෙනවා. එසේ උරුම කරගෙන ඵල දරලා තිබෙන ඒවා දැන් අපට වෙනස් කරන්න බැහැ. ඒවා සම්බන්ධයෙන් අඬල දොඬලා වැළපිලා මොකටද? මම ඇයි කාන්තාවක් හෝ පිරිමියෙක් වුණේ කියලා ඒවා පිළිබඳව කලබල වෙලා දැන් තේරුමක් නැහැ. ලැබිලා තිබෙන තත්ත්වය අපට දරාගන්නට සිදුවෙනවා. ඒක අපට දැන් වෙනස් කරන්නට බැරි ඉපදිලා ඉවර නිසා. ඒ වගේම යම් රූප සම්පත්තියක්, නිරෝගිකමක් අප මේ ජීවිතයේ දී උරුම කරගෙන තිබෙනවානම් දැනට අපට ඒකත් සර්ව සම්පූර්ණයෙන් වෙනස් කරන්න බැහැ. අපට කරන්න පුළුවන් ඒ රූපය නඩත්තු කර ගැනීමක් පමණයි. එලෙස ඤාණවන්තයා හේතුඵල හඳුනා ගන්නවා. වෙනස් කරන්න බැරි දේ ගැන කලබල නොවී වෙනස් කරන්න පුළුවන් දේ පමණක් වෙනස් කරන්නට ඒ තැනැත්තා ක්‍රියාත්මක වෙනවා.

ලෝකයේ මොනවා තමන් අකැමැතියි කියලා හිතෙන දෙයක් වෙනස් වෙන්න ඕන කියලා හිතන තාක්කල් අපට සන්සුන් වෙන්න බැහැ. මැදහත් වෙන්න බැහැ. උපේක්ෂාසහගත වෙන්න බැහැ. එයින් අදහස් වෙන්නේ ඥානවන්තයෝ ලෝකයට කුමක් වුවත් කමක්නැහැ කියලා තමන්ගේ දෙයක් බලාගෙන ඉන්නවා කියන එක නොවේ. ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව හැම වෙලාවකම ක්‍රියාත්මක වෙනවා. නමුත් නොකළ හැකිනම් ඒ අවස්ථාවේදී මැදහත් වෙනවා. නැතිනම් නිහඬ වෙනවා. ඒ ගුණ දෙකම අප සතුව තිබෙන්න ඕන. අත්‍යවශ්‍ය මොහොතේ ක්‍රියාත්මක වෙන්නත් ඕන. ක්‍රියාත්මක වීම සුදුසු නැතිනම් එහිදී නිෂ්ක්‍රීය විය යුතු වෙනවා. ඒ නිෂ්ක්‍රීය භාවය ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව කෙරෙන්න ඕන. එතැන තමා මූලික වශයෙන් උපේක්ෂා ගුණය වැඩෙන්නේ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩ සිටි කාලයේ ශාක්‍යයන් විනාශ කරන්න විඩුඪභ කුමාරයා ගියා. පළමුවැනි පාර බුදුන් වහන්සේ පෙනී සිටියා විඩුභඪ හැරී ගියා. දෙවැනි අවස්ථාවේත් උන්වහන්සේ පෙනී සිටියා. විඩුභඪ හැරී ගියා. තුන්වැනි අවස්ථාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ නිහඬ වුණා. මේක වළක්වන්න බැරි නිසයි උන්වහන්සේ උපේක්ෂාසහගත වුණේ. එහිදී හොඳින් ප්‍රඥාවෙන් හේතුඵල දකිනවා. දකින නිසා ඒක වෙනස් කරන්න බැරිනිසා එහිදී නිහඬ වෙනවා.

ඒ වගේම මුගලන් මහරහතන් වහන්සේ දෙපාරකම මරන්න හොරු ආවිට යතුරු සිදුරෙන් සහ කැණිමඩලෙන් නික්ම ගියා. නමුත් තුන්වැනි වර දකිනවා මේක සංසාරික අකුසල කර්මයක්. මේක වෙනස් කරන්න බැහැ. වෙනස් කරන්න බැරි දෙයකට ගැටිලා හෝ ඇලිලා තේරුමක් නැහැ. උන්වහන්සේ රහත්වෙලා සිටි නිසා මනසේ එබඳු දුබලකම් මතුවෙන්නේ නැහැ. අන් අයට වුනත් ඒවා ප්‍රඥාවෙන් දකිනකොට ප්‍රඥාව අවධිවනවිට මේ සංස්කාරයන්ගේ ස්වභාවය දැනගෙන ලොකු ගට්ඨනයක් ඇති නොවී පවත්වන්නට පුළුවන්. නෛෂ්ක්‍රම්‍යයත් , ප්‍රඥාවත් නැතිනම් හැමවිටම අප හැඟීම්වලට වහල් වෙනවා. මට ඕන ආකාරයටම ඒ දේවල් වෙන්න ඕන, මම අකැමැති කිසි දෙයක් නොවිය යුතුයි කියා අප වහා නැඟී සිටිනවා. ඒ වගේම වහා ගැටිලා ප්‍රතික්ෂේප කරන ස්වභාවයට මනස පත්වෙනවා.

අප අකැමැති දේ නැත්නම් හොඳයි. නමුත් ඒවා වෙනස් කරන්න පුළුවන්ද? බැරිද? කියා සොයන්න ඕන. ඒ නිසා හැබෑම උපේක්ෂාව ඇති කරගන්න ප්‍රඥාව අත්‍යවශයි. ප්‍රඥාව තිබෙන තරමට තමා පුද්ගලයාගේ උපේක්ෂා ගුණය වර්ධනය වෙන්නේ.
තෙරුවන් සරණයි!

කුකුල්පනේ සුදස්සී හිමි –
බුදුසරණ අන්තර්ජාල කලාපය

(1). නාතිකියාදි බ්‍යාකරණං
(2). ආනන්ද පරිකථා
(3). ජනවසභ යක්ඛො
(4). දෙවසභා
(5). සනඞ්කුමාර කථා
(6). භාවිත ඉද්ධිපාදො
(7). තිවිධො ඔකාසාධිගමො
(8). චතු සතිපට්ඨානං
(9). සත්ත සමාධි පරික්ඛාරා

ජනවසභ සූත්‍රය, එහි මේ ගැඹුරු පද වර්ණනාවයි. පරිතො පරිතො ජනපදෙසු – ජනපදවල හාත්පසම, පරිචාරකෙ බුද්ධ ධම්ම සංඝ තෙරුවන් පුදන නමදින උවසුවන්. උප්පත්තීසු ඤාණ, ගති පින් උප්පත්තිවල කාසිකොසෙලෙසු කාසි රටෙහි ද කෝසලයෙහි ද, කසී කොසොල් රටවල යන අර්ථයයි. සියළුතන්හි මෙම පිළිවෙළයි. අංග, මගධ, යෝනක, කම්බෝජ, අස්සක, අවන්ති යන රටවල් සයෙහි මියගිය පුද්ගලයන් ඉපදුණු ස්ථාන ප්‍රකාශ නොකරන ලදී. මේ සොලොස් ජනපදවලින් කාසි කොසලාදී දහයේ පමණක් ප්‍රකාශ කරන ලදී. නාදිකියා නාදික ගම්වාසීහු,

මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නාදික නම් ගමෙහි ගිංජකාවසථ නම් විහාරයෙහි වසන සේක. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නාදික ගම අවට අවට ජනපදයන්හි සමීප අතීත කාලයෙහි මැරුණාවූ උපාසකයන් පිළිබඳ උත්පත්ති ප්‍රකාශ කරන සේක.

(කවර නම් අවට දනව්ද යත්)
කාසි කොසල ජනපදද, වජ්ජි මල්ල ජනපදද, චෙතිය වංස ජනපදද, කුරු පංචාල ජනපදද, මච්ඡසූරසේන ජනපදද, වෙත්. අසවල් තැනැත්තා අසවල් තැන උපන්නේය. අසවල් තැනැත්තා අසවල් තැන උපන්නේය යනුවෙනි. සමීප අතීත කාලයෙහි මැරුණාවූ නාදික ගමෙහි විසූ ඔරම්භාගිය සංයෝජන (යට කාම ලෝකයෙහි බඳින බන්ධන) පස ක්ෂය කිරීමෙන් ඔපපාතිකවූ බඹලොව පිරිනිවන් පාන ස්වභාව ඇත්තාවූ ඒ ලෝකයෙන් නැවත එන ස්වභාව නැත්තාවූ උපාසකවරු පණසකට වැඩි වෙත්. ළඟ අතීත කාලයෙහි මැරුණ සංයෝජන (කෙලෙස් රැහැන්) තුනක් නැති කිරීමෙන් රාග ද්‍වෙෂ මෝහයන් තුනීකිරීම හේතු කොටගෙන සකෘදාගාමි වූවාහු මේ මිනිස් ලොවට එක් වරක් පමණක් අවුත් දුක් කෙළවර කරන්නාවූ නාදික ගම විසූ උපාසකවරු අනූවකට වැඩි වෙත්. ළඟ ඉකුත් කාලයේ මැරුණාවූ නාදික ගම් වැසි සංයෝජන (කෙලෙස් රැහැන්) තුනක් නැති කිරීමෙන් සෝවාන් ඵලයට පැමිණියාවූ (සතර) අපායට නොවැටෙන ස්වභාව ඇත්තාවූ අර්හත් ඵලයට නියතවූ උපාසකයෝ පන්සියයකට වැඩි වෙත්.

– ඒ අනාගාමි ආදී භාවයෙන්, සුත්වා – සර්වඥතා ඥානයෙන් පිරිසිඳ විස්තර කරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පැණ විසඳුම් අසා අනාගාමි ආදියෙහි අවසානයට ගිය. ඒ අනාගාමි ආදි ස්වභාවයෙන් සතුටු වූහ. අටුවාවෙහි වනාහි තෙ නාති ඔවුහු නාදිකියා යයි කියන ලදී. මේ අර්ථයෙහි න කාරය නිපාත මාත්‍රයක් වේ

නාදික ගම් වැසි උපාසකයෝ මේ කාරණය ඇසුවාහුය. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හාත්පස හාත්පස ජනපදවල ළඟ ඉකුත් කාලයේ මැරුණාවූ උපාසකයන්ගේ උත්පත්ති වදාරණ සේක. (කවර දනව්හිද යත්) කාසි කොසල දනව්හිද, වජ්ජ මල්ල දනව්හිද, චෙතිය වංස දනව්හිද, මච්ඡ සූරසේන දනව්හිද වෙත්. අසවල් තැනැත්තා අසවල් තැන උපන්නේය. අසවල් තැනැත්තා අසවල් තැන උපන්නේය යනුවෙනි. ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ නාදික ගම් වැසි ඔරම්භාගිය සංයෝජන (යට කාම ලෝකයෙහි බන්ධන) පහ නැතිකිරීමෙන් ඔපපාතිකවූ ඒ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙන් නොඑන ස්වභාව ඇත්තාවූ එහිදීම පිරිනිවන්පාන්නාවූ උපාසකයෝ පණහකට වැඩි වෙත්.

[ගවන්තං කිත්තයමාන රූපො – බුදුරදුන්ට ප්‍රශංසා වේවා. ධර්මයට සංඝයාට ප්‍රශංසා වේවා. ධර්මය පැහැදිලිව දේශනා කිරීමට ප්‍රශංසා වේවා. මෙසේ ගුණ වර්ණනා කරමින් ම කලුරිය කෙළේය. බහුජනො පසීදෙය්‍ය- අපගේ පියා -මව සහෝදරයා-සහෝදරී-පුතා-දුව-යහළුවා ඔවුහු අප සමග එකට නිදාගත්හ. ඒ ඒ ප්‍රියමනාප දේ කළහ. දැන් වනාහි අනාගාමි සකෘදාගාමි සෝවාන් අනේ සාධු. ඉතා හොඳයි. මෙසේ බොහෝ ජනයා ප්‍රසාදයට පැමිණෙන්නේය.

“ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ නාදික ගම් වැසි සංයෝජන තුනක් නැති කිරීමෙන්, රාග ද්‍වෙෂ මෝහයන් තුනිකිරීම නිසා සකෘදාගාමිවූ එක් වරක් පමණක් මේ මිනිස් ලොවට අවුත් සසර දුක් කෙළවර කරන්නාවූ උපාසකයෝ අනූවකට වැඩිවෙත්

ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ නාදික ගම් වැසි සංයෝජන තුනක් නැතිකිරීම හේතුකොට ගෙන සෝවාන් ඵලයට පැමිණියාවූ (සතර) අපායට නොවැටෙන ස්වභාව ඇත්තාවූ අර්හත් ඵලයට නියතවූ උපාසකයෝ පන්සීයකට වැඩි වෙත්.” භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මේ ප්‍රශ්න විසඳීම අසා නාදික නම් ගම්වැසි උපාසකයෝ සතුටු සිත් ඇත්තෝ ප්‍රමුදිත සිත් ඇත්තෝ, හටගත් ප්‍රීති සොම්නස් ඇත්තෝ වූහ.

ආයුෂ්මත්වූ ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ මේ කාරණය ඈසුයේය. “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නාදික ගමට හාත්පස හාත්පස ජනපදවල ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ උපාසකයන් පිළිබඳ උත්පත්ති ප්‍රකාශ කරන සේක. (කවර දනව්හිද යත්) කාසි කොසල ජනපදවලද වජ්ජි මල්ල ජනපදවලද, චෙතිය වංස ජනපදවලද, කුරු පංචාල ජනපද වලද, මච්ඡ සුරසේන ජනපදවලද වෙත්. අසවල් නම් ඇත්තා අසවල් තැන උපන්නේය. අසවල් නම් ඇත්තා අසවල් තැන උපන්නේය යනුවෙනි. ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණ නාදික ගම්වැසි ඔරම්භාගය සංයෝප්න පහ නැතිකිරීමෙන් ඔපපාතිකවූ ඒ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙන් නොඑන ස්වභාව ඇත්තාවූ එහිදීම පිරිනිවන් පාන්නාවූ උපාසකයෝ පණහකට වැඩි වෙත්. ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ නාදික ගම් වැසි සංයෝජන තුනක් නැති කිරීමෙන් රාග ද්‍වෙෂ මෝහයන් තුනී කිරීමෙන් සකෘදාගාමිවූ (එක් වරක් පමණක් මේ මිනිස් ලොවට අවුත් සසර දුක් කෙළවර කරන්නාවූ) උපාසකයෝ අනූවකට වැඩි වෙත්.

“ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ නාදික නම් ගම් වැසි සංයෝජන තුනක් නැතිකිරීම හේතුකොට ගෙන සෝවාන් ඵලයට පැමිණියාවූ (සතර) අපායට නොවැටෙන ස්වභාව ඇත්තාවූ අර්හත් ඵලයට නියතවූ උපාසකයෝ පන්සීයකට වැඩි වෙත්. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මේ ප්‍රශ්න විසඳීම අසා නාදික ගම්වැසි උපාසකයෝ සතුටුසිත් ඇත්තෝ. ප්‍රීතිය හා සොම්නස ඇත්තෝ වූහ” කියායි.

එකල්හි ආයුෂ්මත්වූ, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට මේ අදහස වූයේය. “ළඟ ඉකුත්වූ කාලයෙහි මැරුණාවූ මේ මගධ ජනපද වාසී උපාසකයෝ බොහෝ වූහ. චිර රාත්‍රි (බොහෝ දවස්) දන්නෝද වූහ. ළඟ ඉකුත්වූ කාලයෙහි කළුරිය කළාවූ මගධ ජනපද වාසී උපාසකයන්ගෙන් අඟු මගධ දෙරට වැස්සෝ නැත්තාහයි (සූන්‍යයයි) සිතමි. මේ අඟු මගධ දෙරට වැසි උපාසකයෝද බුදුන් කෙරෙහි පැහැදුනෝ ධර්මය කෙරෙහි පැහැදුනෝ වෙත්. සංඝයා කෙරෙහි පැහැදුනෝ වෙත්. සීලයන් සම්පූර්ණ කරන්නෝ වෙත්. ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ ඒ උපාසකයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රකාශ නොකරන ලද්දාහුය. ඒ උපාසකයන් ගැනද යහපත් විසඳීමක් වන්නේ නම් බොහෝ ජනයා පැහැදෙන්නේය. ඒ හේතුවෙන් සුගතියට යන්නේය. තවද මගධ ජනපදයට අධිපතිවූ, සේනා ඇත්තාවූ. ඒ බිම්බිසාර රජද ධාර්මික වෙයි. ධර්මයෙන් (ජනයන්) සතුටු කරන්නේ වෙයි. බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියන්ටද, නියම්ගම් වැස්සන්ටද, ජනපද වැස්සන්ටද, වැඩ කැමැත්තේය. තවද මනුෂ්‍යයෝ මේ කාරණය වර්ණනාකරමින් වාසය කරත්. ධාර්මිකවූ ඒ ධර්ම රාජයා අප මෙසේ සැපයට පමුණුවා කළුරිය කෙළේය. මෙසේ අපි ධාර්මිකවූ ඒ ධර්මරාජයාගේ රටෙහි පහසුවෙන් වාසය කෙළෙමු කියායි.

“ඒ රජුද බුදුන් කෙරෙහි පැහැදුනේය, ධර්මය කෙරෙහි පැහැදුනේය. සංඝයා කෙරෙහි පැහැදුනේය, සීලයන් සම්පූර්ණ කරන්නෙක් වූයේය. තවද මිනිස්සු මෙසේ කියත්. “මරණ කාලය දක්වාත් මගධ රට අධිපතිවූ සේනා ඇති බිම්බිසාර රජ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණණා කරන්නෙක්වම මැරුණේය.” ළඟ අතීතයේ මැරුණාවූ ඒ රජු ගැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රකාශ නොකරන ලද්දේය. ඒ රජු ගැනත් හොඳ ප්‍රකාශ කිරීමක් වන්නේ නම් බොහෝ ජනයා පැහැදෙන්නේය, ඒ හේතුකොටගෙන සුගතියට යන්නේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුදුවූයේ මගධයේදීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ බුදුවීම මගධ ජනපදයෙහි වූයේද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ මගධ ජනපද වාසීවූ ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ උපාසකයන් උපන්තැන් කෙසේ නම් ප්‍රකාශ නොකරන්නේද? ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ මගධ ජනපද වාසී උපාසකයන් උපන්තැන් ප්‍රකාශ නොකරන්නේ නම් ඒ නිසා මගධ ජනපද වාසී උපාසකයෝ බැගෑපත් සිත් ඇත්තෝ වන්නාහ. යමක් හේතුකොටගෙන මගධ ජනපද වාසී උපාසකයෝ බැගෑපත් සිත් ඇත්තෝ වෙත්ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ කාරණය කෙසේ නම් ප්‍රකාශ නොකරන සේක්දැයි” කියායි.

ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ, මගධ ජනපද වැසි උපාසකයන් අරබයාවූ මේ කාරණය, තනියම රහසිගතව නැවත නැවත සිතා ඒ රාත්‍රියේ අළුයම් කාලයෙහි නැගිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනෙක්හිද එතැනට පැමිණියේය. පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට හොඳින් වැඳ එක පැත්තක උන්නේය. එක පැත්තක උන්නාවූ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මේ කාරණය දැන්වූහ. “ස්වාමීනී, මා විසින් මේ කාරණය අසන ලදී. “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නාදික ගමට හාත්පස හාත්පස ජනපදවල ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ උපාසකයන් උපන් තැන් ප්‍රකාශ කරනසේක. (කවර ජනපදවලද යත්) කාසි කොසල ජනපදවලද, වජ්ජි මල්ල ජනපදවලද, චෙතිය වංස ජනපදවලද, කුරු පංචාල ජනපදවලද, මච්ඡ සූරසේන ජනපදවලද වෙත් අසවල් නමැත්තා අසවල් තැන් උපන්නේය. අසවල් තැනැත්තා අසවල් තැන උපන්නේය. යනුවෙනි. ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ ඔරම්භාගිය සංයෝජන පහ නැති කිරීමෙන් ඕපපාතිකව (බඹලොව) උපන්නාවූ ඒ ලෝකයෙන් නැවත නොඑන ස්වභාව ඇත්තාවූ එහිදීම පිරිනිවන් පාන්නාවූ නාදික ගම් වැසි උපාසකයෝ පණහකට වැඩි වෙත්.

“ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ සංයෝජන තුනක් නැතිකොට රාග ද්‍වෙෂ මෝහයන් තුනීකිරීමෙන් සකෘදාගාමිවූ එක් වරක් පමණක් මේ ලෝකයට අවුත් සසර දුක් කෙළවර කරන්නාවූ නාදික ගම්වැසි උපාසකයෝ අනූවකට වැඩිවෙත්.

“ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ සංයෝජන තුනක් නැති කිරීමෙන් සොවාන් ඵලයට පැමිණියාවූ (සතර) අපායෙහි නොවැටෙන ස්වභාව ඇත්තාවූ අර්හත් ඵලයට නියතවූ නාදික ගම්වාසිවූ උපාසකයෝ පන්සීයයකට වැඩි වෙත්.

“භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මේ ප්‍රශ්න විසඳීම අසා නාදික ගම් වැසි උපාසකයෝ සතුටු සිත් ඇත්තෝ, ප්‍රමුදිත සිත් ඇත්තෝ, ප්‍රීති සහගත සිත් ඇත්තෝ වූහ” කියායි.

“ස්වාමීනි, ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ මගධ ජනපද වාසී මේ උපාසකයෝද බොහෝ වූහ. චිර රාත්‍රී දන්නෝද වූහ. ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ මගධ ජනපද වාසී උපාසකයන්ගෙන් අඟු මගධ දෙරට වැස්සෝ නැත්තාහයි (සූන්‍යයයි) සිතමි. මේ අඟු මගධ දෙරට වැසි උපාසකයෝද බුදුන් කෙරෙහි පැහැදුනෝ වූහ. ධර්මය කෙරෙහි පැහැදුනෝ වූහ. සංඝයාකෙරෙහි පැහැදුනෝවූහ. සීලයන් සම්පූර්ණ කළෝවූහ. ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ ඒ උපාසකයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රකාශ නොකරන ලද්දාහුය. ඒ උපාසකයන් ගැනද යහපත් විසඳීමක් වන්නේ නම් බොහෝ ජනයා පහදින්නේය. ඒ හේතුවෙන් සුගතියට යන්නේය.

“තවද මගධ ජනපදයට අධිපතිවූ සේනා ඇත්තාවූ මේ බිම්බිසාර රජුද ධාර්මික වීය. ධර්මයෙන් (ජනයන්) සතුටු කෙළේය. බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියන්ටද, නියම් ගම්වැස්සන්ටද, ජනපද වැස්සන්ටද වැඩ කැමැත්තේ විය. තවද මනුෂ්‍යයෝ මේ කාරණය වර්ණණා කරමින් වාසය කරත්. ධාර්මිකවූ ඒ ධර්මරාජයා අප මෙසේ සැපයට පමුණුවා මැරුණේය. මෙසේ අපි ධාර්මිකවූ ඒ ධර්මරාජයාගේ රටෙහි සැපසේ වාසය කරමු” කියායි.

“ඒ රජුද බුදුන් කෙරෙහි පැහැදුනේය, ධර්මය කෙරෙහි පැහැදුනේය, සංඝයා කෙරෙහි පැහැදුනේය, සීලයන් සම්පූර්ණ කරන්නෙක් වූයේය. තවද මිනිස්සු මෙසේ කීහ. “මරණ කාලය දක්වාත් මගධ රටට අධිපතිවූ, සේනා ඇති බිම්බිසාර රජතුමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණණා කරන්නෙක්වම මැරුණේය” යනුයි.

“ළඟ අතීතයේදී මැරුණු ඒ රජු ගැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රකාශ නොකරන ලද්දේය. ඔහු ගැනත් හොඳ ප්‍රකාශ කිරීමක් වන්නේ නම් බොහෝ ජනයා පහදින්නේය. ඒ හේතුකොට ගෙන සුගතියට යන්නේය.

“ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ බුදුවීම සිදුවූයේ මගධ ජනපදයේදීය. ඒ ප්‍රදෙශයෙහි මගධ ජනපද වාසීවූ ලඟ අතීතයේ මැරුණාවූ උපාසකයන් උපන්තැන් කෙසේ නම් ප්‍රකාශ නොකරන්නෝද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ මගධ ජනපද වැසි, උපාසකයන් උපන් තැන් ඉදින් ප්‍රකාශ නොකරන්නෝ නම්, එයින් මගධ දනව් වැසි උපාසකයෝ බැගෑපත් සිත් ඇත්තෝ වන්නාහ. ස්වාමීනි මගධ දනව් වැසි උපාසකයෝ යමක් කරණකොටගෙන බැගෑපත් සිත් ඇත්තෝ වෙද්ද. එය භාග්‍යවතුන්වහන්සේ කෙසේ නම් ප්‍රකාශ නොකරන්නෝදැයි” කියායි. ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ මගධ ජනපද වැසි උපාසකයන් ගැනවූ විස්තර කථාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඉදිරියේදී මෙසේ ප්‍රකාශ කොට උන් ආසනයෙන් නැගිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට හොඳින් වැඳ පැදකුණුකොට ගියේය.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ බැහැර ගොස් ටික වේලාවකින් පෙරවරු කාලයෙහි හැඳ පොරවා පාත්‍රය හා සිවුරු ගෙන නාදික ගමට පිණ්ඩපාතය පිණිස පැමිණියහ. නාදික ගමෙහි පිඬු පිණිස හැසිර පසුබත් කාලයෙහි පිණ්ඩපාත භොජනයෙන් පසු ආපසු වැඩිසේක් පතුල් සෝදා ගිඤ්ජකාවසථ නම් විහාරයට ඇතුල්ව මගධ ජනපද වැසි උපාසකයන් අරබයා කරුණු සලකා, මෙනෙහිකොට සියල්ල ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිඳ දැන පැණවූ ආසනයෙහි වැඩ උන්සේක. ‘ඒ පින්වත්හු යම් ඥානයකට පැමිණීමක් ඇත්තෝද, යම්බඳු පරලොවක් ඇත්තෝද, ඔවුන්ගේ ඒ ඥානයට පැමිණීමත්, ඔවුන්ගේ පරලොවත් දැනගන්නෙමියි” ඒ පින්වත්හු යම් ඥානගතියක් ඇත්තෝ වූවාහුද, යම් පරලොවක් ඇත්තෝ වූවාහුද, ඒ ඥානගතිය ඇත්තාවූ ඒ පරලොවට පැමිණියාවූ ඒ උපාසකයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දක්නා ලදහ’ ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සවස් කාලයෙහි ඵල සමාපත්තියෙන් නැගීසිට, ගිඤ්ජකාවසථ විහාරයෙන් නික්ම විහාර සෙවනැල්ලෙහි පණවනලද ආසනයෙහි වැඩ උන්සේක

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනකද එතැනට පැමිණියේය. පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට හොඳින් වැඳ එක පැත්තක උන්නේය එක් පසෙක උන්නාවූ ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන්වහන්සේට මේ කාරණය දැන්වූහ. “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉතාම සාන්ත (සංසිඳුනු) දැකුම් ඇත්තේය. ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ප්‍රසන්න භාවය හේතු කොට ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මුහුණේ ශොභාව බොහොසෙයින් බබලන්නේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අද එකාන්තයෙන් ශාන්ත විහරණයකින් යුක්තව වාසය කළ සේකැයි හඟිමි” යනුයි.

“ආනන්දය, තොප මගධ ජනපද වැසි උපාසකයන් අරබයා මා ඉදිරියේදී යම් විස්තර කථාවක් කොට උන් ආසනයෙන් නැගිට බැහැර ගියෙහිද, ඉන්පසු මම ඒ නාදික ගමෙහිම පිඬු පිණිස හැසිර පිණ්ඩපාත භෝජනයෙන් ආපසු පැමිණියේ පසුබත් කාලයෙහි පතුල් සෝදා ගිඤ්ජකාවසථ විහාරයටවී, මගධ ජනපද වැසි උපාසකයන් අරබයා හොඳින් සලකා මෙනෙහිකොට සියල්ල ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිඳ දැන, පණ වනලද ආසනයෙහි උන්නෙමි.

“ඒ පින්වත්හු යම් (මාර්ග) ඥාන ගතියක් ඇත්තෝද යම්බඳු පරලොවක් ඇත්තෝද, ඔවුන්ගේ ඒ ඥාන ගතියත් දනගන්නෙමි. ඔවුන්ගේ පරලොව ගතියත් දැනගන්නෙමි කියායි.

“ආනන්දය, ඒ පින්වත්හු යම් ඥාන ගතියක් ඇත්තෝද යම් පරලොව ගතියක් ඇත්තෝද මගධ දනව් වැසි ඒ උපාසකයන් මම (නුවණැසින්) දුටුවෙමි.

XXXX ජනවසභයක්ඛො XXXXXX ආනන්දය, එවිට නොපෙනෙන දෙවියෙක්, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම ජනවසභ නම් වෙමි. සුගතයන් වහන්ස, මම ජනවසභ නම් වෙමි’ යි මුරගා කීය. ආනන්දය, ජනවසභ යන මේ නම යම්සේද, මින් පෙර මෙබඳු නමක් අසා ඇති බව දන්නෙහිදැයි” ඇසුවෝය. “ස්වාමීනි, මම මීට පෙර ජනවසභ යන මෙබඳු නමක් ඇසූ බවක් නොදනිමි. එහෙත් ජන වසභ යන මේ නම අසා මාගේ ලොම් කෙලින් සිටියේය. ස්වාමීනි, ඒ මට මේ අදහස විය. යමෙකුට මේ ජනවසභ යන නම වී ද ඒකාන්තයෙන් ඒ දෙවි තෙමේ ලාමකයෙක් (සුලු කෙනෙක්) නොවන්නේයයි” කියායි.

“ආනන්දය, ශබ්දය පහළ වීමෙන් පසු මහත් ශරීර වර්ණයක් ඇති (ලක්ෂණ) සොම නම් දෙවියෙක් මා ඉදිරියෙහි පහළ වූයේය. දෙවැනි වරද ශබ්දය ඇස්විය.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම බිම්බිසාර වෙමි. සුගතයන් වහන්ස, මම බිම්බිසාර වෙමි. ස්වාමීනි, මම මේ සත්වෙනි ජාතියෙහි වෙසමුණු මහරජුගේ සහ භාවයට පැමිණියෙමි. මම එයින් චුතව මනුෂ්‍ය රජෙක් හෝ දිව්‍ය රජෙක් හෝ වන්නෙමි.’

‘මේ දෙව් ලොවින් චුතව සත් වරක්ද, ඒ මිනිස් ලොවින් චුතව සත්වරක්දැයි ජාති දාහතරක් (දෙව් මිනිස් දෙගතියෙහි) සැරිසරමි. මම පෙර කාලයෙහි යම් තැනක වාසය කෙළෙම්ද, ඒ පෙර විසූ ජාති පිළිවෙල මනාසේ දනිමි. X

XX ‘ස්වාමීනි, මම බොහෝ කලක පටන් සෝවාන් ඵලයට පැමිණියේ සසර අපායෙහි නොවැටෙන්නෙකු බව දනිමි. (එහෙත්) සකෘදාගාමී මාර්ග ලාභය සඳහා මාගේ බලාපොරොත්තුව ඇත්තේය.’

“ආයුෂ්මත් ජනවසභ දෙවියාගේ මේ කාරණය පුදුමයක් වෙයි. ආයුෂ්මත් ජනවසභ දෙවියාගේ මේ කාරණය ඉතා පුදුමයක් වෙයි, ‘ස්වාමීනි, මම බොහෝ කලක පටන් අපායෙහි නොවැටෙන ස්වභාව ඇත්තෙමි. අපායෙහි නොවැටෙන ස්වභාවය හොඳින් දනිමියි” කියන්නෙහිය මාගේ ආසාව සකෘදාගාමි මාර්ග ලාභය පිණිස හොඳින් පිහිටා ඇත්තේයයි’ කියන්නෙහිය. “කුමක් හෙයින් ආයුෂ්මත් ජනවසභ දෙවි තෙම මෙබඳු මහත් විශේෂ අධිගමයක් දනී දැයි” ඇසීය

‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ සසුනෙන් පිටත් වෙන සසුනකින් නොලබන ලද්දේය. සුගතයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ සසුනෙන් පිට වෙන සසුනකින් නොලබන ලද්දේය ස්වාමීනි, මම යම් දවසක පටන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඒකාන්තයෙන් මනාකොට පැහැදුනෙම්ද, ස්වාමීනි, එදා පටන් කොට ඇති මේ දිර්ඝ කාලයක් අපායෙහි නොවැටෙන ස්වභාව ඇත්තෙක් වීමි අවිනිපාතවූ (සෝවාන් මාර්ගය) මාර්ගය හොඳින් දනිමි. මගේ ආසාවද සකෘදාගාමි මාර්ග ලාභය පිණිස එළඹ සිටී ස්වාමීනි, මේ මම වෙසමුණු මහරජු විසින් විරූළ්හක මහරජු ලඟට කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා යවන ලද්දෙමි.

ගිඤ්ජකාවසථ විහාරයට පැමිණ මගධ රට වැසි උපාසකයන් අරබයා කරුණු සලකා, හොඳින් මෙනෙහිකොට, සියල්ල ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිඳ ඒ පින්වත්හු යම් ඥානගතියක් ඇත්තෝ වෙද්ද, ඔවුන්ගේ ඒ ඥානගතිය මනාකොට දැනගන්නෙමි. ඔව්හු යම් පරලොව ගති ඇත්තෝ වෙද්ද ඔවුන්ගේ ඒ පරලොව ගතිද හොඳින් දැනගන්නාමේයි වැඩ උන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ අතරමගදී දුටුවෙමි”

“ස්වාමීනි, ඒ පින්වත්හු යම් ගතියක් ඇත්තාහුද යම් පරලොවක් ඇත්තාහුදැයි වෛශ්‍රවණ දෙවියන්ගේ පිරිසෙහි වූවෙකුගේ සමීපයෙන්ම අභිමුඛයෙන්ම (ඔහුගෙන්ම) ඇසීමී පුදුමයකි. ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේද දක්නෙමි. මේ කාරණයද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැලකරන්නෙමියි යන අදහස මට ඇති විය. ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දක්නා පිණිස ඒ මට මේ කරුණු දෙක හේතුවූහයි” කීය.

“ස්වාමීනි, දවස් කීපයකට පෙර, පසළොස්වක් පෝය පවත්නා කල්හි වස් එළඹීම් ඇති සම්පූර්ණවූ සඳ ඇති රාත්‍රි මෙහි සියලු තව්තිසා වැසි දෙවියෝ සුධර්මා නම් (දිව්‍ය) සභායෙහි එක්රැස්ව උන්නාහුවෙත්. මහත් දිව්‍යපිරිසක්ද අවටින් උන්නේ වෙයි. සතරවරම් මහරජහුද සතරදිගින් උන්නාහු වෙත්. නැගෙනහිරදිග ධෘතරාෂ්ට්‍ර නම් දෙව් මහරජ බටහිරට මුහුණ ලා දෙවියන් පෙරටුකොට උන්නේවේ. දකුණු දිග විරූළ්හක නම් දෙව් මහරජ උතුරට මුහුණලා දෙවියන් පෙරටුකොට උන්නේවේ. බටහිර දෙස විරූපාක්ෂ නම් දෙව් මහරජ පෙරදිගට මුහුණ ලා දෙවියන් පෙරටුකොට උන්නේ වේ. උතුරුදෙස වෛශ්‍රවන (වෙසමූණු) දෙව් මහරජ දකුණු දිගට මුහුණලා දෙවියන් පෙරටුකොට උන්නේ වේ.

“ස්වාමීනි, යම් කලෙක්හි සියලු තව්තිසා වැසි දෙවියෝ සුධර්මා නම් (දිව්‍ය) සභාවෙහි රැස්ව එක්ව උන්නාහු වෙත්ද, මහත් දිව්‍ය පිරිසද හාත්පසින් එක්ව උන්නාහු වෙත්ද සතරවරම් දෙව් මහ රජවරුද සතරදිග එක් රැස්ව උන්නාහු වෙද්ද මේ ඔවුන්ගේ ආසනය ඉදිරියෙන් වේ. එවිට අපගේ ආසනය පසුපසින් වේ.

“ස්වාමීනී, යම් ඒ දෙවි කෙනෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාව රැක තව්තිසා දිව්‍යලෝකයෙහි අලුත උපන්නාහු වෙද්ද, ඔවුහු ශරීර වර්ණයෙන්ද, යසසින්ද අනිකුත් දෙවියන්ට වැඩියෙන් බබළත්. ස්වාමීනි, ඒ කාරණයෙන් තව්තිසා වැසි දෙවියෝ සතුටු සිත් ඇත්තෝ වෙත්. ප්‍රමුදිත සිත් ඇත්තෝ වෙත්. හටගත් ප්‍රිති ඇත්තෝ වෙත්. ‘පින්වත්නි, දිව්‍ය සමූහයා දියුණු වෙත්. අසුර සමූහයා පිරිහෙත්යයි’ කියායි.

“ස්වාමීනි, එකල්හි සක්‍රදෙවෙන්ද්‍ර තෙමේ තව්තිසා වැසි දෙවියන්ගේ උතුම්වූ පැහැදීම දැනගෙන මේ (අදහස් ඇති) ගාථාවලින් සතුට ප්‍රකාශ කෙළේය.

“පින්වත්නි, ඉන්ද්‍රයා (ශක්‍රයා) සහිතවූ තව්තිසා වැසි දෙවියෝ තථාගතයන් වහන්සේටද, ධර්මයටද, සංඝයාටද නමස්කාර කෙරෙමින් සතුටු වෙත්.”

“සුගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි උතුම් හැසිරීමෙහි හැසිර මේ දෙව්ලොවට (උත්පත්ති වශයෙන්) පැමිණියාවූ උතුම්වූ ශරීරවර්ණ ඇත්තාවූ, යසස් ඇත්තාවූ අලුත් දෙවියන් දක්නාහුය.

“ඒ දෙවියෝ ශරීර වර්ණයෙන්ද, යසසින්ද, ආයුෂයෙන්ද අන්‍ය දෙවියන්ට වැඩියෙන් බබලත්. මහත්වූ ප්‍රඥාවෙන් යුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෝ මේ දෙව් ලොවෙහි විශේෂ බවට පැමිණියාහුය”

“ඉන්ද්‍රයා (ශක්‍රයා) සහිතවූ තව්තිසා වැසි දෙවියෝ බොහෝසෙයින්ම සතුටු සිත් ඇත්තෝ තථාගතයන් වහන්සේටද, ධර්මයටද, සංඝයාටද නමස්කාර කෙරෙත්.”

“ස්වාමීනි, ඒ කාරණය නිසා බොහෝසෙයින්ම තව්තිසා වැසි දෙවියෝ සතුටු සිත් ඇත්තෝ, ප්‍රමුදිත සිත් ඇත්තෝ හටගත් ප්‍රීති ඇත්තෝ වෙත්.

“පින්වත්නි ඒකාන්තයෙන් දිව්‍ය සමූහයා දියුණුවෙත්. අසුර සමූහයා පිරිහෙත්”යි කියායි.

“තවද, ස්වාමීනි, යම් ප්‍රයෝජනයක් නිසා තව්තිසා වැසි දෙවියෝ සුධර්මා නම් දිව්‍ය සභාවෙහි රැස්වූවාහුද එක්වූවාහුද, (වස් එළඹීම් පිණිස රැස්වන හෙයින්) “ඒ කාරණය සිතා (වනවාසී සංඝයාට ආරක්ෂාව පිණිස) ඒ කාරණය මන්ත්‍රණය කොට (කථාකර) ගෙන කියනලද වචන ඇත්තෝ ඒ සතර වරම් රජවරුද ඒ කාරණය පිණිස පවතිත්. නැවත අනුශාසනා කරනලද සතරවරම් රජවරුද බැහැර නොගොස් ඒ කාරණය පිණිස තමන්ගේ ආසනවලම සිටියාහුය.

“ඒ සතරවරම් රජහු අනුශාසනා පිළිගෙන (මෙනෙහි කොට) අතිශයින් පැහැදුනු සිත් ඇත්තෝ තමන්ගේ ආසනයෙහිම සිටියාහුය.

“එවිට උතුරු පැත්තෙන් මහත්වූ ආලෝකයක් හටගත්තේය. මහත් බැබලීමක් පහළවූයේය (කෙසේද) දෙවියන්ගේ දෙවානුභාවය (ආලෝකය) මැඩපවත්වා පහළ වූයේය. ස්වාමීනි, එවිට සක්දෙව් තෙමේ තව්තිසා වැසි දෙවියන්ට කථාකළේය. ‘නිදුකාණනි, යම් හෙයකින් (යම් දිගකින්) පෙරනිමිති දක්නා ලැබෙද්ද, ආලෝකයක් හටගනීද, මහත් බැබලීමක් පහළවේද (ඒ දිගින්) බ්‍රහ්මතෙමේ පහළ වන්නේය. මහාබ්‍රහ්මයාගේ පහළවීමට මේ පෙරනිමිත්තයයි’ කීයේය. එනම් යම් ඒ ආලෝකයක් හටගනීද බැබලීමක් පහළවේද යනුයි.

“පෙර කී පරිදි නිමිති දක්නා ලැබෙත් නම් බ්‍රහ්මයා පහළ වන්නේය. පැතිර පවත්නාවූ මහත් ආලෝකය යම්සේ පහළවේද, එයම බ්‍රහ්මයාගේ පහළවීමට පෙරනිමිති වන්නේය.

“ස්වාමීනි, ඉක්බිති තව්තිසා වැසි දෙවියෝ තම තමන්ගේ ආසනවලම උන්නෝය ‘මේ බැබලීම (ආලෝකය) දැනගන්නෙමු එයින් යම් විපාකයක් වන්නේ නම් එයත් හොඳින් දැනගෙනම යමු කියායි සතර වරම් මහරජහුද තම තමන්ගේ ආසනවලම උන්නාහුය. මේ ආලෝකය දැන ගන්නෙමු. ඉන් යම් විපාකයක් වන්නේ නම් එයද හොඳින් දැනගෙනම යන්නෙමු’ කියායි මේ අසා තව්තිසා වැසි දෙවියෝ එකඟ බවට පැමිණියාහුය. ‘මේ ආලෝකය දැන ගන්නෙමු ඉන් යම් විපාකයක් වන්නේ නම් එයද හොඳින් දැනගෙනම යන්නෙමුයි’ කියායි.

‘ස්වාමීනි, සනන් කුමාර බ්‍රහ්ම තෙමේ තව්තිසා වැසි දෙවියන් අතර පහළ වන්නේද, එකල්හි ඔළාරික (සියල්ලටම පෙනෙන මහත්) ශරීරයක් මවාගෙන පහළ වෙයි. ස්වාමීනි, මහබඹුගේ යම් ඒ ප්‍රකෘති ශරීර වර්ණයක්වේද එය තව්තිසා වැසි දෙවියන්ගේ ඇසට හමු නොවෙයි (නොපෙනෙයි) ස්වාමීනි, යම් කලෙක සනන් කුමාර බ්‍රහ්ම තෙමේ තව්තිසා වැසි දෙවියන් අතර පහළවේද, ඒ බ්‍රහ්ම තෙමේ තමාගේ ශරීරවර්ණයෙන්ද යසසින්ද අනිකුත් දෙවියන් මැඩපවත්වා වැඩියක් බබළයි. ස්වාමිනි, රත්රන් රූපය මනුෂ්‍ය රූපය ඉක්මවා වැඩියක් බබළයිද, ස්වාමීනි, එමෙන්යම් කලෙක සනන් කුමාර බ්‍රහ්ම තෙමේ තව්තිසා දෙව්ලොව පහළ වෙයිද එකල ශරීර වර්ණයෙන්ද, යසසින්ද අන් දෙවියන් මැඩපවත්වා වැඩියක් බබලයි.

“ස්වාමීනි, යම් කලෙක්හි සනන් කුමාර බ්‍රහ්මතෙමේ තව්තිසා වැසි දෙවියන් අතර පහළවේද, ඒ පිරිසෙහි කිසි දෙවතාවෙක් ඔහුට නොවඳියි. උන් ආසනයෙන් නොනැගිටියි. (වාඩිවීමට) ආසනයක් හෝ නොපවරයි. සනන් කුමාර බ්‍රහ්ම තෙම යම් දෙවියෙකුගේ ආසනයක් කැමති වන්නේද, ස්වාමීනි, ඒ දෙවියාගේ ආසනයෙහි සනන් කුමාර බ්‍රහ්ම තෙමේ හිඳගන්නේයයි ඒ සියලු දෙවියෝම නිශ්ශබ්දව ඇඳිලිබැඳගෙන (දෑත් හිසෙහි තබා වැඳගෙන) ආසනයන්හි හිඳිත්.

“ස්වාමීනි, ඒ සනන් කුමාර බ්‍රහ්මතෙමේ දෙවියෙකුගේ ආසනයෙහි හිඳගන්නේද? ඒ දෙවියා මහත්වූ සතුටක් මහත්වූ සොම්නසක් ලබයි. ස්වාමීනි, යම්සේ අලුත රාජ්‍යය ලැබූ මුදුනෙහි අභිෂෙක කරන ලද්දාවූ ක්ෂත්‍රිය රජෙක් වේද, ඔහු මහත් වූ ප්‍රීතියක් ලබන්නේද, මහත්වූ සතුටක් ලබන්නේද, ස්වාමීනි, එසේම සනන් කුමාර බ්‍රහ්මතෙම යම් දෙවියෙකුගේ ආසනයක හිඳ ගනීද, ඒ දෙවියා මහත්වූ ප්‍රීතියක් ලබන්නේය, මහත් සතුටක් විඳින්නේය.

“ස්වාමීනි, එකල්හි සනන් කුමාර බ්‍රහ්මතෙම ඖදාරික (මහත්) ශරීරයක් මවාගෙන පංචසිඛ දිව්‍ය පුත්‍රයා මෙන් කුමාර වෙසයෙන් තව්තිසා වැසි දෙවියන් අතරෙහි පහළ වූයේය. ඔහු අහසට නැඟී පිහිටීමක් නැති ආකාශයෙහි පලක්බැඳ උන්නේය. කෙසේදයත් ස්වාමීනි, බලවත් පුරුෂයෙක් මනාකොට වස්ත්‍රාදියෙන් අතුරනලද ආසනයෙක්හි හෝ සමවූ භූමියක හෝ පලක් බැඳ හිඳින්නේද, ස්වාමීනි එපරිද්දෙන්ම සනන් කුමාර බ්‍රහ්ම තෙමේ අහසට පැනනැඟී පිහිටීමක් නැති අහසෙහි පලක් බැඳ, තව්තිසා වැසි දෙවියන්ගේ යහපත් පැහැදීම දැනගෙන මේ (අදහස් ඇති) ගාථාවලින් සතුට ප්‍රකාශ කෙළේය.

“පින්වත්නි, ඉන්ද්‍රයා (ශක්‍රයා) ප්‍රධානකොට ඇති තව්තිසා වැසි දෙවියෝ තථාගතයන් වහන්සේටද, ධර්මයටද, සංඝයාටද නමස්කාර කරමින් ඉතා ප්‍රීතිමත් වෙත්මය.”

“(ජනයෝ) සුගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි බඹසර (උතුම් හැසිරීම) රැක මේ දෙව්ලොවට (ඉපදීම් වශයෙන්) පැමිණියාවූ වර්ණවත්වූද යසස් ඇත්තාවූද අලුත් දෙවියන් දක්නාහුය.

“ඒ දෙවතාවෝ වර්ණයෙන් (පාටින්) ද, යසසින්ද ආයුෂයෙන් වෙන දෙවියන් ඉක්මවා බබළත්. මහා ප්‍රඥා ඇති තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෝ මේ දිව්‍ය ලෝකයෙහි විශේෂ බවට පැමිණියාහුය.”

“ඉන්ද්‍රයා (ශක්‍රයා) ප්‍රධානකොට ඇති තව්තිසා වැසි දෙවියෝ මේ කාරණය දැක තථාගතයන් වහන්සේටද, ධර්මයටද, සංඝයාටද නමස්කාර කරමින් වඩාත් සතුටුවෙත්.”

“ස්වාමීනි, සනන් කුමාර බ්‍රහ්මතෙමේ මේ කාරණය කීයේය. “ස්වාමීනි, මේ කාරණය කියන්නාවූ සනත් කුමාරයාගේ ශබ්දය මේ අංග අටෙන් යුක්තවේ (පීඩාවක් නැතිව හොඳින් නික්මෙන) විස්සට්ඨ නම් ස්වරයද (වහාම අදහස තේරුම් යන) විඤ්ඤෙය්‍ය නම් ස්වරයද, (ඉතා මොලොක්වූ) මඤ්ජුස නම් ස්වරයද, (ඇසීමට කණට මිහිරිවූ) ස්වර්ණය නම් ස්වරයද, (එකට සම්බන්ධවූ) බින්දු නම් ස්වරයද, (නොවිසිර පවත්නාවූ) අවිසාරී නම් ස්වරයද, (ගැඹුරුව නික්මෙන) ගම්භීර නම් ස්වරයද, (මිහිරි රාවය පවත්නාවූ) නින්නාදී නම් ස්වරයද යන අටයි.

“ස්වාමීනි, සනන් කුමාර බ්‍රහ්මතෙම පිරිසට ප්‍රමාණවූ ස්වරයෙන් අඟවයි ඒ ඝොෂාව (හඬ) පිරිසෙන් පිටතට නොයයි. ස්වාමීනි, යමෙකුගේ ස්වරය මේ අංග අටින් යුක්තවේද එය බ්‍රහ්ම ස්වරයයි කියනු ලැබේ.

“ස්වාමීනි, ඉන්පසු සනන් කුමාර බ්‍රහ්මතෙමේ ආත්මභාව (ශරීර) තිස්තුනක් මවාගෙන, තව්තිසා වැසි දෙවියන්ගේ වෙන වෙනම ආසනයන්හි පලක් බැඳ හිඳ තව්තිසා වැසි දෙවියන් කථාකර මෙසේ කීවේය. ‘පින්වත්නි, තව්තිසා වැසි දෙවියෝ ඒ කුමකැයි සිතත්ද? ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම්තාක් බොහෝදෙනාට වැඩ පිණිසද, බොහෝ දෙනාට සැප පිණිසද, ලොවට අනුකම්පා පිණිසද, දෙවි මිනිසුන්ගේ ප්‍රයෝජනය පිණිසද, වැඩ පිණිසද, සැප පිණිසද පිළිපන්සේක්ද, එහෙයින් පින්වත්නි, යම්කෙනෙක් බුදුන් සරණ ගියාහුද ධර්මය සරණ ගියාහුද, සඟ සරණ ගියාහුද, සීලයන් සම්පූර්ණ කරන්නාහුද, ඒ සත්වයෝ ඇතැම් කෙනෙක් කය බිඳීමෙන් මරණින් මතු පරනිර්මිත වසවත්තී නම් දෙවියන් සමග එක්වීමට පැමිණෙත්. ඇතැම් කෙනෙක් නිර්මාන රතී දෙවියන් සමග එක්වීමට පැමිණෙත්. ඇතැම් කෙනෙක් තුසිත දෙවියන් සමග එක්වීමට පැමිණෙත්. ඇතැම් කෙනෙක් යාම දෙවියන් සමග එක්වීමට පැමිණෙත්. ඇතැම් කෙනෙක් තාවතිංස දෙවියන් සමග එක්වීමට පැමිණෙත්. ඇතැම් කෙනෙක් චාතුර්මහාරාජීක නම් දෙවියන් සමග එක්වීමට පැමිණෙත්. යම් කෙනෙක් සියල්ලන්ටම පහත්වූ ශරීරයක් (උත්පත්තියක්) සම්පූර්ණ කෙරෙද්ද (ලබත්ද) ඔවුහු ගන්ධර්ව නම් කොටසෙහි උපදිත්.’

“ස්වාමීනි, සනන් කුමාර බ්‍රහ්ම තෙමේ මේ කාරණය කීයේය. ස්වාමීනි, සනන් කුමාර බ්‍රහ්මයා විසින් කියන කල්හි ඒ ඒ දෙවියා මෙසේ සිතයි. ‘යම් මේ දෙවි කෙනෙක් මාගේ ආසනයෙහි හිඳීද, ඒ මේ දෙවියාම කථා කරන්නේය’ කියායි.

“එක් දෙවියෙකු කථාකරන කල්හි මවනලද සියලු දෙවියෝම කථාකරත්. එක් දෙවියෙකු නිශ්ශබ්දව සිටින කල්හි (අනිකුත්) සියලු දෙවියෝම නිශ්ශබ්ද වෙත්.

“එකල්හි සක්දෙවි ප්‍රධාන තව්තිසා වැසි දෙවියෝ මෙසේ සිතත්. ‘යමෙක් මාගේ ආසනයේ සිටීද ඒ මේ දෙවියාම කථා කරන්නේය” කියායි.

“ස්වාමීනි, ඉක්බිති සනන් කුමාර බ්‍රහ්මතෙම එක් කොටසක් ශරීරය හැකුලුවේය. එක් කොටසක් ශරීරය අකුලුවා සක් දෙවිඳුගේ ආසනයෙහි හිඳ තව්තිසා වැසි දෙවියන්ට කථාකළේය.

‘පින්වත්වූ තව්තිසා වැසි දෙවියෝ ඒ කුමකැයි සිතන්නාහුද (ඥානයෙන්) දන්නාවූ, දක්නාවූ, අර්හත්වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධයන් වහන්සේ විසින් යම් පමණවූ මේ සතර ආකාර ඍද්ධිපාද කෙනෙක් ඉතා හොඳින් පණවන ලද්දාහුද, (කුමක් පිණිසද යත්) බොහෝවූ ඍද්ධිමත් භාවය පිණිසද, ඍද්ධි සෙවනය සඳහාද, නොයෙක් ආකාර ඍද්ධි දැක්වීම පිණිසද වෙත්. ඒ සතර කවරහුද යත්? පින්වත්නි, මේ ශාසනයෙහි යම් භික්ෂු කෙනෙක් ඡන්ද සමාධි ප්‍රධාන සංස්කාරයෙන් යුක්තවූ ඍද්ධිපාදය වඩාද, වීර්‍ය්‍ය සමාධි ප්‍රධාන සංස්කාරයෙන් යුක්තවූ ඍද්ධිපාදය වඩාද, චිත්ත සමාධි ප්‍රධාන සංස්කාරයෙන් යුක්තවූ ඍද්ධිපාදය වඩාද, විමංසා සමාධි ප්‍රධාන සංස්කාරයෙන් යුක්තවූ ඍද්ධිපාදය වඩාද, පින්වත්නි, ඥානයෙන් දන්නාවූද, දක්නාවූද, අර්හත්වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධයන් වහන්සේ විසින් මේ ඍද්ධිපාද හතර බොහෝ ඍද්ධිමත් භාවය පිණිසද, ඍද්ධියගේ ආසේවනය පිණිසද, නොයෙක් ආකාර ඍද්ධි දැක්වීම පිණිසද පණවන ලද්දාහුය.

“පින්වත්නි, අතීතකාලයෙහි යම් ශ්‍රමණයෝ හෝ බ්‍රාහ්මණයෝ හෝ ඍද්ධි විධිවලින් ප්‍රයෝජන ගත්තාහුද ඒ සියලු මහණ බමුණෝ මේ හතර ආකාර ඍද්ධිපාදයන් වැඩූ බැවින්ද, බොහෝසෙයින් පුරුදු කරනලද බැවින්ද (ඒ ඍද්ධි විධි දැක්වූහ.)

“පින්වත්නි, අනාගත (මතු) කාලයෙහි යම්කිසි ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණ කෙනෙක් නොයෙක් ආකාරවූ ඍද්ධි විධිවලින් ප්‍රයෝජන ලබන්නාවූද ඒ සියල්ලෝම මේ හතර ආකාර ඍද්ධිපාදයන් වැඩූ බැවින්ද, බහුල කළ බැවින්ද ඒ ඍද්ධිවලින් ප්‍රයෝජන ලබන්නාහුය.

‘පින්වත්නි, මේ කාලයෙහි යම්කිසි ශ්‍රමණයෝ හෝ බ්‍රාහ්මණයෝ හෝ නොයෙක් ආකාර ඍද්ධි විධිවලින් ප්‍රයෝජන ලබත්ද, ඒ සියල්ලෝම මේ හතර ආකාර ඍද්ධිපාදයන් වැඩූ බැවින්ද, බහුල කළ බැවින්ද ඒ ඍද්ධිවලින් ප්‍රයෝජන ලබත්.

“පින්වත්නි, අපගේ තව්තිසා වැසි දෙවියෝද මාගේත් එබඳුමවූ ඍද්ධි මහිමයක් දක්නාහුදැයි” ඇසුවේය. “බ්‍රහ්මය ඒ එසේයයි” දැන්වූහ. ‘දෙවතාවෙනි, මමද මේ හතර ආකාර ඍද්ධිපාදයන් වැඩූ බැවින්ද බහුල කළ බැවින්ද මෙබඳු මහත් ඍද්ධි ඇත්තෙක්ද මෙබඳු මහත් ආනුභාව ඇත්තෙක්ද වෙමියි” කීය.

“ස්වාමීනි, ඒ සනන් කුමාර බ්‍රහ්ම තෙමේ මේ කාරණය කීයේය. ‘ස්වාමීනි, ඒ සනන් කුමාර බ්‍රහ්මතෙමේ මේ කාරණය කියා තව්තිසා වැසි දෙවියන්ට කථාකර

“පින්වත්නි, තව්තිසා වැසි දෙවියන් නුවණින් දන්නාවූ දක්නාවූ, අර්හත්වූ ඒ සම්‍යක් සම්බුද්ධයන් වහන්සේ විසින් (ධ්‍යාන මාර්ගාදී) සැප ලැබීම පිණිස මේ ඔකාසාධිගම තුණක් අවබෝධ කරන ලද්දාහුය. ඒ කවර තුනක්ද යත්.

“පින්වත්නි, මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් කාමයන් සමග යෙදුනු සිත් ඇතිව, අකුශල ධර්මයන් සමග යෙදුනු සිත් ඇතිව වාසය කෙරේද, ඉදින් ඒ පුද්ගලතෙම නොබෝ කලකදී උතුම් ධර්මය අසාද, නුවණින් මෙනෙහි කෙරේද, ධර්මයට අනුව පිළිපදීද, ඔහු උතුම් ධර්මය ඇසීමටද, නුවණින් මෙනෙහි කිරීමටද, ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්තියටද පැමිණ, කාමයන් සමග යෙදුනු සිත් නැතිව, අකුශල ධර්මයන් සමග යෙදුනු සිත් නැතිව වාසය කෙරේද, කාමයන් සමග නොයෙදුනු සිත් ඇත්තාවූද අකුශල ධර්මයන් සමග නොයෙදුනු සිත් ඇත්තාවූද, ඒ පුද්ගලයාහට සැපයක් උපදී. සැපයෙන් පසුව සතුට උපදී. පින්වත්නි, යම්සේ සන්තෝසයට පසුව ප්‍රමුදිත භාවය උපදින්නේද, පින්වත්නි, එපරිද්දෙන්ම කාමයන් සමග නොයෙදුන සිත් ඇත්තාවූද, අකුශල ධර්මයන් සමග නොයෙදුන සිත් ඇත්තාවූද, ඔහුට සැපයක් උපදී. සැපයෙන් මත්තෙහි සොම්නස උපදී. පින්වත්නි, නුවණින් දන්නාවූද, දක්නාවූද අර්හත්වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධයන් වහන්සේ විසින් මේ පළමුවැනි (ප්‍රථම ධ්‍යානය) ඔකාසාධිගමය (ධ්‍යාන මාර්ගාදීවූ) සැප පිණිස දැනගන්නා ලද්දාහුය.

“නැවතද අනිකක් නම්, පින්වත්නි, මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙකුගේ ඖදාරික කාය සංස්කාර (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස) නොසන්සිඳෙව්වාහු වෙත්ද, ඖදාරික වාක් සංස්කාර (විතර්ක විචාර) නොසන්සිඳෙව්වාහු වෙත්ද, ඖදාරික වූ මනො සංස්කාර (සිතිවිලි) නොසන්සිඳෙව්වාහු වෙත්ද, ඒ පුද්ගලයා පසු කලකදී උතුම්වූ ධර්මය අසාද නුවණින් මෙනෙහි කෙරේද ධර්මයට අනුව පිළිපදීද, ඔහුගේ ඖදාරික කාය සංස්කාර (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස) සංසිඳෙත්. ඖදාරික වාක් සංස්කාර (විතර්ක විචාර) සංසිඳෙත්. ඖදාරික මනො සංස්කාර (සිතිවිලි) සංසිඳෙත්.

“ඖදාරික කාය සංස්කාර සංසිඳීම් නිසාද, ඖදාරික වාක් සංස්කාර සංසිඳීම නිසාද, ඖදාරික මනො සංස්කාර සංසිඳීම නිසාද සැපයක් උපදී. සැපයෙන් මත්තෙහි සතුට උපදී.

“පින්වත්නි, යම්සේ සන්තෝෂයට පසුව ප්‍රමුදිත භාවය උපදීද, පින්වත්නි, එපරිද්දෙන්ම ඖදාරික කාය සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන්ද, ඖදාරික වාක්සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන්ද, ඖදාරික මනො සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන්ද සැපයක් උපදී. සැපයට පසුව සතුට උපදී.

“පින්වත්නි, නුවණින් දන්නාවූද, දක්නාවූද අර්හත්වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධයන් වහන්සේ විසින් දෙවැනිවූ මේ ඔකාසාධිගමය (චතුර්ථධ්‍යානය) සැප ලැබීම පිණිස අවබෝධ කරන ලද්දේය.

“තවද අනිකක් නම්, පින්වත්නි, මේ ලෝකයෙහි සමහර පුද්ගලයෙක් මේ කුසල්යයි ඇති සැටියෙන් නොදනීද, මේ අකුසල්යයි ඇතිසැටියෙන් නොදනීද, මෙය වරද සහිතය, මෙය වරද රහිතය, මෙය සේවනය කළ යුතුය, මෙය සෙවනය නොකළ යුතුය, මෙය ලාමකය, මෙය උතුම්ය, මේ කුසල් අකුසල්වලට සමාන ධර්මයෝ යයි ඇති සැටියෙන් නොදනීද, ඒ පුද්ගලයා පසු කලකදී උතුම්වූ ධර්මය අසාද නුවණින් මෙනෙහි කෙරේද, ධර්මයට අනුව පිළිපදීද, ඒ පුද්ගලයා ඇසීමටද, නුවණින් මෙනෙහි කිරීමටද, ධර්මයට අනුව පිළිපැදීමටද පැමිණ මේ කුසල් යයි ඇතිසැටියෙන් දැන ගනී. මේ අකුසල්යයි ඇතිසැටියෙන් දැනගනී. මෙය වරද සහිතය, මෙය වරද රහිතය, මෙය සේවනය කළ යුතුය. මෙය සේවනය නොකළ යුතුය. මෙය ලාමකය, මෙය උතුම්ය, මෙය කුසල් අකුසල් දෙකට සමානය කියා ඇතිසැටියෙන් දැනගනී. මෙසේ දන්නාවූද, දක්නාවූද, ඔහුගේ අවිද්‍යාව (නොදැනීම්) නැතිවෙයි. විද්‍යාව (දැනීම) ඇතිවෙයි.

“ඒ පුද්ගලයාගේ අවිද්‍යාව නැතිවීමෙන්ද විද්‍යාව ඉපදීමෙන්ද සැපයක් උපදී. සැප ලැබීමට පසුව සතුට උපදී. පින්වත්නි, යම්සේ සන්තෝෂයට පසුව ප්‍රමුදිත භාවය උපදීද, පින්වත්නි, එපරිද්දෙන්ම අවිද්‍යාව නැතිවීමෙන් විද්‍යාව ඉපදීමෙන් සැපයක් උපදී. සැපයට මත්තෙහි සතුට උපදී. පින්වත්නි, නුවණින් දන්නාවූ දක්නාවූ අර්හත්වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධයන් වහන්සේ විසින් සැප ලැබීම පිණිස මේ ඔකාසාධිගම තුණ අවබෝධ කරන ලද්දාහුයයි” කීය.

“ස්වාමීනි, සනන් කුමාර බ්‍රහ්ම තෙම මේ කාරණය කීයේය. සනන් කුමාර බ්‍රහ්ම තෙමේ මේ කාරණය කියා තව්තිසා වැසි දෙවියන්ට කථාකර මෙසේ කීවේය.

පින්වත්නි,
තව්තිසා වැසි දෙවියෝ ඒ කුමකැයි සිතත්ද? නුවණින් දන්නාවූ, දක්නාවූ, අර්හත්වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධයන් වහන්සේ විසින් කුසල් (මාර්ග කුසල්) ලැබීම පිණිස මේ සතර සතිපට්ඨානයක් පණවන ලද්දාහුය. කවර සතරක්ද යත්? පින්වත්නි, මේ ශාසනයෙහි යම් මහණෙක් අධ්‍යාත්මික (තමන්ගේ) කයෙහි කය අනුව දක්නා ස්වභාව ඇත්තේ, කෙලෙස් තවන වීර්‍ය්‍ය ඇත්තේ මනා නුවණ ඇත්තේ, සිහි ඇත්තේ, කය නම්වූ ලෝකයෙහි ආසාව සහ සිතේ දුක මැඩ පවත්වා වෙසේද, තමන්ගේ කයෙහි කය අනුව බලමින් වාසය කරන්නාවූ (භික්ෂුව) එහි හොඳින් සිත එකඟ කරයි. මනාකොට වෙසෙසින් පහදී. ඒ භික්ෂුව එහි හොඳින් එකඟවූ සිත් ඇත්තේ, මනාකොට වැඩියක් පැහැදුනේ පිටත අනුන්ගේ කය පිළිබඳවද හොඳ නුවණින් දැකීම (බැලීම) හොඳින් උපදවයි.

“තමා තුළවූ වේදනාව (විඳීම) කෙරෙහි විඳීම අනුව දක්නා ස්වභාවය ඇත්තේ කෙලෙස් තවන වීර්‍ය්‍ය ඇත්තේ, හොඳ නුවණ ඇත්තේ, සිහි ඇත්තේ, විඳීම නම්වූ ලෝකයෙහි ආසාව සහ සිතේ දුක (දොම්නස) මැඩ පවත්වා වාසය කෙරේද, තමන් තුළවූ විඳීම කෙරෙහි විඳීම අනුව බලමින් වාසය කරන්නාවූ (භික්ෂුව) එහි හොඳින් සිත එකඟ කරයි. මනාකොට වැඩියෙන් පහදී. ඒ භික්ෂුව එහි හොඳින් එකඟවූ, සිත් ඇත්තේ, මනාකොට වැඩියක් පැහැදුනේ පිටත අනුන්ගේ විඳීම පිළිබඳවද හොඳ නුවණින් දැකීම උපදවයි.

“තමාගේ සිත කෙරෙහි සිත අනුව දක්නා ස්වභාව ඇත්තේ, කෙලෙස් තවන වීර්‍ය්‍ය ඇත්තේ, හොඳ නුවණ ඇත්තේ, සිහි ඇත්තේ, සිත නම්වූ ලෝකයෙහි ආශාව හා සිතේ දුක මැඩ පවත්වා වාසය කෙරේද, තමාගේ සිත කෙරෙහි සිත අනුව බලමින් වසන්නාවූ (භික්ෂුව) එහි හොඳින් සිත එකඟ කරයි. මනාකොට වැඩියෙන් පහදී. ඒ භික්ෂුව එහි හොඳින් එකඟවූ සිත් ඇත්තේ මනාකොට වැඩියක් පැහැදුනේ, පිටත අනුන්ගේ සිත පිළිබඳවද හොඳ නුවණින්දැකීම (බැලීම) උපදවයි.

“තමා තුළවූ ධර්මයන් කෙරෙහි ධර්මයන් අනුව දක්නා ස්වභාවය ඇත්තේ, කෙලෙස් තවන වීර්‍ය්‍ය ඇත්තේ, හොඳ නුවණ ඇත්තේ, සිහි ඇත්තේ, ධර්ම නම්වූ ලෝකයෙහි ආසාව හා සිතේ දුක මැඩපවත්වා වාසය කෙරේද, තමන් තුළවූ ධර්මයන් කෙරෙහි ධර්මයන් අනුව බලමින් වසන්නාවූ (භික්ෂුව) එහි හොඳින් සිත එකඟ කෙරෙයි. මනාකොට වැඩියෙන් පහදී. ඒ භික්ෂුව එහි හොඳින් එකඟවූ සිත් ඇත්තේ, මනාකොට වැඩියක් පැහැදුනේ පිටත අනුන්ගේ ධර්මයන් පිළිබඳවද හොඳ නුවණින් දැකීම (බැලීම) උපදවයි.

“පින්වත්නි, නුවණින් දන්නාවූ, දක්නාවූ, අර්හත් සම්‍යක් සම්බුද්ධයන් වහන්සේ විසින් මේ සතර සතිපට්ඨාන ධර්මයෝ කුසල ලාභය පිණිස පණවන ලද්දාහුය.

“ස්වාමීනි, සනන් කුමාර බ්‍රහ්ම තෙම මේ කාරණය කීයේය. ස්වාමීනි, සනන් කුමාර බ්‍රහ්ම තෙම මේ කාරණය කියා තව්තිසා වැසි දෙවියන්ට කථාකර මෙසේ කීවේය.

“පින්වත්නි, තව්තිසා වැසි දෙවියෝ මේ කුමකැයි සිතත්ද? නුවණින් දන්නාවූ, දක්නාවූ අර්හත්වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධයන් වහන්සේ විසින් යහපත් සමාධියක් වැඩීම පිණිසද, යහපත් සමාධියක් සම්පූර්ණ කිරීම පිණිසද මේ පිරිවර ධර්ම සතක් පණවන ලද්දාහුය. ඒ සත කවරහුද යත්? යහපත් දැකීමය, (සම්‍යක් දෘෂ්ටිය) යහපත් කල්පනාවය, (සම්‍යක් සංකල්පනා) යහපත් වචනය, (සම්‍යක් වචනය) යහපත් කර්මාන්තය, සම්‍යක් කර්මාන්ත) යහපත් ජීවිත්වීමය, (සම්‍යක් ආජීව) යහපත් උත්සාහය (සම්‍යක් ව්‍යායාම) යහපත් සිහිය (සම්‍යක් ස්මෘති) යන මොවුහුයි.

“පින්වත්නි, මේ අංග (කරුණු) සතෙන්, සිතේ යම් එකඟ බවක් (සමාධියක්) පිරිවරණ ලද්දේද, ඒ සමාධිය ආර්‍ය්‍ය සම්‍යක් සමාධියයයිද, පිරිවර සහිත සම්‍යක් සමාධිය යයිද කියනු ලැබේ.

“පින්වත්නි, යහපත් දැකීම ඇත්තාහට යහපත් සංකල්පනාව පවතී. යහපත් කල්පනාව ඇත්තාහට යහපත් වචනය පවතී. යහපත් වචනය ඇත්තාහට යහපත් කර්මාන්තය පවතී යහපත් කර්මාන්තය ඇත්තාහට යහපත් ආජීවය (ජීවත්වීම) පවතී. යහපත් ආජීවය ඇත්තාහට යහපත් උත්සාහය පවතී. යහපත් උත්සාහය ඇත්තාහට යහපත් සිහිය (ස්මෘතිය) පවතී. යහපත් සිහිය ඇත්තාහට යහපත් සමාධිය (සිත එකඟ බව) පවතී. යහපත් සමාධිය ඇත්තාහට යහපත් නුවණ පවතී. යහපත් නුවණ ඇත්තාහට යහපත් විමුක්තිය (කෙලෙසුන්ගෙන් මිදීම) පවතී.

‘පින්වත්ති, යම් ඒ කාරණයක් ගැන මනාකොට කියන්නාවූ කෙනෙක් භාග්‍යවතුන්වහන්සේ විසින් ධර්මය මනාකොට ප්‍රකාශ කරණ ලද්දේය. මේ ආත්මයේදීම ලැබිය යුතු ඵල ඇත්තේය. කල් නොයවා ලැබියයුතු ඵල ඇත්තේය එව, බලවයි දැක්වීමට සුදුසු ගුණ ඇත්තේය. නුවණැත්තන් විසින් තම තමන් කෙරෙහිලා දත යුත්තේය. ‘නිවන් දොරටුව විවෘතකරන ලද්දේයයි’ කියන්නේද, ඒ මේ කාරණය ගැන භාග්‍යවතුන්වහන්සේ විසින් ධර්මය මනාකොට දේශනා කරන ලද්දේය. කල් නොයවා ලැබිය යුතු ඵල ඇත්තේය ‘එව, බලවයි පෙන්වීමට සුදුසු ගුණ ඇත්තේය. නුවණැත්තන් විසින් වෙන වෙනම දතයුත්තේය. නිවන් දොරටුව විවෘත කරන ලද්දේයයි’ කියන්නේය.

“පින්වත්නි, බුදුන් වහන්සේ කෙරෙහි නොසෙල්වෙන පැහැදීමෙන් යුක්තවූද, ධර්මය කෙරෙහි නොසෙල්වෙන පැහැදීමෙන් යුක්තවූද, සංඝයා කෙරෙහි නොසෙල්වෙන පැහැදීමෙන් යුක්තවූද, උත්තමයන් විසින් හොඳයයි සම්මත කරනලද සීලයන්ගෙන් යුක්තවූද, උතුම් ධර්මයෙහි හික්මුනාවූ මේ ඕපපාතිකවූද ළඟ ඉකුත් කාලයෙහි මැරුණාවූ මගධ ජනපද වැසි උපාසකයෝ සංයෝන තුනක් නැති කිරීමෙන් සෝවාන් ඵලයට පැමිණියාවූ අපායෙහි නොවැටෙන ස්වභාව ඇත්තාවූ අර්හත් ඵලයට නියතවූ පුද්ගලයෝ විසිහතර දාහකට වැඩි වෙත්.

‘තවද සකෘදාගාමී පුද්ගලයෝ ඇත්තාහුය. මේ අනිකුත් පිරිසද කුසල් කළ ඇත්තෝය යනු මගේ අදහසයි. මුසාවාදයට බිය නිසා ඒ ගණන නියම කරන්ට නොහැක්කෙමි.

“ස්වාමීනි, සනන් කුමාර බ්‍රහ්මතෙම මේ කාරණය කීය. ස්වාමීනි, සනන් කුමාර බ්‍රහ්මතෙම මේ කාරණය කියද්දී වෙසමුණු මහරජහුට මෙබඳු කල්පනාවක් උපන්නේය. ‘පින්වත්නි ඒකාන්තයෙන් පුදුමයෙකි, පින්වත්නි, ඒකාන්තයෙන් ඉතා පුදුමයෙකි. මෙබඳුවූම මහත්වූ (උදාරවූ) ශාස්තෲන් වහන්සේ කෙනෙක් වන්නේද, මෙබඳුවූ මහත්වූ ධර්ම දේශනාවක් වන්නේද, මෙබඳුවූ මහත්වූ මාර්ගඵල පෙණෙන්නාහුදැයි’ කියායි.

“ස්වාමීනි, එවිට සනන් කුමාර බ්‍රහ්මතෙම වෙසමුණු මහ රජුගේ සිතේ පැවති අදහස තමන්ගේ සිතින් දැනගෙන වෙසමුණු මහරජුහට මෙසේ කීය. “පින්වත් වෙසුමුණු මහ රජ, මේ කාරණය කුමකැයි සිතන්නේද? අතීත කාලයෙහිද මෙබඳු මහත් ශාස්තෘ කෙනෙක් වූහ. මෙබඳු මහත් ධර්ම දේශනාවක් විය. මෙබඳු මහත් මාර්ගඵල පෙණුනාහුය. මතු කාලයෙහිද මෙබඳු ශාස්තෘ කෙනෙක් වන්නාහුය. මෙබඳු මහත් ධර්මදේශනාවක් වන්නේය. මෙබඳු මහත් මාර්ගඵල පෙණෙන්නේය’ කියායි.

“සනන් කුමාර බ්‍රහ්මතෙමේ මේ කරණය තව්තිසා වැසි දෙවියන්ට කියේය. තව්තිසා වැසි දෙවියන්ට කියන්නාවූ සනත් කුමාර බ්‍රහ්මයාගේ ඉදිරිපිටදී මේ කාරණය වෙසමුණු මහරජු අසා, ඔහුගේ ඉදිරියේදීම පිළිගෙන තමන්ගේ පිරිසෙහිදී කීයේය.”

තමන්ගේ පිරිසෙහිදී කියන්නාවූ වෙසමුණු මහරජුගේ ඉදිරිපිටදීම මේ කාරණය ජනවසභ දෙවිතෙම අසා ඔහුගේ ඉදිරිපිටදී පිළිගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කීවේය. මේ කාරණය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජනවසභ දෙවියාගෙන් අසා ඔහු ඉදිරිපිටදී පිළිගෙන ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට වදාළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඉදිරිපිටදී අසා, උන්වහන්සේගේ ඉදිරිපිටදී පිළිගෙන ආනන්දස්ථවිරයන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට හා භික්ෂුණීයන්ටද, උපාසකයන්ට හා උපාසිකාවන්ටද කීවෝය.

“ඒ මේ ශාසන මාර්ගයවූ උතුම් හැසිරීම යම් පමණ දෙවි මිනිසුන් විසින් හොඳින් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේද, ඒ තරමට වැඩෙයි. දියුණුවෙයි, පතළවූයේ වෙයි. බොහෝ ජනපද අතර ප්‍රසිද්ධියට පැමිණියේ වෙයි. ස්ථිරභාවයට පැමිණියේද වේයයි” වදාළෝය.

“මහණෙනි,
සැදැහැවත් භික්‍ෂුවක්, “තමා මෙසේ ගුණ ඇත්තෙක් වෙමැ”යි පතන්නේ නම්.
“මම සාරිපුත්ත, මොග්ගල්ලාන ස්වාමින්වහන්සේලා බඳු ගුණ ඇති භික්ෂුවක් වන්නෙමැ”යි
ප්‍රාර්ථනා කිරීම මැනවි.

‘ මහණෙනි,
ශාරීපුත්‍ර, මොග්ගල්ලාන ස්ථවිර දෙනම, මේ සාසනයේ සියලු භික්‍ෂූන්ට ප්‍රමිතිය වේ.
තුලාව වේ. මේ දෙනමගේ ආදර්ශය මේ සාසනයේ හැමට ප්‍රමිතිය වේ.”

[” එවං සම්මා අායාචමානො ආයාචෙය්‍ය යනු සැදැහැවත් භික්‍ෂුව නැඟිට සැරියුත් තෙරණුවෝ නුවණින් යම්බඳු වෙත්ද මමද එබන්දෙක් වෙමි. මුගලන් තෙරණුවෝ සෘද්ධියෙන් යම්බඳු වෙත්ද මමද එබඳු වෙමියි මෙසේ යදින්නේ ඇලුම්කරනනේ පතන්නේ නම් එයම මනාව කරන පැතීම නම්වෙයි. මෙයින් වෙනස් යමක් පතන්නේ නම් වැරදි පැතීමක්ය. මෙබඳුවූ පැතුම, යමක් නැත්ද එය පැතුබැවින් වැරදි පැතීම නම් වෙයි.
කුමක් හෙයින්ද? 
එසා භික්‍ඛවෙ තුලා එතං පමාණං යනු රන් හෝ අමුරන් කිරන්නෙකුට යම්සේ තුලාව (තරාදිය) කැමතිවිය යුතුද, ධාන්‍ය මනින්නෙකුට මිම්ම යම්සේ කැමතිවිය යුතුදැයි, කිරා බැලීමෙහි තුලාවද, මැනබැලීමෙහි මිම්මද ප්‍රමාණය වේද, එසේම මගේ ශ්‍රාවක භික්‍ෂුන්ට සැරියුත් මුගලන් දෙනම , තුලාව බඳුය. මැනීම එයමය. මිම්ම එයමය. ඔවුන් දෙදෙනා (මිම්ම වශයෙන්) ගෙන මමද ඥානයෙන් හෝ ගුණයෙන් හෝ එපමණ වෙමියි තමා තුලනය කිරීමට හෝ ප්‍රමාණ කිරීමට හැකිය. එයින් වෙනස් අයුරකින් නොවේ.]
සාරිපුත්ත රහතුන් වහන්සේ ගේ චරිත කතාව කියවන්න.
මුගලන් රහතුන් වහන්සේ ගේ චරත කතාව කියවන්න.

“මහණෙනි,
සැදැහැවත් භික්‍ෂුනියක්, “තමා මෙසේ ගුණ ඇත්තෙක් වෙමැ”යි පතන්නේ නම්.
“මම ඛෙමා, උප්පලවණ්ණා ස්ථවිරීන් වහන්සේලා බඳු ගුණ ඇති භික්ෂුනියක් වන්නෙමැ”යි
ප්‍රාර්ථනා කිරීම මැනවි.

‘ මහණෙනි,
ඛෙමා, උප්පලවණ්ණා ස්ථවිරීන් වහන්සේලා දෙනම, මේ සාසනයේ සියලු භික්‍ෂූනීන්ට ප්‍රමිතිය වේ.
තුලාව වේ. මේ දෙනමගේ ආදර්ශය මේ සාසනයේ හැම භික්ෂුනියකටම ප්‍රමිතිය වේ.”

[ මෙය වනාහි විශේෂ මාත්‍රයයි. ඛෙමා ච භික්‍ඛුනී උප්පලවණ්ණා ච යනු මොවුනතුරින් ඛෙමා තෙරණිය ප්‍රඥාවෙන්ද උප්පලවණ්ණා තෙරණිය සාද්ධියෙන්ද අග්‍රය. එහෙයින් ප්‍රඥාවෙන්‍ හෝ සෘද්ධියෙන් හෝ මෙවැන්නියන් වෙමියි මනාව කැමති වන්නී අයදින්නේය.

උප්පලවණ්ණා
වාරිපොක්ඛර පත්තොවා” යන මේ ධර්ම දේශනය ශාස්තෲන් වහන්සේ දෙව්රම වැඩසිටිය දී උප්පලවණ්ණා තෙරණියන් නිමිති කරගෙන දේශනා කළහ. කථා වස්තුව මධුවා මඤ්ඤතී බාලෝ යන ගාථා වර්ණනාවේ විස්තර කෙරෙයි.
“වාරි පොක‍්ඛරපත‍්තෙව, ආරග‍්ගෙරිව සාසපො;
යො න ලිම‍්පති කාමෙසු, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ‍්මණ”න‍්ති.
නො ඇලෙන පරිදි අබ ඇට ඉදි කටු මුණෙක
නො රැදෙන පරිදි දියබිදු මුදු අල පතෙක
පස්කම් සුව පතා එහි නො ඇලෙන කලෙක
බමුණා ඔහුම යයි සඳහන් වෙයි ගයෙක
ඉන් පසු කාලයේදී මහජනයා ධර්මසභාවේ දී කථාවක් ඇතිකළහ. රහතුන් වහන්සේලා ද කාම සේවනයේ යෙදෙති. ඇයි නොයෙදෙන්නෙ ඔවුහු ගස් නොවේ තුඹස් නො වේ මස් ලේ සහිත ශරීර ඇත්තෝයි. එනිසා ඔවුන්ද කාම සැපය විදගනිති. බුදුරදුන් පැමිණ කිනම් කථාවකින් යුතුව සිටියෝදැයි විමසා මේ පිළිබඳව යයි පැවසුවිට මහණෙනි රහතන් වහන්සේලා කාමසුව නොවිඳිති. කාම සේවනය නොකරති. යම් සේ නෙළුම් කොළයේ වැටුන ජලබිඳුව සේ නො ඇලේ. නොපිහිටයි. වැටී පෙරලී යයි. මේ ලෙසට රහතන් වහන්සේගේ සිත විවිධ වූ කාමයෙහි නොඇලේ. නොපිහිටයි. එකිනෙකට සම්බන්ධ කර ධර්මදේශනා කරන්නේ මෙම ගාථාව පැවසුහ.
නෙළුම් කොළයේ ජලය ඉදිකටු මූණෙහි අබ ඇටයක් නොරඳන මෙන් යමෙක් කාමයන්හි නො ඇලේද ඔහු බ්‍රාහ්මණ යයි කියමි. ඒහි යො න මපති මේ ලෙසට යමෙක් අභ්‍යන්තරයේ ද්විධවූ කාමයෙහි නොඇලේද යම් තැනක කාමය නොපිහිටාද ඒ විරාගී තැනැත්තා ……. බ්‍රාහ්මණ යනුවෙන් හදුන්වමි.
දේශනය අවසානයේ බොහෝදෙන සෝවාන් ආදී මාර්ගඵලයන්ට පත්වුහ.]

“මහණෙනි,
සැදැහැවත් උපාසක කෙනෙක්,
“තමා මෙසේ ගුණ ඇත්තෙක් වෙමැ”යි පතන්නේ නම්.

“මම චිත්ත ගහපති, හත්‍ථක ආලවක දෙදෙනා බඳු
ගුණ ඇති උපාසක කෙනෙක් වන්නෙමැ”යි
ප්‍රාර්ථනා කිරීම මැනවි.

‘ මහණෙනි,
චිත්ත ගහපති, හත්‍ථක ආලවක දෙදෙනා, මේ සාසනයේ සියලු උපාසකයන්ට ප්‍රමිතිය වේ.
තුලාව වේ. මේ දෙදෙනාගේ ආදර්ශය මේ සාසනයේ හැම උපාසකයෙකුටම ප්‍රමිතිය වේ.”

[එසේම චිත්ත ගැහැවියා ප්‍රඥාවෙන් අග්‍රය. හත්‍ථක රජකුමරුවා මහත්සෘද්ධියෙන් අග්‍රය. එබැවින් ප්‍රඥවෙන් හෝ සෘද්ධියෙන් එබන්දෙක් වෙමියි මනාව පතන්නේ පතන්නේය.
කියවන්න චිත්ත ගෘහපති කථාව
කියවන්න හත්තක ආලවක කථාව ]

““මහණෙනි,
සැදැහැවත් උපාසිකාවක්,
“තමා මෙසේ ගුණ ඇත්තෙක් වෙමැ”යි පතන්නේ නම්.

“මම ඛුජ්ජුත්තරා,
වෙළුකණ්ටකී (නම් නුවර වැසි) නන්‍දමාතා
යන උපාසිකාවන් බඳු ගුණ ඇති උපාසිකාවක් වන්නෙමැ”යි
ප්‍රාර්ථනා කිරීම මැනවි.

‘ මහණෙනි,
ඛුජ්ජුත්තරා, වෙළුකණ්ටකී (නම් නුවර වැසි) නන්‍දමාතා යන උපාසිකාවන් දෙදෙනා, මේ සාසනයේ සියලු උපාසිකාවනට ප්‍රමිතිය වේ. තුලාව වේ. මේ දෙදෙනාගේ ආදර්ශය මේ සාසනයේ හැම උපාසිකාවක්ටම ප්‍රමිතිය වේ.

[ඛුජ්ජුත්තරා මහාප්‍රඥාවෙන් අග්‍රය. නන්දමාතා මහත්සෘද්ධි ඇතිබවින් අග්‍රය. එබැවින් ප්‍රඥාවෙන් හෝ සෘද්ධියෙන් මෙවැන්නියක් වෙමයි මනාව පතන්නේ පතන්නේය.

ඇය උදේන මහ රජුගේ ප්‍රධාන බිසව් වූ සාමාවතියගේ දාසියය. ඇය ශරීරයෙන් මදක් කුදු වූ තැනැත්තියකි. ඇයගේ ප්‍රධාන රාජකාරිය වූයේ මාලාකාරයාගේ මල්වත්තට ගොස් සාමාවතී බිසවට මල් රැගෙන ඒමයි. ඇයට මල් ගෙන ඒම සඳහා සාමාවතී බිසව කහවණු අටක් දෙයි. එහෙත් මල් මිලදී ගන්නේ කහවණු හතරක පමණි. ඉතිරි කහවණු හතර ඇය සඟවා ගනියි. දිනක් සාමාවතී බිසවට මල් රැගෙන ඒමට සුමන නම් මාලාකාරයාගේ මල්වත්තට පැමිණි පසු ඇයට මාලාකාරයා ඔහුගේ නිවසේ වූ මහා සංඝරත්නයට දානය පිළිගැන්වීමේ මහා පින්කමකට ආරාධනා කළේය. එයට සහභාගි වූ ඛුජ්ජුත්තරා දහම් අසා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය. වෙනදා කහවණු හතරක පමණක් මල් මිලදී ගන්නා ඛුජ්ජුත්තරාව එදින කහවණු අටෙහිම මල් මිලදී ගත්තාය. එදින වෙනදාට වඩා මල් ගෙන ආ ඛුජ්ජුත්තරාව දුටු සාමාවති බිසව එයට කරුණු විමසීය. ඊට පසු සියල්ල පැවසූ ඇය දහම් අසා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටි බව පැවසීය. සාමාවති බිසව ඛුජ්ජුත්තරාව ඇසූ බණ තමාටද දෙසන ලෙස පැවසීය. මීට පසු ඛුජ්ජුත්තරාව තමා ඇසූ බණ එලෙසින්ම කීවාය. එය ඇසූ සාමාවති බිසව මෙන්ම ඇගේ පරිවාර ස්ත්‍රීහුද සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. ඊට පසු සාමාවතී බිසව ඛුජ්ජුත්තරාව දාස බවින් මුදා මව් තනතුරෙහි තැබීය.
එදින දම් සභාවට රැස් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලාට ඛුජ්ජුත්තරාව පිළිබඳ ප්‍රශ්න කිහිපයක් ඇතිවිය. එනම් ඛුජ්ජුත්තරාව දාසියක්ව කුදුව ඉපදීමට හේතුවත් ඥානවන්තව ඉපදීමට හේතුවත්, සෝවාන් වීමට හේතුවත් කුමක් ද යන්නයි. දම්සභාවෙහි වූ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ මේ ප්‍රශ්නය දිවැසින් දුටු බුදුරජාණන් වහන්සේ දම් සභාවට වැඩම කොට ඛුජ්ජුත්තරා පිළිබඳ වූ ප්‍රශ්නයන්ට පිළිතුරු දෙමින් ධර්මය දේශනා කළහ.
ඛුජ්ජුත්තරා පන, භන්තෙ, කෙන කම්මෙන ඛුජ්ජා ජාතා, කෙන කම්මෙන මහාපඤ්ඤා
,කෙන කම්මෙන සොතාපත්තිඵලං අධිගතා, කෙන කම්මෙන පරෙතං සෙනකාරිතා ජාතාති.

ඛුජ්ජුත්තරාව දාසියක්ව ඉපදීමට හේතුව.
පෙර කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩවාසය කරන සමයේ ඛුජ්ජුත්තරා බරණැස් නුවර සිටුවරයාගේ දියණියක්ව ඉපිද සිටියා. තරුණ වයසෙහි වූ ඇය දිනක් තම ශරීරය සරසමින් සිටියාය. එම අවස්ථාවෙහි එක් රහත් මෙහෙණින් වහන්සේ නමක් එම සිටු දියණිය හමුවීම සඳහා මාලිගයට වැඩියහ. කෙළිදෙලින් සිටි සිටු දියණිය ,මෙහෙණින් වහන්සේ දැක ගරු සරු නොමැතිව “මාගේ ආභරණ පෙට්ටිය ගෙන එව“යි (ආය්‍යෙ, එතං තාව මෙ පසාධනපෙළකං ගහෙත්වා දෙරා”ති ආහ( එම රහත් මෙහෙණින් වහන්සේට අණ කළාය. එවිට රහත් මෙහෙණින් වහන්සේ සිතන්නේ “මැයට මෙය ගෙනත් නොදුන හොත් මාව මරවා අපායෙහි උපදින්නේය. මැය කියු දෙය කළොත් මාගෙන් වැඩගත් නිසා දාසියක්ව උපදින්නේයැයි දිවැසින් දැක අපායෙහි උපදිනවාට වඩා මැය දාසියක්ව ඉපදීම මැනවයි” සිතා ඇය කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ඇය කී දෙය කළාය. රහත් මෙහෙණින් වහන්සේට දාසියකට සේ අණ කොට වැඩලත් පාපය නිසා ඇය ආත්ම ගණනාවක්ම දාසියක්ව ඉපිද අප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේද දාසියක්ව උපන්නාය.

ඛුජ්ජුත්තරාව කුදුව ඉපදීමට හේතුව
පෙර බරණැස් නුවර බ්‍රහ්මදත්ත රජු රාජ්‍ය කරන සමයෙහි ඛුජ්ජුත්තරා එම රජුට දාසියක්ව උපන්නාය. නිතර රජ ගෙදරට මදක් කුදු ගැසුණු පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් දානය සඳහා වඩිති. පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ දන් වළඳා ආපසු වැඩිකල්හි එම දාසිය රතු රෙද්දක් පොරවා රන් තැටියක්ද අතැතිව අපගේ පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතයේ වඩින්නේ මෙසේ යැයි පවසමින් කුදු ගැසී උන්වහන්සේ පිණ්ඩපාතයට වඩින අයුරු අනුකරණය කොට පෙන්වා අන් අය සිනා ගස්වයි. මෙසේ පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේට අපහාස වන අයුරින් හැසිරුණු නිසා ආත්ම ගණනාවක් කුදුව ඉපිද මේ අත්භවෙහිද කුදුව උපන්නාය.

(අතෙකා උපට්ඨායිකා ඉත්ථී කම්බලං පාරුපීත්වා සුවණ්නසරණං ගහෙත්වා,
“අම්හාකං පච්චේකඛුද්ධො එවඤ්ච එවඤ්ච විවරති”ති
ඛුජ්ජා සුත්වා තස්ස විවරණාකාරං දස්සෙසි.
තස්ස නිස්සන්දෙන ඛුජ්ජා ජාතා)

ඛුජ්ජුත්තරාව සෝවාන් වීමට හේතුව
පසේ බුදුවරුන්ට කළ උපස්ථාන නිසා ඇය සෝවාන් වන්නට තරම් භාග්‍යසම්පන්න වූවාය.
(පච්චේක බුද්ධානං කතඋපට්ඨානස්ස නිස්සන්දෙන පන සොතාපත්තිඵලං පත්තා)

ඛුජ්ජුත්තරාව ඤාණවන්තව ඉපදීමට හේතුව
තවද එක් අත් බවක ඛුජ්ජුත්තරාව බරණැස් නුවරම රජ ගෙදර දාසියක්ව උපන්නාය. දිනක් රජ ගෙදරට දානය පිණිස පසේ බුදුවරු අටනමක් වැඩියහ. දානය පිණිස උන්වහන්සේලාට ලැබුණේ උණු කිරිබත්ය. උණු කිරිබත් පාත්‍රවලට බෙදූ නිසා පාත්‍ර රත්විය. අත මත පාත්‍රය තබා ගන්නට නොහැකි තරමට පාත්‍රය රත් වූ නිසා පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේලාට පාත්‍රය දකුණතින් වම් අතටත් වමතින් දකුණූ අතටත් මාරු කරන්නට සිදුවිය. මෙය දුටු මෙහෙකාර ස්ත්‍රිය ස්ථානෝචිතව කල්පනා කොට තමා සන්තකයේ තිබු ඇත්දත් වළලු අට පූජා කළාය. ඒවා පිළිගත් පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේලා පාත්‍රය ඒ මත තබා අපහසුතාවකින් තොරව දානය වැළඳූහ. මෙසේ තැනට සුදුසු ලෙස ඤාණවන්තව කටයුතු කළ නිසා මේ අත් භවෙහි ඇය සෝවාන් වීමට තරම් ඤාණයෙන් යුක්ත වීමට භාග්‍යවන්ත වූවාය.(සා ඉත්ථ තෙ තථා කරොන්තෙ දිස්වා අත්තනො සන්තකානි අට්ඨ දන්තවලයානී දත්වා” “ඉධ ඨපෙත්වා ගණ්හථා”ති ආහ)

ඛුජ්ජුත්තරාව මාලිගයේ ඇති වූ ගින්නෙන් බේරීමට හේතුව
උදේන රජුගේ අනෙක් ප්‍රධාන බිසවක වු මාගන්දියා නම් බිසව සාමාවතිය කෙරේ ඊර්ෂ්‍යාවෙන් පසු වුවාය. මාගන්දියා බුදුන් වහන්සේ කෙරෙහි ක්‍රෝධයෙන් පසු වූයෙන් , බුදුන් සරණ ගිය සාමාවතිය කෙරෙහි මහත් වූ වෛර සිතකින් පසු වූවාය. කෙසේ හෝ සාමාවතිය මැරවීමට කිහිපවරක්ම උත්සාහ කළද සාමාවතිය ගේ මෛත්‍රී සිතෙහි බල මහිමයෙන් ඒවා අසාර්ථක වූ අතර , එහෙත් අවසානයේ සිය සුළු පියාගේ මාර්ගයෙන් සාමාවතී බිසවගේ මාලිගයට ගිනි තැබීමට මාගන්දියට හැකි විය. ඒ ගින්නෙන් සාමාවතී බිසව සහ පන්සියයක් කාන්තාවෝ දැවී අළු බවට පත් වුවද කෙසේ හෝ දිවි ගලවා ගැනීමට ඛුජ්ජුත්තරා සමත් වූවාය. ඇය එසේ ගින්නෙන් දිවි බේරා ගත්තේ පෙර කරන ලද කුසල කර්මයක විපාක ලෙසිණැයි බුදුරජාණන් වහන්සේ පෙන්වා දුන්නේ මෙසේය.
එක් අබුද්ධෝත්පාද කාලයක බරණැස් නුවර බ්‍රහ්මදත්ත නම් රජු රජ කරන සමයෙකි. දිනක් රජු තම බිසෝවරුන්ද සමඟ උයන්කෙළි සඳහා උයනට පැමිණියහ. ඒ අතරේ එක් පසේ බුදුවරයෙන් එම උයනට වැඩ එහි තිබූ පිදුරු කුටියක නවාතැන් ගෙන සිටි සේක. උයන් කෙළියේ යෙදුණු බිසෝවරු පොකුණෙන් දිය නෑමෙන් පසු දැඩි සීතලයෙන් පෙළෙන්නට වූවාය. රජුගේ අග මෙහෙසිය සිය දාසියකට මෙසේ කීවාය.
“මේ සීතල ඉසිලිය නොහැකියි .. අර පිදුරු කුටියට ගිනි තබාපන් . එවිට උණුසුම ලැබේවි. “
ගිනි අවුලන්නට ගිය දාසිය එහි වැඩ සිටි පසේ බුදුන් වහන්සේ දැක, ආපසු විත් එහි හාමුදුරුනමක් වැඩ සිටින බවත් ඒ නිසා ගිනි තැබිය නොහැකි බවත් කීවාය..
“ කවුරු වුණත් ඔහෙ හිටපුදෙන් .. නුඹ ගොස් ගිනි තබාපන් .”
බිසව යළිත් අණ කළ නමුත්, දාසිය ගිනි තැබීමට අකමැති වූයෙන් බිසවම ඊට ගිනි තැබුවාය. කුටිය ගිනිගන්නවා දුටු පසේ බුදුන් වහන්සේ සෘධියෙන් පිටතට පැමිණ පෙළ හර පෑවාය. තමන් ගිනි තැබුවේ පසේ බුදු කෙනෙකුන් වැඩ සිටි කුටියට බව දැනගත් බිසව සහ පිරිස සමාව ගත්තද කුටියට ගිනි තැබීමේ අකුසල කර්මය එළෙසම පැවතිණි. ඉන් බොහෝ කලකට පසු සසර මඟ ගෙවා උදේන රජුගේ අග මෙහෙසිය වී, ගින්නට හසු වි මිය ගිය සාමාවතියව උපන්නේ පසේ බුදුන් වැඩ සිටි කුටියට ගිනි තැබූ බිසවය. රජ බිසවගේ අණින්වත් කුටියට ගිනි තැබීමට අකමැති වූ කුසලයෙන් ඛුජ්ජුත්තරාව උපන් මේ භවයේදී ගින්නෙන් බේරී පලා යාමට දාසියට හැකිවිණි. එසේ පෙර කරන ලද යහපත් හා අයහපත් කර්මයන්හි විපාක විඳිමින් සසර මඟ ගෙවු ඛුජ්ජුත්තරාවෝ ගෞතම සම්බුදුරජාණන් අබියස සැදැහැවත් උපාසිකාවක් බවට පත් වී බහුශ්‍රැත උපාසිකාවන් අතර අග්‍රස්ථානය ලද්දීය.]

[AN 07-05-10 (වෙළුකණ්ටකී) නන්‍දමාතු සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී. එක් සමයෙක්හි ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේද, ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලායන ස්ථවිරයන් වහන්සේද මහත්වූ භික්‍ෂු සංඝයා සමග දක්‍ෂිණගිරියෙහි චාරිකාවෙහි හැසිරෙත්. එකල්හි වනාහි වෙළුකණ්ඨකී නම් නන්‍දමාතා උපිසිකාව රෑ අළුයම් කාලයෙහි නැගිට පාරායන සූත්‍රය හඬනගා කියයි. එකල්හි වනාහි වෛශ්‍රවණ මහරජතෙම යම් කිසිවක් සඳහා උතුරු දිශාවෙන් දකුණු දිශාවට යයි. නන්‍දමාතා උපාසිකාවගේ පාරායන සූත්‍රය ශබ්දනගා කිම වෛශ්‍රවණ මහරජතෙම ඇසුවේය. අසා, කථාවේ කෙළවර බලාපොරොත්තුවෙන් සිටියේය. ඉක්බිති නන්‍ද මාතා උපාසිකාව පාරායන සූත්‍රය ශබ්ද නගා කියා නිශ්ශබ්ද විය. ඉක්බිති වෛශ්‍රවණ මහරජතෙම නන්‍දමාතා උපාසිකාවගේ කතාවේ කෙළවර දැන, “සාධු! සොහොයුරිය, සාධු! සොහොයුරිය,” යි අනුමෝදන් විය.
“, මේ (ඔබ) කවරෙක්ද?”
“සොහොයුරිය, මම ඔබේ සහෝදර වෛශ්‍රවණ මහරජය.”
“, හොඳයි. මෙයමත් මට වේවා.
හෙට සැරියුත් මුගලන් දෙනම ප්‍රමුඛ භික්‍ෂු සමුහය උදය නොවළඳා වෙළුකණ්ඨකයට වඩිත්.
“ඒ භික්‍ෂු සංඝයා වළඳවා, මට දානය අනුමෝදන් කරන්නෙහිය. මෙසේත් මට ආගන්තුක සත්කාරය වේය’ යි (කියායි.)

ඉක්බිත්තෙන් වනාහි නන්‍ද මව් වු උපාසිකාව රැය එළිවූවිට, තමාතේ ගෙහි රසවත් කෑම් පීම් පිළියෙළ කරවීය. ඉක්බිත්තෙන් වනාහි සැරියුත් මුගලන් ප්‍රමුඛ භික්‍ෂු සංඝයා උදය නොවළඳා වේළුකණ්ඨකයට පැමිණියහ.
“පින්වත් පුරුෂය, එව. ඔබ පන්සලට ගොස්, ‘ස්වාමීනි, ආර්යයන්ට මේ කාලය වේ. නන්‍දමාතා ආර්‍ය්‍යාවගේ ගෘහයෙහි දානය පිළියෙළ වීය’ යි ආරාමයට ගොස් භික්‍ෂු සංඝයාට කාලය දන්වව.’
“එසේය, ආර්‍ය්‍යාවෙනි.” යි ඒ පුරුෂතෙම නන්‍දමාතා උපාසිකාවට පිළිතුරු දී, ආරාමයට ගොස් ‘ස්වාමීනි, මේ කාලය වේ. නන්‍දමාතා ආර්‍ය්‍යාවගේ ගෘහයෙහි දානය පිළියෙළ වීය’ යි භික්‍ෂු සංඝයාට කාලය දැන්වීය.
ඉක්බිති සැරියුත් මුගලන් දෙනම ප්‍රමුඛ භික්‍ෂු සංඝතෙම පෙරවරු කාලයෙහි හැඳ පොරවා පා සිවුරු ගෙන, නන්‍දමාතා උපාසිකාවගේ ගෘහය යම් තැනකද, එතැන්හි වැඩියහ. එසේ වැඩ, පැනවූ අස්නෙහි හිඳගත්හ. ඉක්බිති, නන්‍දමාතා උපාසිකාව, සැරියුත් මුගලන් දෙනම ප්‍රමුඛ භික්‍ෂු සංඝයා ප්‍රණිතවූ කෑම් පීම්වලින් සියතින් මනාකොට පැවරුයේය. ඉක්බිති නන්‍දමාතා උපාසිකාව වළඳන ලද පාත්‍රයෙන් අත බහා තබන ලද සැරියුත් මහ තෙරුන් වහන්සේ එකත්පසෙක හුන් නන්‍ද මව් වූ උපාසිකාවගෙන් මෙසේ ඇසීය.
“නන්‍දමාතාවනි !, කවරෙක් නම් භික්‍ෂු සංඝයාගේ පැමිණිම ඔබට කීවේද?”

“ස්වාමීනි, මම මෙහි පසුගිය රෑ අපයම් වේලෙහි නින්දෙන් නැගිට පාරායණ සූත්‍රය හඬනගා…….” ආදී ලෙස ඒ සිදුවීම කීවාය. එසේ කියා
“ස්වාමීනි, මේ දානයෙන් යම් පිනක් වේද, ඒ පින වෛශ්‍රවණ මහරජහට යහපත පිණිස වේවා.” යි කීය. එවිට සැරියුත් මහ තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.
“යමෙකදී වෛශ්‍රවණ මහරජු වැනි මෙබඳු බොහෝ ඎද්ධි ඇති, මෙබඳු මහෙශාඛ්‍යවූ, දෙව් පුතුන් හා සම්මුඛව, සමගි කථාවන් කරන්නේද, නන්‍ද මාතාවෙනි, මේ කාරණය පුදුමයි. නන්‍ද මාතාවෙනි, මේ කාරණය ආශ්චර්යයි…

“ස්වාමීනි, මට මේ පුදුම ආශ්චර්‍ය්‍ය කාරණය මේ ම නොවේ. ස්වාමීනි, මට අනෙකුත් පුදුම ආශ්චර්ය කාරණයක් ඇත.
“ස්වාමීනි, මෙහි මාගේ ප්‍රියවූ, මනාපවූ නන්‍දක නම්වූ එක් පුත්‍රයෙක් විය. ඔහු රජවරු කිසියම් කරුණක් නිසා හිංසා කොට බලහත්කාරයෙන් දිවි තොර කළහ. ස්වාමීනි, ඒ අවස්ථාවෙහි දරුවා ගන්නා ලද කල්හි හෝ, ගණු ලබන කල්හි හෝ, බැඳි කල්හි හෝ, වද දෙන කල්හි හෝ, නැසූ කල්හි හෝ, නසනු ලබන කල්හි හෝ, සිත වෙනස්වූ බවක් මම නොදනිමි.”
“ආශ්චර්‍ය්‍යයකි, නන්‍ද මාතාවෙනි, පුදුමයකි. නන්‍ද මාතාවෙනි. යම් තැනක සිත ඉපදවිම් මාත්‍රයම පිරිසිදු කරන්නෙහිය.”

“ස්වාමීනි, මාගේ මෙයම ආශ්චර්‍ය්‍යවූ පුදුමවූ ධර්‍මය නොවේ. අනිකුදු ආශ්චර්‍ය්‍ය පුදුම ධර්‍මයක් ඇත. ස්වාමීනි, මෙහි මාගේ ස්වාමියා කළුරිය කළේ, එක්තරා යක්‍ෂ යෝනියක උපන්නේය. හෙතෙම මට පෙර ආත්ම භාවයෙන් පෙණෙයි. ස්වාමීනි, ඒ හේතුකොටගෙණ සිතෙහි වෙනස්විමක් මම නොදනිමි.”
“ආශ්චර්‍ය්‍යයකි, නන්‍ද මාතාවනි, පුදුමයකි. නන්‍ද මාතාවනි. යම් තැනෙක සිත ඉපදීම් මාත්‍රයම පිරිසිදු කෙළෙහිය.”

“ස්වාමීනි, මෙයම මාගේ ආශ්චර්‍ය්‍යවූ පුදුමවූ ධර්‍මය නොවේ. අනිකුදු ආශ්චර්‍ය්‍ය පුදුම ධර්‍මයක් ඇත. ස්වාමීනි, තරුණවූ ස්වාමියාට මා තරුණ කල්හිම ගෙන එන ලදී. යම් හෙයකින් මම සිතින්වත් ස්වාමියා හැර වෙන කෙනෙකු නොපැතීමි. කයින් කියකුම කිම.”
“ආශ්චර්‍ය්‍යයකි, නන්‍ද මාතාවනි, පුදුමයකි. නන්‍ද මාතාවනි. යම් තැනෙක සිත ඉපදවීම් මාත්‍රයම පිරිසිදු කෙළෙහිය.”

“ස්වාමීනි, මෙයම මාගේ ආශ්චර්‍ය්‍ය පුදුම ධර්‍මය නොවේ. අනිකුදු ආශ්චර්‍ය්‍ය පුදුම ධර්‍මයක් ඇත. ස්වාමීනි, යම් දිනක උපාසිකාවයයි මා ප්‍රසිද්‍ධවීද, එදා පටන් දැන දැන කිසියම් ශික්‍ෂා පදයක් ඉක්මවු බව මම නොදනිමි.” – “ආශ්චර්‍ය්‍යයකි, නන්‍ද මාතාවනි, පුදුමයකි. නන්‍ද මාතාවනි.”

“ස්වාමීනි, තවත් ආශ්චර්‍ය්‍යවූ පුදුමවූ ධර්මයක් ඇත. ස්වාමීනි, යම්තාක් මම කාමයන්ගෙන් වෙන්ව, අකුශලයන්ගෙන් වෙන්ව, විතර්‍ක සහිත, විචාර සහිත, විවේකයෙන් හටගත් ප්‍රීති සුවයෙන් යුත්, ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවදිමියි, විතර්‍ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන් අධ්‍යාත්මයෙහි පැහැදීම ඇති, සිතේ එකඟත්‍වයක් ඇති විතර්‍ක රහිත, විචාර රහිත, සමාධියෙන් හටගත් ප්‍රීති සැපය ඇති, ද්වීතීයධ්‍යානයට සමවැද වාසය කරමියි ප්‍රීතියගේ වෙන්වීමෙන් සිහි ඇත්තේ, මනා දැනිම් ඇත්තේ, උපෙක්‍ෂා සහිතව වාසය කරමි. කයින්ද සැපය විඳිමි. යම් ධ්‍යානයකට උපෙක්‍ෂා ඇත්තේ, සිහි ඇත්තේ, සුඛ විහාරියයි ආර්‍ය්‍යයන් වහන්සේලා කියද්ද, ඒ තෘතීය ධ්‍යානයට සමවැද වාසය කරමියි, සැපයෙන් වෙන්වුද, දුකින් වෙන්වුද, දුක් නොවූ, සුව නොවූ, උපෙක්‍ෂා ස්මෘති පාරිශුද්ධියෙන් යුත්, චතුර්ත්‍ථධ්‍යානයට සමවැද වාසය කරමියි බලාපොරොත්තු වෙමි.

“මාගේ අනිකුදු ආශ්චර්‍ය්‍ය අද්භූත ධර්‍මයක් ඇත.
ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරණ ලද පඤ්ච ශරම්භාගිය සංයෝජනයෝ (මුල් බැඳුම් පසක්) වෙද්ද, ඔවුන්ගෙන් කිසිවක් අප්‍රහීනවු බවක් නොම දකිමි.”
“ආශ්චර්‍ය්‍යයකි, නන්‍ද මාතාවනි, පුදුමයකි. නන්‍ද මාතාවනි.”

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ නන්‍ද මාතා උපාසිකාව දැහැමි කථාවෙන් විස්තරකොට සමාදන්කොට, උත්සාහවත්කොට, සතුටුකොට අස්නෙන් නැගිට වැඩියහ.]

“මහණෙනි,
කරුණු දෙකක් නිසා , අව්‍යක්ත, අසත්පුරුෂ, අඥානයා
ගුණ සිඳුණු , යහ ගුණ නැත්තෙක් ලෙස ජීවත් වේ.
නුවනැත්තෝ ඔහුගේ වරද දැක ඔහුට අවඥඥා කරන්නෝය.
ඔහුද මහත් අකුසල් කර ගනී.
කවර කරුණු දෙකක් නිසාද යත්,

(i) “සොයා බැලීමෙන් තොරව
ගැරහිය යුත්තන්ටත් ප්‍රසංසා කරයි නම්.
(ii) “සොයා බැලීමෙන් තොරව
ප්‍රසංසා කල යුත්තන්ට ගරහයි නම්.

“මහණෙනි,
මේ කරුණු දෙකින් යුත්, අව්‍යක්තවූ, අසත්පුරුෂවූ, බාලයා,
උදුරා දමන ලද ගුණ ඇති, ගුණ නසන ලද ජීවිතයක් , ගත කරයි.

නුවනැත්තෝ ඔහුගේ වරද දැක ඔහුට දොස් කියත්. අවඥඥා කරත්.
ඔහුද මහත් අකුසල්ද කර ගනී.

[ ඛතං යනු ගුණයන් විනාශවූ බැවින් ඛත නමි. 
උපහතං යනු ගුණයන් නැසූ බැවින් උපහත නමි.
සිඳුණු ගුණ ඇති නටුවාවූ ගුන ඇති යන අරුත්ය. 
අත්තානං පරිහරති යනු ගුණ රහිත තමන් පිළිදැඟුම් කරයි, පෝෂණය කරයි. 
සාවජජො යන දොස් සහිත වූයේයි.  සානුවජජො යනු උපවාද සහිත වූයේයි. 
පසවති යනු යළි ලබයි. අනනුචිච්ච යනු නොදැන, විනිශ්චය නොකොටයි. 
අපරියොගාහෙත්‍වා යනු නොපිවිසයි. 
අවණ්ණාරහස්ස යනු නුගුණෙන් යුත් වැරදි මගට බට තීර්ථකයෙකුගේ හෝ තීර්ථකශ්‍රාවකයෙකුගේ හෝයි.
වණ්ණං භාසති යනු මෙතෙම සුපිළිපන්ය. මනාව පළිපන්නේයයි ගුණය කියයි. 
වණ්ණාරභස්ස යන බුද්ධාදීන් අතුරෙන් මනාව පිළිපන් යමෙකුගේයි. 
අවණ්ණං භාසති යනු මෙතෙම දුපිළිපන්ය. වැරදි ලෙස පිළිපන්නෙකැයි අගුණ කියයි. 
අවණ්ණාරස්ස අවණ්ණං භාසති යනු මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් දුපිළිපන්, වැරදි ලෙස පිළිපන් තීර්ථකයන්ගේද තීර්ථක ශ්‍රාවකයන්ගේද මෙසේද දුපිළිපන්නෝය. මෙසේද වැරදි ලෙස පිළිපන්නෝයයි නුගුණ කියයි. 
වණ්ණාරහස්ස වණ්ණං යනු සුපිළිපන්වූ, මනාව පිළිපන්නාවූ බුදුවරුන්ගේද බුදුසව්වන්ගේද මෙසේද සුපිළිපන්නෝය, මෙසේද මනාව පිළිපන්නෝයයි ගුණය පවසයි.

“මහණෙනි,
කරුණු දෙකක් නිසා , අව්‍යක්ත, අසත්පුරුෂ, අඥානවන්තයා
ගුණ සිඳුණු , යහ ගුණ නැත්තෙක් ලෙස ජීවත් වේ.
නුවනැත්තෝ ඔහුගේ දෝසය දැක ගරහන්නෝය.
ඔහු මහත් අකුසල්ද කර ගනී.
කවර කරුණු දෙකක් නිසාද යත්,

(i) “හොඳින් සොයා නොබලා, හොඳින් විභාග නොකොට
සැක කටයුතු දේ විස්වාස කරත් නම්
(ii) “හොඳින් සොයා නොබලා, හොඳින් විභාග නොකොට ,
විස්වාස කටයුතු දේ ගැන සැක කරත් නම්

නුවනැත්තෝ ඔහුගේ ඒ සිරිත දැක ඔහුට ගරහන්නෝය.
ඔහුද මහත් අකුසල් කර ගනී.

“මහණෙනි, දෙකරුණකින් යුක්තවූ, අව්‍යක්තවූ, අසත්පුරුෂවූ අඥනයා ,
ගුණ නැති, ගුණ නසන ලද, ජීවිතය්ක් ගත කරයි.”

මෙහි අප්පසාදනීයෙ ඨානෙ යනු අපැහැදීමට හේතුවෙහියි. 
පසාදං උපදංසෙති යනු නරක ප්‍රතිපත්තියෙන්, වැරදි ප්‍රතිපත්තියෙන් මෙය හොඳ ප්‍රතිපත්තිය, නිවැරදි ප්‍රතිපත්තියයි පැහැදීම ඇතිකරයි. 
පසාදනීයෙ ඨානෙ අප්පසාදං යනු හොඳ ප්‍රතිපදාවෙහි මනාප්‍රතිපදාවෙහි මෙය නරක ප්‍රතිපදාවය, මෙය වැරදි ප්‍රතිපදාවයයි අපැහැදීම ඇතිකරයි.

අද ලංකාවේ බොහෝ දෙනා අළුත ඇතිවූ ගුරුවරු, ගුරුකුල අන්ධානුකරනය කරමින් අධර්මය, ධර්මය යයි විස්වාස කරති. කපටි දුර්ජන චීවරධාරීන් පාලි වචනවල වචනාර්ථ වෙනස් කරමින් මිනිසුන් මුලා කරත්. ධර්මය අධර්මය කෙසේ හඳුනා ගතයුතු දැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේසනා කර ඇත. මහ මෙව්නාවේ වේවා, වහරක වේවා, මී වන පල්ලේ වේවා, අධර්මය හඳුනාගන්නට බුදුන් වහන්සේ දේසනා කර ඇති ඒ නිර්නායක සෑහේ. කෙනෙකු බෞද්ධයෙක් ලෙස පිළිවෙත් පුරන්නට හේතුව සසරින් මිදීම මය. ඒ පිණිස ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය හැර වෙන මගක් නැත. මේ සාසනයේ ධර්ම විනය දෙකට පරිබාහිරව පසුව එක් කරගත් නොයෙක් කොටස් බුද්ධ භාෂිත ධර්මයට වඩා වැදගත්ය”යි සිංහල බෞද්ධයා සිතීම ඉතා කණගාටුදායකය. කලින් කල සිංහලයා බුද්ධ භාෂිතය පසෙක ලා අන්‍ය කාරනා මුලට ගත්හ. කාලයක් අභිධර්මය මුල් තැනට ගෙන සැලකුහ. අභිධර්මය බුදුන් දේසනා කල බව කිසිම සුත්‍රයක සඳහන්ව නැතත් , එය බුදුන් වහන්සේගේ ධර්මයේ සාරය බව කියමින් වාද විවාද කළහ. ඉන් පසු විසුද්ධි මාර්ගය නැතිනම් නිවන් දකින්නට බැරිය කියමින් ඒ ගැන කාලය වැනසුහ. දැන් “පට්ඨාන” ඉගෙන නොගත්තොත් නිවන් දකින්නට බැරිය කියමින් කෑ මොර දෙති.

මාර්ගය එකකි. අපි යන්නේ කොහෙද කියා අපිම නොදනිමු. බයිසිකල් පදින හැටි ඉගන ගත්තොත් ගෙදර සිට ටවුමට සයිකලය පැදගෙන යත හැක. අපි බයිසිකලය පදින්නට පුරුදු නොවී, සයිකල් රිපෙයාර් කරන හැටි හා සයිකලයේ කොටස් එකින් එක සාදා ඇති සැටි ගැන ඉගෙන ගන්නට පටන් ගත්තොත් ටවුමට යන්නට වෙන්නේ තව මාස ගණනකට පස්සෙ ය. ඒත් සයිකලය පැදගෙන නොව තල්ලු කරගෙනය.

අභිධර්මය, විසුද්ධි මාර්ගය, පට්ඨාන ඉගෙන ගැනීමේ වරදක් නැත. එනමුත් විමුක්ති සාධනය පිණිස ඒවා අත්‍යාවශ්‍ය නොවේ. සයිකලය සාදා ඇති කොටස් ගැන දැන ගැනීමේ වරදක් නැත. ටවුමට යන්නට ඕනෑ කරන්නේ ඒ දැනීම් නොව පදින්නට පුරුදු වීමය.

සර්වඥ වූ බුදු රජාණන් වහන්සේ ලෝක සත්වයාට විමුක්ති සාධනය පිණිස ඕනෑකරන සියල්ල සතලිස් පස් වසක් උගන්වා වදාළ සේක. වේ අරමුණ පිණිස මේ සක්කර වට්ටම් අවශ්‍යනම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිසැකවම ඒ ගැන උගන්වනු ඇත. මේවා ඈ ඳා ගෙන මේවා බුද්ධාගමට ඕනෑම කොටස්ය කියන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ට නින්දා අපහාස කරන්නෝ නොවේද?

“මහණෙනි,
ව්‍යක්තවූ, සත්පුරුෂ ප්‍රාඥයා, කාරනා දෙකක් නිසා නැණවතුන් ගෙන් පැසසුම් ලබයි.
බොහෝ කුසල්ද රැස්කරයි.
කවර දෙකරුණකින්ද යත්,

(i) “හොඳින් සොයා බලා, හොඳින් විභාග කොට
සැක කටයුතු දේ විස්වාස නොකරත් නම්
(ii) “හොඳින් සොයා බලා, හොඳින් විභාග කොට ,
විස්වාස කටයුතු දේ ගැන විස්වාස කරත් නම්

“මහණෙනි, මේ කරුණු දෙකින් යුක්තවූ, සත්පුරුෂයා , සිය යහ ගුණ සිඳ නොගෙන නිදොස් සිතින් ජීවත් වෙයි.. ප්‍රාඥයන්ගේ ප්‍රසන්සා ලබයි. බොහෝ කුසල්ද රැස් කෙරේ.”

“මහණෙනි,
දෙදෙනෙකුට යහපත් ලෙස නොපිළිපදනාවූ, අව්‍යක්තවූ, අසත්පුරුෂ, බාලයා ගුණ නැති, දුදනකු මය. නුවණැත්තන්ගේ උපවාදයට අපවාදයට පත්වේ. බොහෝ අකුසල්ද රැස් කෙරෙයි.
කවර දෙදෙනෙකුන් කෙරෙහිද යත්,

(ii). “මව කෙරෙහිද,
(ii). පියා කෙරෙහිද
යන දෙදෙන කෙරෙහිය.

“මහණෙනි,
මේ දෙදෙන කෙරෙහි වනාහි, වරදවා පිළිපදනාවූ, අව්‍යක්තවූ, අසත්පුරුෂවූ බාලයා , යහ ගුණ නැති, ජීවිතයක් ගෙවයි. ප්‍රාඥයන්ගේ උපවාද ලබයි, වරද සහිත වූයේ බොහෝ අකුසල්ද රැස් කෙරෙයි.”

[මනෝරථ පුරණිය:  ද්විසු යනු අවස්ථා දෙකෙහි, කරුණු දෙකෙහියි. මිච්ඡා පටිප්ජමානො යනු වැරදි ප්‍රතිපත්තියකට පිළිපන්නේයි. මාතරී ච පිතරී ච යනු මිත්ත වින්‍දක මෙන් මව කෙරෙහිද අජාතසත්තු මෙන් පියා කෙරෙහිද වේ.]

[ මහළු මව්පියන්ට ඔවුන්ගේ දේපල ලියා ගන්නට හිංසා පීඩා කල දුදනන් අද සමාජයේ සිටිති. අනෙක් දරුවන්ගේ කොටස මට දුන් කොටහට වඩා වැඩිය කියා ඔවුනට ගහන බනින දරුවන් ද සිටී. පංච ආනන්තරිය කාර්ම ලෙස දක්වා ඇතිබරපතලම විපාක ලැබෙන ක්‍රම පහෙන් මුලින්ම ඇත්තේ මව හෝ පියා මැරීමය. මැරුවේ නැත්ත ගහ බැනීම් ඔවුනගේ සිත් රිදවීමද ඒ ආකාර වූ දරුණු විපාක ලැබෙන දුර්ජන ක්‍රියාවේ.
දෙමාපියන්ට නොසැලකීමද අද සමාජයේ බෙහෙවින් දක්නට ලැබෙන ප්‍රවණතාවයකි. ඒ නිසාම බොහෝ විට වැඩිහිටි නිවාසවල අසරණව දුක්විඳින මව්පියන් දක්නට ලැබේ. තම සිරුරේ ලෙය කිරට හරවා අම්මා දරුවන් පෝෂණය කලාය. මුලු ජීවිත කාලය දහදිය හෙලමින් බොහෝ දුක් වින්ද පියා ධනයක් ඉපැයුවේ දරුවන්ට කන්ට අඳින්ට දෙන්නටය්. දරුවන් තැනීමට දෙමාපියන් විඳි දුක් අපමණය. යම් දරුවෙක් තරුණ බව ඉක්ම වූ මහලු මව හෝ පියා හෝ ඔවුන් පෝෂණය කළ හැකිව සිටම පෝෂණය නොකෙරේ නම්, එය පිරිහීමට හේතුවක් බව පරාභව සූත්‍රයේදී දක්වා ඇත.
“යෝ මාතරං වා පිතරංවා ජින්නකං ගත යොබ්බනං
පහූසන්තෝ න භරති තං පරාභවතෝ මුඛං” යනුවෙන් දේශිතය. මව්පියන්ට නොසැලකීම ඉතා බරපතළ වරදක් බවත් ඒ සඳහා වෙන ම නීතියක් පවා පනවා තිබේ. “තම මහලු මව්පියන් දුක් විඳින්නට හැර මාපියනට නොසලකන තැනැත්තා මරණින් මතු නරකයට යන බවද දක්වා තිබේ. කිසි විටෙක සිය දෙමාපියනට හිත් රිදෙන සේ කතා කිරීම සැරපුරුෂ වීම බලවත් පාපයකි. වචනයකින් හෝ ඔවුන්ගේ සිත් නොරිදවිය යුතුය. තමන් අතින් යම් වරදක් වූයේ නම් සමාව අයැදීමට පෙර ඔවුන් කළුරිය කළ හොත් මළ සිරුරට හෝ වැඳ සමාව ඉල්ලා සිටිය යුතු ය. දෙලොව වැඩ කැමැති සෑම දෙනාම තම තමන්ගේ මාපියනට හැකි පමණින් උපස්ථාන කිරීමෙන්ද කීකරුව හැසිරීමෙන්ද ඔවුන්ගේ සිත් සතුටු කිරිමට වගබලා ගත යුතුය.
යමෙක් ඉහත සඳහන් කළ කරුණු මනාව තේරුම් ගෙන සිය දෙමාපියන් නිසි ලෙස ආරක්ෂා කරවා ගනිමින් සුවර්ග මෝක්ෂ සාධනය ලබාගනිත්, දෙමාපියන් ගෙන් යුතුකම් ලබාගත් දරුවන් පෙරලා සිය දෙමාපියන්ට මහලු වියට පත් කල පෝෂණය කරති. කළ යුතු වැඩ කරදෙති. පවුල ශක්තිමත් කරති. වංශය රැකගනිති. මිය පරලොව ගිය පසු පින් දහම් කර පින් අනුමෝදන් කරවති.
(ප්‍රභාත් එරන්දගේ ලිපියකින්)

පුජ්‍ය තලල්ලේ චන්දකිත්ති හිමි කල දේසනාවක් ඉහල ඇත.

“මහණෙනි,
දෙදෙනෙකුන් කෙරෙහි යහපත් ලෙස පිළිපදනාවූ, ව්‍යක්තවූ, සත්පුරුෂයා , ප්‍රාඥයා විසින් පසසනු ලබයි. , නොනසන ලද ගුණ ඇති, ජීවිතයක් ගෙවයි. නිර්දෝෂ වූයේද වේ. බොහෝ කුසල්ද රැස් කෙරෙයි.
කවර දෙදෙනෙකුන් කෙරෙහිද යත්,

(i). “මව කෙරෙහිද,
(ii). පියා කෙරෙහිද
යන දෙදෙන කෙරහිය.

“මහණෙනි,
මේ දෙදෙන කෙරෙහි , යහපත් ලෙස පිළිපදනාවූ,පිළිපදනාවූ, සත්පුරුෂවූ, ප්‍රාඥයාය. ඔහු වඩන ලද ගුණ ඇති, නොනසන ලද ගුණ ඇති, ජීවිතයක් ගෙවයි. නුවණැත්තන්ගෙන් ප්‍රසංසා ලබයි. නිර්දෝෂ වූයේද වේ. බොහෝ කුසල්ද රැස් කෙරෙයි.

[පින්වත් ඔබත්, ධර්මයේ සන්දිට්‌ඨික ගුණය පවතින මේ උතුම් අවස්‌ථාවේ ඉපැදුන අවාසනාවන්තයෙක්‌ වෙන්න එපා. මේ අවීචි මහ නිරයට අයත් අකුසල් වලින් එකක්‌ තමයි දෙමාපියන් මැරීම. මව්පියන් ඝාතනය නොකළත්, වර්තමාන සමාජයේ දෙමාපියන්ට මානසිකව මරණීය වේදනාවන් දෙනවා. මහළු නිවාස, දෙමාපියන් නොසලකා හැරීම, සේවකයන් ලෙස වැඩ ගැනීම, සමාජය තුළ හුඟක්‌ සිද්ධ වෙනවා. මේ අකුසල් අවීචි මහ නිරයට අයත් නැතිවුණාට, මේවායේ විපාක බොහොම බලවත්. මවගෙන් බීපු කිරි වෙනුවෙන් ඔබ මවට පෙරළා කෘතවේදී නොවුණහොත් අනිවාර්යයෙන්ම කිරි වෙනුවට ගින්දර බොන්න වෙනවා. අම්මා කෙනෙකුගේ රුධිරය කිරි බවට පත්වුණේ, කරුණාව නිසාමයි. එවන් ‘කරුණාවක්‌’ ඔබ මහලු මඩමක ගාල් කරනවා නම්, නොසලකා හරිනවා නම්, සේවිකාවක්‌ හැටියට දකිනවා නම්, අම්මා තාත්තා පිච්චෙන වේදනාවේ දුක්‌ගිනි වලින් ඔබත් කවදාහරි දවසක පිච්චෙනවාමයි. සංස්‌කාරයෝ බොහෝම බියකරු බව නැවත මතක්‌ කරනවා. අඹුදරුවන් සමග පවුල් ජීවිතයක්‌ ගතකරන ඔබ, අම්මා තාත්තාට දිය යුතු තැන, කොතැනද කියලා සිතන්න යන්න එපා. ඔබ ඔය තැනට පැමිණියේ අම්මා තාත්තා නිසා කියලා හිතන්න දක්‌ෂ වෙන්න. අම්මා කෙනෙක්‌, තාත්තා කෙනෙක්‌ කියන්නේ ඉල්ලමක්‌. ඔබගේ සැපයට අවශ්‍ය කළමනා ලබාදෙන ඉල්ලමක්‌. ඔබ දක්‌ෂ වෙන්න ඒ ඉල්ලම සුවසේ ගරමින්, භවයේ සැපයට අවශ්‍ය කලමනා එකතුකර ගන්න. වැඩිකාලයක්‌ ඒ ඉල්ලම පවතින්නේ නැහැ. එය මැරිලා යනවා. ඒ නිසා ඔබ ඉක්‌මන් වෙන්න. ඔතැනයි සැබෑම සැපය උපදවන මැණික්‌ දියමන්ති තියෙන්නේ. අපි මහපොළව හාරලා මැණික්‌ පතලක්‌ බැස්‌සොත්, සැම මොහොතකම දුකමයි සකස්‌ වෙන්නෙ. මැණික්‌ ලැබෙන්න ලැබෙන්න තෘෂ්ණාව සහ බියමයි සකස්‌ වෙන්නෙ. සතර අපායට යන මාර්ගයයි සකස්‌ වෙන්නෙ. ඒත් අම්මා තාත්තා කියන ඉල්ලම ගරන්න ගරන්න පින සහ කුසලයමයි සකස්‌ වෙන්නෙ. මව්පිය උපස්‌ථානය තුළ මේ ලෝකධාතුවේ ඉහළම ලෞකික සැපය වන ශක්‍රයා වීමේ අවස්‌ථාව සැඟවී තිබෙන බව ලොව්තුරා බුදුරජානන් වහන්සේ දේශනා කරනවා. LINK.]

“මහණෙනි,
“මහණෙනි,
දෙදෙනෙකුට යහපත් ලෙස නොපිළිපදනාවූ, අව්‍යක්තවූ, අසත්පුරුෂ, බාලයා ගුණ නැති, දුදනකු මය. නුවණැත්තන්ගේ උපවාදයට අපවාදයට පත්වේ. බොහෝ අකුසල්ද රැස් කෙරෙයි.
කවර දෙදෙනෙකුන් කෙරෙහිද යත්,

(ii).“තථාගතවන් වහන්සේ කෙරෙහිද,
(ii). තථාගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ කෙරෙහිද
යන දෙදෙන කෙරහිය.

“මහණෙනි, මේ දෙදෙන කෙරෙහි වරදවා පිළිපදනාවූ, නොපිළිපදනාවූ, අව්‍යක්තවූ, අසත්පුරුෂ, බාලයා ගුණ නැති, දුදනකු මය. නුවණැත්තන්ගේ උපවාදයට අපවාදයට පත්වේ. බොහෝ අකුසල්ද රැස් කෙරෙයි.

[තථාගතෙ ච තථාගතසාවකෙ ච යනු තථාගතයන්වහනසේ කෙරෙහි දෙවිදතුන් මෙන්ද
තථාගත ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි කොකාලික මෙන්ද වෙයි.
යහපත් අංශයෙහි තතාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි අනඳ තෙරුන් මෙන්ද
තථාගත ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි භූතවාලික සිටු පුත්‍රයා මෙන් ද වේ.]

“මහණෙනි,
දෙදෙනෙකුන් කෙරෙහි යහපත් ලෙස පිළිපදනාවූ, ව්‍යක්තවූ, සත්පුරුෂයා , ප්‍රාඥයා විසින් පසසනු ලබයි. , නොනසන ලද ගුණ ඇති, ජීවිතයක් ගෙවයි. නිර්දෝෂ වූයේද වේ. බොහෝ කුසල්ද රැස් කෙරෙයි.
කවර දෙදෙනෙකුන් කෙරෙහිද යත්,

(i). “තථාගතවන් වහන්සේ කෙරෙහිද,
(ii). තථාගත ශ්‍රාවයක් වහන්සේ කෙරෙහිද
යන දෙදෙන කෙරහිය.

“මහණෙනි, මේ දෙදෙන කෙරෙහි යහපත් ලෙස පිළිපදනාවූ, ව්‍යක්තවූ, සත්පුරුෂවූ, ප්‍රාඥයා සාරා නොදමන ලද ගුණ ඇති, නොම නසන ලද ගුණ ඇති, ජීවිතයක් ගෙවයි.. නුවණැත්තන්ගෙන් ප්‍රසංසා ලබයි. උපවාද රහිතවූයේ, නිර්දෝෂ වූයේද වේ. බොහෝ කුසල්ද රැස් කෙරෙයි. .”

[ නවදහස් හත්සිය අසූ කෝටි පනස් ලක්ෂ සතිස් දහසක් සංවර ඇත්තා වූ ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයෙන් හා මාර්ග සම්‍යක් දෘෂ්ටියෙන් ද ඔවුනොවුන් හා සමාන වූ තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ, සැරියුත් මුගලන් ආනන්ද රාහුල ආදි පුද්ගල සමූහය ආර්ය සංඝරත්නයය. ගිහියන් වූ අපට අපේ දු දරුවන් ගේ දොර වතු පිටි, රැකි රක්ෂා අතහැර දවසක් ඉන්නට බැරි නමුත් අප සේම පුලක සිටි මේ මිනිසා ඒ සියල්ල අත හැර මේ කසා වත හෑඳ තැනින් තැනට ගොස් කරන ක්‍රියාව ශ්‍රේෂ්ඨ බව වටහා ගන්නට පහසුය. මේ සංඝරත්නයට අයත් භික්ෂූන් වහන්සේලා කෙරෙහි සෑම කල්හි ම මෛත්‍රී සහගත සිත පැවැත්විය යුතුය. සර්වඥ ශාසනය ගෙන යන්නා වූ උන්වහන්සේලාට උපකාරකළයුතුය. උන්වහන්සේලාගේ සුව දුක් ගැන කල්පනා කළ යුතු ය. උන්වහන්සේලාට සෑම කල්හි ම ගෞරව කළ යුතු ය. උන්වහන්සේලා දුටු විට හුනස්නෙන් නැගිටිය යුතු ය. උන්වහන්සේලා ඉදිරියේ උසසුන්වල නො හිඳිය යුතු ය. වහන් පය ලා හිස් වැසුම් ලා නො සිටිය යුතු ය. උන්වහන්සේලා හා කථා කරන කල්හි ගිහියන් හා කථා කරන්නාක් මෙන් කථා නො කොට, හාමුදුරුවන් වහන්සේ, ස්වාමීන් වහන්සේ යනාදි වචන වලින් ගෞරවයෙන් කථා කළ යුතු ය. නැති තැන්හි ද උන්වහන්සේලාට අගෞරව වන වචනවලින් කථා නො කළ යුතු ය. බෞද්ධයා විසින් නිතර භික්ෂූන් වහන්සේලා ගෙන් අවවාදානුශාසනා ලබා ගත යුතුය. භික්ෂූන් වහන්සේලා ආශ්‍ර‍ය කිරීමේදී උන් වහන්සේලා හා අධික මිත්‍ර‍ත්වයට නො පැමිණ ගින්න ආශ්‍ර‍ය කරන්නාක් මෙන් පරෙස්සමින් ආශ්‍ර‍ය කළ යුතුය. භික්ෂූන් වහන්සේ හා අධික මිත්‍ර‍ත්වයට පැමිණිය හොත් උන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරව නැති වීමෙන් ද සඟ සතු දෑ තමාගේ ප්‍රයෝජනයට ගන්නට පුරුදු වීමෙන් ද අපාගත විය හැකි ය. නපුරු නො මනා අදහස් ඇති දුශ්ශීල භික්ෂූන් ආශ්‍රයෙන් වැළකිය යුතුය. පෙර එක් උපාසිකාවක් පාප භික්ෂුවක ගේ අනුශාසනය පිළිගෙන සිල්වත් භික්ෂූන් වහන්සේලාට ගර්හා කොට ඒ භික්ෂුව සමඟ වැසිකිළි වළක ප්‍රේතව උපන්නී ය.
තමාට අවවාද අනුශාසනා ලබා ගැනීම හා උපස්ථාන කොට පින් සිදු කර ගැනීමටත් මිස අන් ලාභයක් ප්‍රයෝජනයක් සඳහා භික්ෂූන් ආශ්‍ර‍ය නො කළ යුතුය. තමා විසින් භික්ෂූන් වහන්සේට කෙතෙක් උපකාර කළත් ප්‍ර‍ත්‍යුපකාර වශයෙන් උන් වහන්සේගෙන් ආගමික කටයුතු හැර අනෙකක් බලාපොරොත්තු නො විය යුතුය.
භික්ෂූන් වහන්සේලා එක්විසි අනේසනයෙන් වෙන් ව වාසය කළ යුත්තෝ ය. තමාට සංග්‍ර‍හ කරන දායකයන් සතුටු කරවීමට ඔවුනට සංග්‍ර‍හ කරන්නට ගියහොත් භික්ෂුව වරදට පැමිණේ. එබැවින් සිල්වත් භික්ෂූහු එසේ නො කරති. එබැවින් බෞද්ධ ගෘහස්ථයා විසින් භික්ෂූන් වහන්සේගෙන් යම් කිසිවක් ලබා ගත නො හැකි වීම නිසා හෝ උන් වහන්සේ ලවා වැඩක් කරවා ගත නොහැකි වීම නිසා හෝ භික්ෂූන් වහන්සේට නො කිපිය යුතුය. LINK.]

“මහණෙනි,
තොප කරගත යුතු ධර්‍මයෝ දෙදෙනෙක් වෙත්.
කවර දෙදෙනෙක්ද යත්,

(i). ස්වකීය චිත්තයාගේ පිරිසිදු කර ගැනීමද,
(ii). ලෝකයෙහි කිසිවක් උපාදාන කර නොගැනීමද
යන දෙකයි

මහණෙනි, මේ වඩාගත යුතු ධර්‍ම දෙකකි.”

[සචිත්ත වොදානඤ්ච න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති
චිත්ත විසුද්ධිය මේ ධර්ම මාර්ගයේ පළමු පියවර වේ. සීලය නැතිව ධර්මය ගැන සිතීම නිෂ්ඵලය සීලයෙන් තුන් දොර සංවර කර ගන්නා මනුෂ්‍යයා සිය සන්තානය කෙලෙස් වලින් සුද්ධ කර ගනී. සතියෙන් සැලකිල්ලෙන් ජීවත්වන මනුෂ්‍යයා ට මෙය අසීරු නොවේ..
උපාදාන කර ගැනීම ඊට වඩා තරමක් අසීරුය. මේ උපද්දන මුල්වුයේ මම ක් ඉන්නවාය යන වැරදි ආත්ම දිට්ඨියනිසාය. මම නිසා මගේ දේ ලෙස ලෝකයේ කොටහක් වෙන් කරගෙන ඒවාට ලේබල් ගසා ඔප්පු ලියා, විවාහ සහතික උප්පැන්න සහතික සාදාගෙන ඒවා බැඳගෙන මැරෙන තෙකෙවා උසුලා එන ජීවත්වීම උපාදාන ය කර ගැනීමයි.]

“මහණෙනි,
මේ ධර්‍මයෝ දෙක තොප සිතින් දුරු කල යුතු වෙත්.
කවර දෙකක්ද යත්,

(i). නොමනාපය ,
(ii). අනුන් කෙරෙහි තරහව
යන දෙකයි.

මහණෙනි, මේ වැළකිය යුතු ධර්‍ම දෙකකි.”

[නොමනාපාය, අකමැත්ත : යන සිතේ ස්වභාවයන් සත්ව සන්තානයේ ඇතිවීමට නොයෙක් හේතු ඇත. තමන කැමති ලෙස අනුන් නොහැසිරීම ඉන් ප්‍රධාන හේතුවයි. පෙර භවයකදී ඔහු සමග වූ සිද්ධියක් නිසා ඔහු දුටු ගමන්ම නොමනාපයක් මතු විය හැක. මේ සත්වයාද මා මෙන්ම බත් පාන් කා ලෙයින් මසින් හැදුනු සතර මහා භූත කොටස් වලින් සැදුන රූපයකි. ඔහු හැසිරෙන්නේ ඔහුගේ කර්මය නිසා ඇති වූ ඔහුගේ ඔපරේටින් සිස්ටම් එකට අනුවය. ඔහු කරන ක්‍රියා ඔහු සිතා කරන ඒවා නොව පෙරදී කල කර්ම නිසා ඔහුට කරන්නට සිදුවන දේය. ඒ “ඔහු” ගේ වරදක් නොවේ. මම ඒ ගැන උපේක්ෂා වෙමි”ය කියා තමන් තම සිත පාලනය කර ගත මනාය. ඔහු කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුය. ඔහුට යහපතක් පැතිය යුතුය. ]

“මහණෙනි,
තොප විසින් මැඩලිය යුතු ධර්‍මයෝ දෙකක් වෙත්.
කවර දෙකක්ද යත්,

(i). නොමනාපය මැඩ පැවැත්වීමද,
(ii). තරහව මැඩලීමද
යන දෙකයි.

මහණෙනි, මේ මැඩලිය යුතු ධර්‍ම දෙකකි.”

[ අල්ලන්නේ නැති කම කියා කියන්නේ තමාගේ පළමුවන නොමනාප ගතිය ය. ඉන් පටන් ගත මේ දෝස ප්‍රවාහය, නොමනාපය, අකැමැත්ත, තරහව, ද්වේශය, ක්‍රෝධය, වෛරය, බද්ධ වෛරය ලෙස වැඩී මිනී මැරීමටත් සේරිවාණිජ කතාවෙ සේ භවයෙන් භවයට යන දරුණු විපාක ඇති කර්මයක් විය හැක. ගිනි බෝලයකින් කෙනෙකුට විසිකර ගසන මිනිසාගේ අත පළමුවෙන්ම පිච්චෙයි. මේ නොමනාපයෙන් වැඩිම හානිය වන්නේ ඔබටය. ඒ බව මතක් කරගෙන අනුන් කුමක් කලත් මම නොමනාප නොවෙමි”යි තමන් සංවර විය යුතුය.]

AN 02-09-01 විමුත්ති සූත්‍රය.
AN 02-09-02 පග්ගාහා සූත්‍රය.
AN 02-09-03 නාමරූප සූත්‍රය.
AN 02-09-04 විජ්ජාවිමුත්ති සූත්‍රය.
AN 02-09-05 භවදිට්ඨි සූත්‍රය
AN 02-09-06 අහිරික සූත්‍රය
AN 02-09-07 හිරි සූත්‍රය
AN 02-09-08 දොවචස්ස සූත්‍රය
AN 02-09-09 සොවචස්ස සූත්‍රය
AN 02-09-10 ධාතුමනසිකාර සූත්‍රය
AN 02-09-11 ආපත්ති සූත්‍රය.

AN 02-09-01 විමුත්ති සූත්‍රය.

“මහණෙනි,
විමුක්තිය ලබන්නට ධර්‍ම ක්‍රම දෙකක් වෙත්.
මොනවාද යත්,

(i). චිත්ත විමුක්තිය 308
(ii). පංඥා විමුක්තිය 309

මහණෙනි, මේ විමුක්ති ධර්‍ම දෙක වෙත්.

[සසර දුක නැති කිරීමට, සසරින් මිදීමට , විමුක්තියට මග භාවනාවය. භාවනාව 1. ශමථ භාවනාවය, 2. විදර්ශනා භාවනාව යැ යි දෙවැදෑරුම් වෙයි. භාවනාවේ යෙදෙන්නා මේ දෙක ගැන මැ තරමක හැඳිනීමක් මුලැදී මැ තබාගැනීම ප්‍රයෝජනවත් වෙයි. එහි සමථ භාවනාව නම්: සිත් තුළ පහළ වන්නා වූ කෙලෙසුන් යටපත් කොට උපචාර ධ්‍යාන අර්පණා ධ්‍යානයන් ලැබගන්නා ක්‍රමයයි. මේ සුත්‍රයේ චෙත්තෝ හෝ චිත්ත විසුද්ධිය ලෙස දක්වා ඇත්තේ එයය.]

[308:- චිත්ත විශුද්ධිය නොහොත් චේතෝ විමුක්තිය මෙහි සමාධිය රාගයෙන් මිදුන බැවින් චෙතො විමුත්ති නම් වේ
ස්ත්‍රී පුරුෂ සත්ත්ව පුද්ගල ආත්මාදි වශයෙන් ම පෙනෙන සේ ඇත්තා වූ, සත්‍ය ස්වභාවය නොපෙනෙන සේ සන්තති සමූහ කෘත්‍ය ආරම්මණ සංඛ්‍යාත චතුර්විධ ඝනයෙන් වැසී පවන්නා වූ නාම රූප ධර්මයන්ගේ, ස්වභාව දැන ගැනීම අති දුෂ්කරය. පොත පත උගෙනීමෙන් ඒවා පිළිබඳ ව ලබන්නා වූ දැනුම කෙලෙසුන් නසා මාර්ග ඵලවලට පැමිණීමට ප්‍රමාණ නොවේ. පොත පත උගෙනීමෙන් ලැබුණු දැනුම අනුමාන ඥානයක් මුත් ප්‍රත්‍යක්ෂ දර්ශනයෙක් නොවේ. මාර්ග ඵල ලැබීමට උගෙනීමෙන් ලැබුණු දැනුමට වඩා බොහෝ උසස් වූ ඇසට පෙනෙන පෙනීම බඳු ශුද්ධ දර්ශනයෙක් වුවමනාය. ඒ දර්ශනය භාවනා කිරීමෙන් ලැබිය යුත්තකි. තද දෙයක් කැපීමට සූදානම් වන තැනැත්තා පළමු කොට කටයුත්තට සුදුසු පරිදි ආයුධයක් මුවහත් කර ගන්නාක් මෙන් අවබෝධ කර ගැනීමට දුෂ්කර වූ නාම රූප ධර්මයන්ගේ තත්ත්වය ද අවබෝධ කර ගැනීමට සුදුසු වන පරිදි පළමු කොට තමාගේ සිත සකස් කර ගත යුතුය. එසේ සකස් කර ගන්නා ලද චිත්තය නීවරණයන්ගෙන් පිරිසිදු බැවින් ඒ චිත්ත විශුද්ධි නමි.
සිත ශුද්ධ කර ගැනීම සඳහා කළ යුත්තේ සමාධිය වැඩීමය. වැඩි වේලාවක් එක් අරමුණෙක නො සිට අරමුණෙන් අරමුණට පැන පැන යාම සිතේ ප්‍රකෘතියය. වේගයෙන් ගමන් කරන රථයක නැගී යන්නහුට මග දෙපස තිබෙන දෑ එකකුදු හොඳින් නො පෙනෙන්නාක් මෙන් ඉක්මනින් අරමුණෙන් අරමුණට යන අසමාහිත සිතට යම්කිසි ධර්මයෙක සැබෑ තත්ත්වය අසු නොවේ. නාමරූප ධර්මයන් විදර්ශනා කරන කල්හි සිත ඒවායේ නොනැවතුණ හොත් ඉක්මනින් ම අරමුණෙන් අරමුණට ගමන් කරන්නට වුවහොත් ඒ සිතට පරමාර්ථ ධර්මයන්ගේ තත්ත්වය අඩු කර ගන්නට නුපුළුවන් වනු ඇත. එසේ නුපුළුවන් වන කල්හි විදර්ශනා ඥානය ඉක්මනින් නොවැඩෙන්නේය. එහෙයින් ඉක්මනින් විදර්ශනා ඥානය දියුණු කර ගත හැකි වීමට පළමුකොට සමාධිය වඩා සිත සකස් කරගත යුතුයි.
සිහියෙන් යුක්තව උත්සාහයෙන් සිත එක අරමුණක පිහිටිය හැකි වූ ඒ ශක්තිය, මඳින් මඳ වැඩෙන්නේය. සිතෙහි වූ ඒ ශක්තිය “සමාධිය” නමි. අතර දී අන් එක සිතකුදු ඇති වන්නට නොදී කැමති කැමති කාලයක් මුළුල්ලෙහි සිත් පරම්පරාව එක ම අරමුණක පැවැත්විය හැකි සේ දියුණු වූ සමාධිය “ධ්‍යාන” නම් වේ. පූර්ව භාගයේ සමාධිය නොවඩා විදර්ශනාව පමණක් වඩා මාර්ගාධිගමය කරන යෝගාවචරයෝ ද ඇත්තාහ. එහෙයින් සමාධිය වඩනු නොකැමතියන් විසින් ශුද්ධ විදර්ශනාව ම වැඩුවාට කමක් නැත. සමාධිය වඩා විදර්ශනා වඩන්නවුන් ගෙන් සමහරු ධ්‍යාන උපදවා ගෙන ම විදර්ශනා වඩති. සමහරු තරමක් දුරට සමාධිය වඩා කාමාවචර සමාධියක් පමණක් ඇති කරගෙන විදර්ශනා වඩති. තවත් සමහරු දෙකම එකට ගෙන යති. මේ ක්‍රම වලින් ධ්‍යාන උපදවා විදර්ශනා වඩන්නට යාම කාලයට නුසුදුසු ය. එසේ කරන්නට ගිය හොත් විදර්ශනාවට කලක් නො ලැබී යා හැකි හෙයිනි.
දැනට කළ යුත්තේ තරමක් දුරට සමාධිය පුරුදු කර ගෙන විදර්ශනා වැඩීම හෝ දෙකම එකවර කරගෙන යෑමෙන් හෝ විදර්ශනාව පමණක් වැඩීමය. පළමුවෙන් මාස කිහිපයක් සමාධිය වඩා ඉන් පසු දෙක ම කර ගෙන යෑමේ ක්‍රමය ඉතා ම හොඳ ක්‍රමය ය යනු අප අදහසයි. කියවන්නෝ තම තමන් කැමති පරිද්දෙකින් පිළිපදිත්වා! සමාධිය වඩනු කැමති පින්වතුන් උදෙසා ගිහි ගෙවලදී වුව ද පහසුවෙන් කළ හැකි භාවනා ක්‍රමයක් දක්වනු ලැබේ. FROM ]

[309:- පඤ්ඤා විමුත්ති යනු ඵල ප්‍රඥාවයි. ප්‍රඥාව අවිද්‍යාවෙන් මිදුන බැවින් පඤ්ඤා විමුත්ති යයි නම් වේ.
තමා ගේ රූපාදි ස්කන්‍ධයන් නුවණින් ගෙන පටන් ගන්නා ලද විදර්‍ශනා ප්‍ර‍ඥාව – අජ්ඣත්තාභිනිවෙසය (තමා සතන්හි පිළිපැදීම කරන්නා වූ) ප්‍ර‍ඥාවය.
මෙරමා ගේ රූපාදි පඤ්චස්කන්ධයෙහි හෝ බැහැර අනින්‍ද්‍රිය බද්ධ රූප හෝ නුවනින් මෙනෙහි කොට පටන් ගත් විදර්‍ශනා ප්‍ර‍ඥාව බහිද්‍ධාභිනිවෙශ (බාහිර සන්තානයෙහි නුවණ පිහිටුවීමෙන් පිළිපදනා) ප්‍ර‍ඥා නම් වේ.
අධ්‍යාත්ම බාහිර දෙපක්‍ෂයම නුවණින් ගෙන පිහිටුවන ලද්දේ අධ්‍යාත්ම – බාහිරාභිනිවේශප්‍ර‍ඥාය යි. මෙසේ අධ්‍යාත්මාභිනිවෙශාදි වශයෙන් ප්‍ර‍ඥාව ත්‍රිවිධ වේ. මේ ත්‍රිවිධ ප්‍ර‍ඥා භේදය යි. උභතෝභාග විමුක්‌තියේ දී සිදුවන්නේ රූපය පිළිබඳ ඇතිකරගත් නානත්ව රූප සංඥා උපෙක්‌ඛාව, ඒකත්ව සංඥා උපේක්‌ඛාවන් බවට පත්කර ගනී. එනම් රූපය සම්පූර්ණයෙන්ම අතහැරීමෙන් ඇතිවන හිස්‌ ස්‌වභාවය හෙවත් ආකාසානඤ්ඤායතනය, රූපයත් ආකාසයත් දැනුවත් වූ විඤ්ඤාණ ධාතුව තුළ හෙවත් විඤ්ඤාණඤ්චායතනය, සංඥා ප්‍රතික්‌ෂේප කිරීමෙන් ඇතිවන ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය සහ සංඥාවක්‌ නැත කියාත් සංඥාවක්‌ ඇති බැවින්, සංඥාවක්‌ ඇත්තෙත් නැත නැත්තේත් නැත යන අවබෝධයෙන් ඇතිවන නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය යන අරූප ධ්‍යාන ඇතිකර ගනී. එහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයේදී ත්‍රිලක්‌ෂණය මෙනෙහි කිරීමෙන් ඉහත ආකාරයෙන්ම නිවිය හැකිය. එනම් මෙහිදී සිදුවන්නේ අකිඤ්චඤ්ඤායතනය, අනිත්‍ය වශයෙන් දැකීමෙන් අනිමිත්ත ෙච්තෝ විමුක්‌තිය තුළින් හෝ අකිඤ්චඤ්ඤායතනය, දුක්‌ඛ වශයෙන් දැකීමෙන් අප්පාහිත ෙච්තෝ විමුක්‌තිය තුළින් හෝ අකිඤ්චඤ්ඤායතනය, අනාත්ම වශයෙන් අවබෝධයෙන් ශූන්‍යතා ෙච්තෝ විමුක්‌තිය තුළින් හෝ නිර්වාණය සාක්‌ෂාත් වීමයි.

නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයේදී අලුතෙන් සංස්‌කාර සෑදීමක්‌ නොමැත. සාදාගත් සංස්‌කාරය පවත්වාගෙන යයි. එහි සංඥාව ඉතා සියුම්ය. අවබෝධය ඇති අය මෙම සංඥාවත් අතහැරීමට දක්‌ෂ වේ. නමුත් අතහරින වෙලාවක්‌ කිව නොහැක. එහිදී සංඥා වේදයිත නිරෝධය හෙවත් නිරෝධ සමාපත්තියට පත්වේ. දෙවැනි ධ්‍යානයේ දී වචී සංස්‌කාර සංසිඳී ඇත. හතරවැනි ධ්‍යානයේ දී කාය සංඛාර සංසිඳේ. ඉතිරිව ඇති වේදනා,සංඥා හෙවත් චිත්ත සංඛාරද සංඥාව අතහැරීමත් සමගම සංසිදේ. නිරෝධ සමාපත්තියේ දී වේදනා සංඥා පිළිබඳ දැනීමක්‌ නොමැත. නිරෝධ සමාපත්තිය යනු ලෝකය තුළ ඇතිකර ගත හැකි උත්තරීතර තත්ත්වයයි. එය ලෝකෝත්තර සිතක්‌ නොවේ. මාර්ගඵල සහ ඵලසමාපත්ති සිත් ලෝකෝත්තර සිත් වේ. ඵලසමාපත්ති සිතක දී වේදනා සංඥා දැනුවත් වුවද ඊට ප්‍රතිචාර නොදක්‌වයි. SOURCE.]

AN 02-09-02 පග්ගාහා සූත්‍රය.

“මහණෙනි,
මේ ධර්‍මයෝ දෙදෙනෙක් වෙත්.
කවර දෙදෙනෙක්ද යත්,
(i). “ප්‍රග්‍රහය (වීර්‍ය්‍යය)ද, 310
(ii). අවික්‍ෂෙපය (සිතෙහි එකඟ බව)311 ද
(යන දෙදෙන) වෙත්.

“මහණෙනි,
මේ වනාහි ධර්‍මයෝ දෙදෙන වෙත්.

[310:- විරිය නම් මානසික වූ ප්‍රග්‍රහ කෘත්‍යය යි. එය සිත වැටෙන්නට නොදී, හැකිළෙන්නට ඉඩ නො තබා, සිත කුසල් විෂයෙහි ඔසවා තබා ගනියි. කමටහන් අරමුණෙන් සිත හැංගෙන්නේ මේ කෘත්‍යය නැතිකමේ පාඩුවෙනි. පග්ගහ නම් වීර්යය ය. එය ඉන්ද්‍රියකි. බලයකි. සම්බෝජ්ජන්ගයකි. සම්බෝජ්ජන්ගයක් ලෙස කීමේදී
විරිය සම්බොජ්ඣංගය ඉපදවීමට උපකාර වන කරුණු එකොළොසෙක් ඇති බව කියැවේ. එනම්:
1. අපාය භය පච්චවෙක්ඛණතා,
2. ආනිසංසදස්සාවිතා,
3. ගමනවීථි පච්චවෙක්ඛණතා,
4. පිණ්ඩපාත අපචායනතා,
5. දායජ්ජමහත්ත පච්චවෙක්ඛණතා,
6. සත්ථුමහත්ත පච්චවෙක්ඛණතා,
7. ජාතිමහත්ත පච්චවෙක්ඛණතා,
8. සබ්‍රහ්මචාරී මහත්ත පච්චවෙක්ඛණතා,
9. කුසීතපුග්ගල පරිවජ්ජනතා,
10. ආරද්ධ විරිය පුද්ගලසේවනතා,
11. තදධිමුත්තතා
යනු යි. SOURCE.] .

[311: අවික්ෂේප නම් . වික්‍ෂේප දුරුකිරීම් වශයෙන්
කර්‍මස්ථානය හැරැ පියා පිටත පුථුත්තාරම්මණයෙහි සිත නෙ හෙලිය යුතු ය. ඒකපදික ප්‍ර‍පාත මාර්‍ගයෙක ගමන් ගත් පුරුෂයා ඇක්මෙන පියා නො සලකා ඔබ මොබ බලමින් යන්නේ පදචාරය වැරදිණි නම් ශතපෞරුෂ ප්‍ර‍පාන්තාතයෙහි හෙන්නා සේ චිත්ත වික්‍ෂේපය ඇති කල කර්‍මස්ථානය පිරිහෙන්නේ ය – නැති වැ යන්නේ ය. එ බැවින් වික්‍ෂේප දුරු කිරීම් වශයෙන් මෙනෙහි කට යුතු යි. (රූපාදීහු නීලාදි විසින් නානා ස්වභාව ඇති හෙයින් පුථුත්තාරම්මණ නම් වෙත්. අශුචිය, පිළිකුලැ යි කේශාදියෙහි පැවතිය යුතු වූ අශුභානුදර්‍ශනාව හැරැ ශුභාදි විසින් ගන්නා ලබන කේශාදීහු බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණ නම් වෙති යි දත යුතු” යනු සන්න යි LINK.)

AN 02-09-03 නාමරූප සූත්‍රය.

“මහණෙනි,
ධර්‍මයෝ දෙකක් පමණක් වෙත්.
කවරක්ද යත්,

(ii). “නාමයද,
(ii). රූපයද 312
යන දෙකය

“මහණෙනි,
මේ නාම රුප යනු ලොව ඇති ධර්‍ම දෙක වෙත්.

[312:- නාම රුප:- ලෝකයෙහි පරමාර්ථ සත්‍ය වශයෙන් ඇත්තේ නාම රූප ධර්ම පමණෙකි. ඒ ධර්මයෝ සත්ත්වයෝ නොවෙති. පුද්ගලයෝ නොවෙති. ආත්ම නොවෙති. බාල දරුවන් පොල් කටුවල වැලි දමා ඒවාට බත්ය මාළුය කියා නම් තබන නමුත් ඒවා වැලිම මිස බත් මාළු නොවන්නාක් මෙන්, නාම රූප ධර්මයනට සත්ත්වයාය, පුද්ගලයාය, මමය, නුඔය, නෝනාය, මහත්තයාය, රාළහාමිය, අප්පුහාමිය යනාදි නම් තැබුයේ වී නමුත් ඒවා නාම රූප ධර්ම මිස සත්ත්ව පුද්ගල ආත්මයෝ නොවෙති. නෝනාවරු, මහත්වරු, රාළහාමිලා, අප්පුහාමිලා නොවෙති. ඒවා වචන පමණකි….. [කියවන්න.]

AN 02-09-04 විජ්ජාවිමුත්ති සූත්‍රය.

“මහණෙනි,
මේ ධර්‍මයෝ දෙකක් වෙත්.
කවර දෙකක්ද යත්,

(ii). “විද්‍යාව313 (සතරඵල ඥානයද),
(ii). විමුක්තිය314 ද
යන දෙක වෙත්.

“මහණෙනි, මේ ලෝකයේ ඇති ධර්‍ම දෙක වෙත්.

[313:- විද්‍යාව කියන එක පැහැදිලි කරන්නේ දර්ශනයකින්. චතුරාර්ය සත්‍යය උපදින දර්ශනයක් තියෙනවා. අන්න ඒ දර්ශනයට තමයි විද්‍යාව කියන්නේ. අන්න ඒ විද්‍යාවට තමයි අවිද්‍යාව කියන ධර්මය දුරු වෙලා විරාග මනසක් හැදෙන්නේ. ඒ අවිද්‍යා විරාගයට පත් කරන දර්ශනය එනම් විද්‍යාව හැම වෙලාවේ ම අපිට සාක්ෂාත් කර ගන්න තියෙන්නේ රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ඵොට්ඨබබ, ධම්ම කියන බාහිර ආයතන හය පැත්තෙන්. ඒ හින්දා නිවන බාහිර ධර්මතාවයක් කියලා කියනවා. විද්‍යාව සාක්ෂාත් කර ගන්න ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයේ ඒ සඳහා වෙන් වූ අංග දෙකක් තියෙනවා. සම්මා දිට්ඨි හා සම්මා සංකප්ප කියලා..]

AN 02-09-05 භවදිට්ඨි සූත්‍රය

“මහණෙනි,
මේ ධර්‍මයෝ දෙකක් වෙත්.
කවර දෙකක්ද යත්,

(ii). “භව දෘෂ්ටියද, (ශාස්වත දිට්ඨිය )314
(ii). විභව දෘෂ්ටියද – (උච්ඡේද දිට්ඨිය)
යන දෙක වෙත්.

“මහණෙනි,
මේ ලෝකයා අදහන ධර්‍ම දෙක වෙත්.

[314:- ජාතියෙන් ජාතියට යෙමින් සුව දුක් විඳින නො මැරෙන ආත්මයක් ඇත යන දෘෂ්ටිය භවදිට්ඨි නම් වේ. ශාස්වත දෘෂ්ටිය යනු ද එයට නමෙකි. මේ ශාස්වත දෘෂ්ටිය මාර්ගඵල නිර්වාණ සංඛ්‍යාත ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ලැබීමට බාධාවක් වුව ද ස්වර්ග සම්පත්තියට බාධක නො වේ. ඒ දෘෂ්ටිය ඇත්තෝ ආත්මය සැපවත් කරනු සඳහා පිනවනු සඳහා පින් කොට ස්වර්ගයෙහි උපදිති. ආත්මය දුකට පත් නො කොට රැකීම පිණිස පව්කම් වලින් වලකිති.]

[315:- මරණින් මතු ආත්මය සිඳෙන්නේය, කෙළවර වන්නේය යන දෘෂ්ටිය විභව දිට්ඨි නම් වේ. උච්ඡේද දෘෂ්ටිය යනු ද එයට නමෙකි. එය බුදුන් කල විසූ අජිතකේසකම්බල විසින් පවසමින් සිටි දෘෂ්ටිය ය. “මිනිසා පඨවි ආපෝ තේජෝ වායෝ යන භූතයන් ගේ පිණ්ඩයෙක, මළ පසු ශරීරයේ පඨවි ධාතුව බාහිර පඨවි ධාතුවටත් ආපෝ ධාතුව බාහිර ආපෝ ධාතුවටත් තේජෝ ධාතුව බාහිර තේජෝ ධාතුවටත් වායෝ ධාතුව බාහිර වායෝ ධාතුවටත් වන්නේය. ඉන්ද්‍රියයෝ අහසට යන්නාහ. එයින් සත්ත්වයා කෙළවර වන්නේය. දුන්නා වූ යාග පූජා ද්‍ර‍ව්‍ය අලුවීමෙන් කෙළවර වන්නේ ය. දානය මෝජයන් ගේ වැඩක් ය” යනු ඔහු පවසන දෘෂ්ටිය ය. LINK]

AN 02-09-06 අහිරික සූත්‍රය

“මහණෙනි,
ධර්‍මයෝ දෙදෙනෙක් වෙත්.
කවර දෙදෙනෙක්ද යත්,

(ii). “පව් කිරීමෙහි ලජෆ්ජා රහිත බවද,
(ii). පව් කිරීමෙහි බිය නොවන බවද
(යන දෙදෙන) වෙත්.
හිරි සූත්‍රය.

AN 02-09-07 හිරි සූත්‍රය

“මහණෙනි,
මේ ධර්‍මයෝ දෙදෙනෙක් වෙත්.
කවර දෙදෙනෙක්ද යත්,

(ii). “පව් කිරීමෙහි ලජ්ජා ඇති බවද,
(ii). පව් කිරීමෙහි බියද (යන දෙදෙන) වෙත්.

“මහණෙනි, මේ වනාහි ධර්‍මයෝ දෙදෙන වෙත්.

“මහණෙනි, මේ වනාහි ධර්‍මයෝ දෙදෙන වෙත්.
දොවචස්ස සූත්‍රය.

AN 02-09-08 දොවචස්ස සූත්‍රය

“මහණෙනි,
මේ ධර්‍මයෝ දෙදෙනෙක් වෙත්.
කවර දෙදෙනෙක්ද යත්,

(ii). “දුර්‍වච (අකීකරු) බවද,
(ii). පාප මිත්‍රයන් ඇති බවද (යන දෙදෙන) වෙත්.

“මහණෙනි, මේ වනාහි ධර්‍මයෝ දෙදෙන වෙත්.

AN 02-09-09 සොවචස්ස සූත්‍රය

“මහණෙනි,
ධර්‍මයෝ දෙදෙනෙක් වෙත්.
කවර දෙදෙනෙක්ද යත්,

(ii). “සුවච (කීකරු) බවද,
(ii). කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇති බවද
(යන දෙදෙන) වෙත්.

“මහණෙනි, මේ වනාහි ධර්‍මයෝ දෙදෙන වෙත්.
ධාතුමනසිකාර සූත්‍රය.

AN 02-09-10 ධාතුමනසිකාර සූත්‍රය

“මහණෙනි,
මේ ධර්‍මයෝ දෙදෙනෙක් වෙත්.
කවර දෙදෙනෙක්ද යත්,

(ii). “ධාතුකුශලත්‍වය (ධාතූන් දැකීමෙහි දක්‍ෂබව)ද,
(ii). මනසිකාර කුශලත්‍වය (අනිත්‍යාදී ලක්‍ෂණ දැකීමෙහි දක්‍ෂබව)ද
(යන දෙදෙන) වෙත්.

“මහණෙනි, මේ වනාහි ධර්‍මයෝ දෙදෙන වෙත්.

AN 02-09-11 ආපත්ති සූත්‍රය

“මහණෙනි,
මේ ධර්‍මයෝ දෙදෙනෙක් වෙත්.
කවර දෙදෙනෙක්ද යත්,

(ii). “ආපත්ති කුසලත්‍වය (ඇවැත් දැකීමෙහි දක්‍ෂභාවය)ද,
(ii). ආපත්ති උට්ඨාන කුසලත්‍වය (ඇවතින් නැඟීමෙහි හෙවත් මිදීමෙහි දක්‍ෂකම)ද
යන මේ දෙදෙන වෙත්.

“මහණෙනි, මේ වනා

අකුසල හා අකුසල මුල

“තීනිමානි භික්ඛවේ, අකුසල මූලානි ලොභො අකුසල මූලං, දොසො අකුසල මූලං, මොහො අකුසල මූලං” යනුවෙන් වදාළ පරිදි ලෝභය ය, දෝෂය ය, මෝහය යන මේ ධර්මයෝ අකුශල මූලයෝ ය. 

ගස්වලට නො සැලී පිහිටීමට මුල් උපකාර වන්නාක් මෙන් අකුශල ක්‍රියා කරන්නා වූ චිත්ත චෛතසිකයන් හට ලෝභාදීහු මූල භාවයෙන් උපකාර වෙති. ඒ බැවින් ඒවාට අකුශල මූලයෝ යයි කියනු ලැබේ. අකුශල් මුල් තුනෙන් වියුක්ත අකුශලයක් නැත්තේය. එක අකුශල් සිතක ඒ තුනමද නොලැබේ. සමහර අකුශල සිතකට එයින් එක් මූලයක් ඇත්තේ ය. සමහරකට දෙකක් ඇත්තේය. යම් කිසි සිතක් එයින් එකකින් හෝ දෙකකින් හෝ යුක්ත වේනම් එය අකුශල සිතකි. ලෝභාදියෙන් යුක්ත බව, අකුශල චිත්තය අකුශල චේතනාව හැඳින ගැනීමට ලකුණකි.

ලෝභය යනු රූප ශබ්ද ගන්ධ රස ස්ප්‍ර‍ෂ්ටව්‍ය ධර්ම සංඛ්‍යාත අරමුණු සයට ඇලුම් කරන ස්වභාවයය. තවත් ක්‍ර‍මයකින් කියත හොත් අඹු දරු ආදීන් කෙරෙහි හා වතු කුඹුරු ගෙවල් ඇඳුම් පැළඳුම් ආහාර පාන මිල මුදල් ආදි හොඳය යි සලකන වස්තූන් කෙරෙහි ඇලීමය. ලෝභය, ආරම්මණය යි කියනු ලබන ලෝභනීය වස්තු කෙරෙහි හා ගුණයන් කෙරෙහි ඇලෙන්නා වූ ආකාරයෙන් එකක් වුවද, පවත්නා ආකාරයෙන් අනේක ප්‍ර‍කාර වේ. අනේකප්‍ර‍කාරයෙන් ඇති වන්නා වූ ලෝභයන්ට ව්‍යවහාර කරන නාමයෝ ද බොහෝ ය. නො ලැබූ වස්තු සම්බන්ධයෙන් හා නො ලැබූ සැප සම්බන්ධයෙන් ද, නො කළ ක්‍රියා සම්බන්ධයෙන් ද, ඇති කර නො ගත් ගුණාදිය සම්බන්ධයෙන් ද, පවත්නා ලෝභයට බොහෝ සෙයින් ඕනෑකමය ආශාවය යන වචන පාවිච්චි කරති. ගන්න ඕනෑය, දෙන්න ඕනෑය යනාදි තන්හි “ඕනෑය, යන වචනයෙන් කියවෙන අර්ථය ලෝභය නො වේ. අඹු දරුවන් සම්බන්ධයෙන් නෑ මිතුරු ආදීන් සම්බන්ධයෙන් පවත්නා වූ ලෝභයට ආලය, ආදරය, ප්‍රේමය, ස්නේහය යන වචන ව්‍යවහාර කරති. සමහර විට ඒ අර්ථය ප්‍ර‍කාශ කරනු පිණිස මෛත්‍රියය, කරුණාවය යන වචන ද ධර්ම විභාග නොදන්නෝ පාවිච්චි කරති. විෂම රස විඳීමේ ලෝභයට රාගය, සල්ලාලකමය, ප්‍රීති වීමය යන වචන පාවිච්චි කරති. ඒවා පිළිබඳ අධික තෘෂ්ණාවට කැතකම යයි කියති. ලැබූ වස්තුව පිළිබඳ ආශාවට තෘෂ්ණාවය, ලෝභ කමය, කැත කමය, කුණු කමය යන වචන කියති. ලෝභය යන අර්ථය දීම සඳහා භාවිත කරන තවත් බොහෝ වචනද ඇත්තේ ය.

ඇතැම් පුද්ගලයන් හා ඇතැම් වස්තූන් ද ඇතැම් ගුණ හා ක්‍රියා ද නුරුස්නා ස්වභාව, ඒවාට විරුද්ධ ස්වභාව දෝෂ නම් වූ අකුසල මූලයයි. එය ද අනේකාකාරයෙන් පවත්නා ධර්මයෙකි. නො සතුට, අකැමැත්ත, නුරුස්නා බව, කණගාටුව, එදිරිය, තරහව, වෛරය, ක්‍රෝධය, පිළිකුල, භය, යන මේවා දෝෂය සඳහා භාවිතා කරන වචන සමහරෙකි.

මේ දෝෂය බලයෙන් තමාට සමවූ හෝ තමාට වඩා දුබල වූ හෝ කෙනකු සම්බන්ධයෙන් උපදනා කල්හි විරුද්ධව ඉදිරිපත් වන්නා වූ ආකාරයෙන් උපදී, ඒ දෝෂයට ‍ක්‍රෝධය යයි කියනු ලැබේ. තමාට වඩා බලවත් වූ හෝ ප්‍ර‍තික්‍රියාවක් කිරීමට තමා සමත් නො වන්නා වූ හෝ කෙනකු සම්බන්ධයෙන් එය උපදනා කල්හි, ඒ පුද්ගලයා කෙරෙන් ඈත් වන්නා වූ පසු බසින්නා වූ ආකාරයෙන් උපදී. එයට බිය යයි කියනු ලැබේ. දීර්ඝ කාලයක් නැවත නැවතත් උපදිමින් පවත්නා දෝෂයට වෛරය යි කියනු ලැබේ. යම් කිසි පුද්ගලයකු ගේ වස්තුවක අශෝභනත්වය ලාමකත්වය නිසා උපදනා දෝෂයට පිළිකුලය යි කියනු ලැබේ.

ඒ ඒ වස්තූන්ගේ හා කරුණුවල ඇති සැටිය වරදවා ගන්නා වූ ස්වභාවය, මෝහ නම් වූ අකුශල මූලය ය. මුළාව ය, නො දැනීමය, වැරදීමය, මෝඩ කමය යනාදිය එයට ව්‍යවහාර කරන නාමයෝ ය. ලෝභ දෝෂ මෝහ ය මොවුහු පාපයන්ට මුල්වුවාහු පමණක් නොව තුමූ ද පාපයෝ වෙති. ලෝභයෙන් බොහෝ සෙයින් සත්ත්වයා තිරිසන් බවට හා ප්‍රේත බවට පමුණුවනු ලැබේ. ඇතැම්හු වස්තුවට හා අඹු දරු ආදීන්ට ලෝභ කොට ඒ වස්තුව සමීපයේ පුද්ගලයන් සමීපයේ ප්‍රේතව උපදිති. මීයන් වද නයින් වද ගැරඬින් වද උපදිති. සමහර විට උකුණු මකුණු ආදීන්ව ද උපදිති. දෝෂය නිසා නරකයෙහි ද, යක්‍ෂව ද, නපුරු සතුන්ව ද උපදිති. මෝහය සකලානර්ථයන්ට ම හේතු වන පාපයකි. දෙලෝ වැඩ කැමැත්තෝ මේ පව් මුල් තුන තුනී කර ගැනීමටවත් උත්සාහ කෙරෙත්වා!

මේ සනිමිත්ත වග්ගයේ සුත්‍ර වල මේ අකුසල ධර්මයන් සන්තානයේ ඇතිවීමට නිමිති , නිධාන, හේතු, ගැනද අකුසල ධර්මයන් සමග ඇතිවන වෙනත් ධර්මයන් ගැනද ඉතා කෙටියෙන් දක්වා ඇත.

AN 02-08-01 සනිමිත්ත සූත්‍රය.
AN 02-08-02. සනිදාන සූත්‍රය.
AN 02-08-03. සහේතුක සූත්‍රය.
AN 02-08-04. සසංඛාර සූත්‍රය.
AN 02-08-05. සපච්චය සූත්‍රය.
AN 02-08-06. සරූප සූත්‍රය.
AN 02-08-07. සවේදනා සූත්‍රය.
AN 02-08-08. සසඤ්ඤා සූත්‍රය.
AN 02-08-09. සවිඤ්ඤාණ සූත්‍රය.
AN 02-08-10. සංඛතාරම්මණ සූත්‍රය.

[නිමිත්ත මෙහි කරුණු ලෙස දක්වා සනිමිත්ත කරුණු සහිතව ලෙස දක්වා ඇත. මේ වග්ගයේ සියලුම සුත්‍රවල දැක්වෙන්නේ සියලු අකුසල ධර්මයන් ඉබේ ඇති වෙනවා නොව නිමිති, හේතු, කාරනා, නිධාන සහිතව ඇති වෙන බවය.]

“මහණෙනි,
ලාමක අකුසල ධර්‍මයෝ කරුණු සහිතවම උපදිත්.
කරුණු රහිතව නූපදිත්.
එම කාරණා දුරුකිරීමෙන්
ලාමකවූ අකුශල ධර්‍මයෝ නූපදිත්.”

“මහණෙනි,
ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ නිදාන සහිතවම උපදිත්.
නිදාන රහිතව නූපදිත්

ඒ නිදාන දුරුකිරීමෙන්
ඒ ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ නූපදිත්. “

“මහණෙනි,
ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ හේතු සහිතවම උපදිත්,
හේතු රහිතව නූපදිත්
ඒ හේතු දුරුකිරීමෙන්
ඒ ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ නූපදිත්. “

“මහණෙනි,
ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ සංස්කාර සහිතවම උපදිත්.
සංස්කාර රහිතව නූපදිත්.
ඒ සංස්කාරයාගේම දුරුකිරීමෙන්
ඒ ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ නූපදිත්. “

“මහණෙනි,
ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ ප්‍රත්‍යය සහිතවම උපදිත්.
ප්‍රත්‍යය රහිතව නූපදිත්.

ප්‍රත්‍යය දුරුකිරීමෙන් ඒ ලාමකවූ
අකුසල ධර්‍මයෝ නූපදිත්. “

“මහණෙනි,
ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ රූප නිසාම උපදිත්.
රූප රහිතව නූපදිත්.

ඒ කාරණය දුරුකිරීමෙන්
ඒ ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ නූපදිත්.”

[රූප යනු ඇසට ගැටෙන රූප පමණක් නොව පසිඳුරනට ගැටෙන වර්ණ රුප, ශබ්ද රුප, ඝන්ධ රුප, රස රුප, පොට්ටබ්භ රූප යන පස් වැදෑරුම් රූපමය. සැබවින්ම රූපය මෙසේ අකුසල සාදන්නේ නැති මුත්, ඒ රුප නිසා සන්තානයේ ඇතිවන ඇල්ම හා ගැටීම අකුසල ධර්ම වලට හේතු වේ. අකුසල ඇති නොවීමට ඇස කණ වසා අඳ බිහිරි අය ලෙස ඉන්නවා නොව ඒ රූප රුප බවත්, ඒවා නිසා සන්තානයේ උපදින සංකප්ප (සිතුවිලි) නිසා මේ මතු විපාක දෙන අකුසල ධර්ම ඉපිදෙන බවත් අවබෝධකරගෙන රූප දකින විට ඒ දෙස ඇත්ත ඇති සැටියෙන් එනම් අනිච්ච , දුක්ඛ, අනාත්ම ලෙස දකිමින් ඉන්නවා නම් මේ ලාමක අකුසල් සිතේ ඇති නොවේ. ]

“මහණෙනි,
ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ විඳීම් සහිතවම උපදිත්.
වින්දන රහිතව නූපදිත්.

ඒ වින්දනයන් දුරුකිරීමෙන්
ඒ ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ නූපදිත්.”

[වේදනා” ලෙස සැම දේශකයෙක්ම කියන්නේ වින්දන ගැනයි. වින්දන තුන් ආකාරයක වේ, සුඛ, දුක්ඛ, අසුක්ඛ- අදුක්ඛ ලෙසය. සුඛ වේදනාවලින් ඇලීම, තෘෂ්ණාවද, දුක්ඛ වේදනාවලින් දෝස සිතිවිලිද හටගනී. මේ වින්දන දෙක නිසා ඇතිවන සිතිවිලි අකුසල මුල එනම් ලෝභ , දෝස, මෝහ තුනෙන් එකකට හෝ බොහෝවිට දෙකකට අයත් වේ. තුන්වන වින්දනය ලෙස උපේක්ඛා වින්දනය ගත්විට ඒ නිසා අකුසල ඇති නොවේ. එහෙයින් ඥාණවන්තයා කල යුත්තේ සෑම අරමුනකම උපේක්ඛාව ඇති කර ගැනීමය. ඒ පිණිස නොයෙක් ක්‍රමෝපායන් අපේ සාස්තෘන් වහන්සේ උගන්වා ඇත.]

“මහණෙනි,
ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ සංඥා සහිතවම උපදිත්.
සංඥා රහිතව නූපදිත්.

සංඥාවන් දුරුකිරීමෙන්
ඒ ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ නූපදිත්.”

[අරමුණු දකිනා සත්වයා ඒ අරමුණෙහි සංඥාව ගනී. සංඥාව කියන්නේ කුමක්ද යත්:-
සෑම ධර්මයක ම සෑම වස්තුවක ම ඒ ඒ ධර්මය ඒ ඒ වස්තුව අන්‍ය ධර්ම අන්‍ය වස්තූන්ගෙන් වෙන් කොට හැඳින ගැනීමට උපකාර වූ එක්තරා ස්වභාවයක් ඇත්තේය. එය ද ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ ඒ ඒ වස්තූන්ගේ ගුණයෙකි. සිතින් අරමුණක් ගන්නා කල්හි එය සමග ම එය හා මිශ්‍ර‍ව ආරම්මණයාගේ ගුණයක් වූ හැඳින ගැනීමට උපකාර වන ස්වභාව ගැනුමක්ද වේ. ඒ ස්වභාවයට සංඥා චෛතසිකය යි කියනු ලැබේ. හැඳින ගැනීමට උපකාර වන ස්වභාවය නැති අරමුණක් නැතිවාක් මෙන්ම සංඥාව හා අමිශ්‍ර‍ සිතක්ද නැත. සිතින් අරමුණු ගැනීමක් වෙතොත් ඒ සමග ම ආරම්මණයාගේ ලක්ෂණය ගැනීමද ඒකාන්තයෙන් සිදුවේ. එය නැතිව සිතක් නූපදිය හැකි ය. එබැවින් සඤ්ඤාව සර්වචිත්ත සාධාරණය. යම් කිසි අරමුණක් පිළිබඳව ප්‍ර‍ථමයෙන් ඇතිවන්නා වූ සංඥාව මතු ඒ අරමුණ හැඳින ගැනීමට උපකාර වේ. ඒ අරමුණ පසු කාලයේ නැවත නැවත සිතින් ගැනීමේ දී ඒ සිත් සමග උපදනා සංඥාව පළමු සංඥාව අනුවම උපදී. එබැවින් සංඥාව මතු හැඳින ගැනීමට සලකුණු කරන ධර්මයකැයි ද පෙර කරන ලද සලකුණෙන් අරමුණ හැඳින ගන්නා ධර්මයකැයි ද කියනු ලැබේ. සංඥාව සැම කල්හි ම ඇති සැටියට ම ඇති වන්නක් නො වේ. නොයෙක් විට එය වැරදි ලෙස ද ඇති වේ. තිරිසනුන්ට ගොවිපළවල තිබෙන රූපයන් පිළිබඳව (පඹයන් පිළිබඳව) ඇතිවන මනුෂ්‍ය සංඥාව බඳු සංඥාවෝ වැරදි ලෙස උපදනා සංඥාවෝය. වැරදි ලෙසින් හෝ ඇති සැටියෙන් ම හෝ ඇතිවන්නා වූ කවර සංඥාවක් වුවත් නැවත නැවත ඇතිවීමෙන් බලවත් වී අමතක නො වන සංඥාවක් බවට පැමිණේ. වැරදි සංඥාවක් වුව ද, නැවත නැවත ඇති වීමෙන් බලවත් වූ කල්හි අත හැරීමට දුෂ්කර තැනට පැමිණේ. සංඥා විඥාන දෙක මඳක් ඔවුනොවුන්ට සමාන ධර්ම දෙකකි. ආරම්මණය ගැනීම විඥානය යි ද ආරම්මණයා ගේ ආකාරය ගැනීම සංඥාව යි ද ගත් කල්හි එහි වෙනස පෙනෙනවා ඇත. ඒ වැරදි සංඥාවන් නොගැනීමට යෝනිසෝ මනසිකාරය පුරුදු කල යුතුය.]

“මහණෙනි,
ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ විඤ්ඤාණ සහිතවම උපදිත්.
විඤ්ඤාණ රහිතව නූපදිත්.

විඤ්ඤාණය දුරුකිරීමෙන්
ඒ ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ නූපදිත්.”

[ විපාක සිත්හි චිත්ත චෛතසික සම්ප්‍රයුක්ත වැම ඇත්තේය. එහෙත් මෙහි විඥාන යනුවෙන් චිත්ත පමණක්ම ගත යුතුය. චෛතසික කොටස නාමරූප යන තන්හි නාම යන්නෙන් දැක්වේ. “සංඛාර පච්චයා විඤ්ඤාණං” යි කී තන්හි ද විඤ්ඤාණ යන්නෙන් කියවුණේ චිත්තය පමණෙකි. චිත්ත චෛතසික එක්වැ යෙදුණද ඔවුන්ගේ සූක්‍ෂම භේදය නිතර සිත්හි තබාගත යුතු යි. “අවිජ්ජා” යි කීයේ මෝහ චෛතසිකය යි. සංඛාරයි කීයේ චේතනා චෛතසිකය යි. විඤ්ඤාණ යි කීයේ චිත්තය යි. චෛතසිකයෙන් තොර වැ චිත්තය පමණෙක් කිසි විටෙක පහළ වේ ද? නැත. විඤ්ඤාණ වත් ම නාම රූප සළායතන ඵස්ස වේදනා ද වන්නේ ය. එහෙත් විඤ්ඤාණ නැත්නම් චෛතසික කැල ම නැත. එ බැවින් “සංඛාර පච්චයා විඤ්ඤාණං” යි පළමු කොටැ කියන ලදි.]

“මහණෙනි,
ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ සංඛතාරම්මණ සහිතවම
(ප්‍රත්‍යයෙන් නිපන් සංඛත ධර්‍මයන් අරමුණුකොට)ම උපදිත්.

අසංඛතාරම්මණ සහිතව
(අසංඛතවූ නිර්‍වාණය අරමුණුකොට) නූපදිත්.

ඒ සංඛත ධර්‍ම දුරුකිරීමෙන්
මෙසේ ඒ ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ නොවෙත්.”

[සංඛත යනු වෙනස්කල, සකස් කල ස්වභාවයට අයත් දේය. ලෝකයේ ඇති සියල් දේ මිනිසුන් විසින් සකස් කර වෙනක්ස කර ඇත. අපි ආරම්මණ ලෙස ගන්නේ සැබෑ දේ නොව එසේ වෙනස් කල දේ නිසා., තිලක්ෂණ දකින්නට ඒ අවහිර කරයි. ඉහත අඩංගු කල උඩඊරියගම ධම්මජීව හිමි කල මේ සුත්‍ර ධර්ම විවරණ දේසනාව කිහිපවරක් අසා ඔබ මේ වැදගත් කාරණය වටහාගන්නේනම් එය ඔබේ ගමනට මහත් ආලෝකයක් වනු ඇත.]