Mannlegi þátturinn

Við töluðum í síðustu viku við Sigríði Dóru Magnúsdóttur, forstjóra Heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu, meðal annars um álag og langa bið hjá heilsugæslunni. Hún talaði um að oft sé ekki nauðsyn að koma á heilsugæsluna, heldur geti fólk leitað fyrst á heilsuvera.is, bæði í netspjallið og þær upplýsingar sem þar eru, nú eða jafnvel að hringja í 1700 ef erindið er brýnt. En það er ekki víst að allir viti hvernig það gengur fyrir sig og hvernig er best að snúa sér í sambandi við það. Ingibjörg Rós Kjartansdóttir, hjúkrunarfræðingur og verkefnastjóri hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins er einmitt rétta manneskjan til að svara þeim spurningum og hún kom til okkar í dag.

Á morgun fer fram opin málstofa í viðskiptadeild Háskólans á Akureyri. Þar mun Grétar Þór Eyþórsson deildarforseti Viðskiptadeildar tala um viðbrögð við Covid 19 faraldrinum á Íslandi: Tilviksrannsókn frá sveitastjórnarstiginu. Í erindinu greinir Grétar frá fyrstu niðurstöðum sínum úr norrænni rannsókn um stjórnunarlega og skipulagslega þætti sem tengjast viðbrögðum við COVID-19 faraldrinum. Við töluðum við Grétar í dag.

Við heyrðum svo í Sigríði Láru Gunnlaugsdóttur, sjúkraþjálfara á Ísafirði. Hún lauk meistaranámi frá Háskólanum á Akureyri í fyrra og í meistaraverkefni hennar rannsakaði hún reynslu heilbrigðisstarfsfólks sem sinnti einstaklingum sem lentu í snjóflóðunum í Súðavík 1995 fyrstu dagana eftir flóðin. Tilgangur rannsóknarinnar var að fá innsýn í upplifun heilbrigðisstarfsfólksins og kanna hvort þessi lífsreynsla hafi haft áhrif á þeirra líf og störf. Sigríður sagði okkur betur frá rannsókninni og niðurstöðunum í þættinum.

Tónlist í þættinum

Ertu viss / Eyjólfur Kristjánsson (Eyjólfur Kristjánsson, texti Aðalsteinn Ásberg)

Landið fýkur burt / Ríó Tríó (Gunnar Þórðarson, texti Jónas Friðrik Guðnason)

Everybody’s talkin’ / Harry Nilson (Fred Neil)

Heim / Magni Ásgeirsson (Magni Ásgeirsson og Ásgrímur Ingi Arngrímsson)

UMSJÓN GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Við fræddumst í dag um heimildarmyndina Tölum um ENDÓ, þar sem rætt er við konur á ýmsum aldri um einkenni og áhrif sjúkdómsins endómetríósu á þeirra líf og störf. Sjúkdómurinn var áður kallaður legslímuflakk, en nú er talað um endó í daglegu tali. Þóra Karítas Árnadóttir, leikstjóri og framleiðandi myndarinnar kom í þáttinn og sagði okkur frá myndinni, með henni kom Karen Ösp Friðriksdóttir, en hún deilir sinni reynslu af endómetríósu í myndinni, auk þess að vera gjaldkeri Endósamtakanna.

Mörg hlaðvörpin hafa litið dagsins ljós undanfarin ár og fjalla þau um nánast allt milli himins og jarðar. Litli mallakúturinn heitir eitt þeirra og þar má finna viðtöl við fólk sem á það sameiginlegt að hafa gengist undir aðgerð á maga vegna offitu. Sá sem stjórnar og stýrir því heitir Gunnar Ásgeirsson, kerfisstjóri, og við ræddum við hann í dag.

Einar Sveinbjörnsson kom svo til okkar í dag í veðurspjall. Hann talaði við okkur í dag um hafís og áhrif hans á vorveðráttuna, en hafísinn er í meiri útbreiðslu nú en undanfarin ár. Hann rifjaði svo upp þegar ís fyllti firði og flóa vorið 1979. Svo að lokum skoðaði hann með okkur veðurspána framundan, þar sem hitinn fer loksins hækkandi, að minnsta kosti í bili.

Tónlist í þættinum

Bolur inn við bein / Brimkló (erlent lag, texti Jónas Friðrik og Björgvin Halldórsson)

Lítið ljóð/ Rebekka Blöndal (Rebekka Blöndal og Ásgeir Ásgeirsson, texti Rebekka Blöndal og Stefán Örn Gunnlaugsson)

Betri tíð/ Hildur Vala (Valgeir Guðjónsson og Þórður Árnason)

Þín hvíta mynd / Kristjana Stefánsdóttir og Svavar Knútur (Sigfús Halldórsson og Tómas Guðmundsson)

UMSJÓN GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Haft var eftir seðalbankastjóra í síðstu viku að hann hefði áhyggjur af því að fasteignaverð væri farið að hækka á ný. Mannlegi þátturinn var staddur á Akureyri í dag og til að fá smá yfirsýn yfir fasteignamarkaðinn, til dæmis fyrir norðan, töluðum við við Arnar Birgisson fasteignasala en hann er eigandi og framkvæmdastjóri fasteignasölunnar Eignavers á Akureyri.

Við fengum svo vinkil frá Guðjóni Helga Ólafssyni í dag og í vinkli dagsins fengum við dæmi um veðurfar aprílmánaðar fyrir 100 árum, 50 árum og 25 árum og skoðuðum hvort hugurinn tengist einhverjum atburðum við það að heyra þau. Þá var fjallað um hversu minni sumra getur verið lélegt tæki til að skrásetja viðburði. Í lok vinkilsins fengum við svo þrjár vísur úr kvæði eftir Indriða Þórkelsson frá Fjalli, það er spurning hvort og hvernig efni þeirra eigi við í dag.

Svo var það lesandi vikunnar. Í þetta sinn var það Bergrún Andradóttir, skrifstofustýra hjá Samtökunum 78. Hún sagði okkur frá því hvaða bækur hún hefur verið að lesa undanfarið og hvaða bækur og höfundar hafa haft mest áhrif á hana í gegnum tíðina. Bergrún talaði um eftirfarandi bækur og höfunda:

Inverse Cowgirl e. Alicia Roth Weigel

One Last Stop e. Casey McQuiston

Girls Can Kiss Now e. Jill Gutowitz

Light from Uncommon Stars e. Ryka Aoki

Mávahlátur e. Kristínu Marju Baldursdóttur

Tónlist í þættinum:

Á skíðum skemmti ég mér/Bogomil Font og Millarnir (erlent lag, texti e. Ástu Sigurðardóttur)

Leyndarmál / Ásgeir Trausti (Ásgeir Trausti Einarsson, texti Einar Georg Einarsson og Júlíus Aðalsteinn Róbertsson)

Pata pata / Miriam Makeba (Miriam Makeba, J. Rogovoy og Jerry Ragovoy)Bath Haus e. P.J. Vernon

UMSJÓN GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Föstudagsgesturinn Mannlega þáttarins í þetta sinn var Pálmi Guðmundsson, hann var markaðs- og dagskrárstjóri á Stöð 2 í 12 ár og dagskrárstjóri hjá Sjónvarpi Símans í 10 ár en starfar nú sem forstöðumaður stafrænnar þróunar hjá Árvakri, Morgunblaðinu og mbl.is. Pálmi er fjölmiðla- og rekstrarhagfræðingur, lagði stund á fjölmiðlafræði í Arizona í Bandaríkjunum og vann meðal annars hér ár RÚV meðfram náminu. Eftir námið hefur hann meira og minna unnið í fjölmiðlum. Við fórum með honum aftur í tímann á æskuslóðirnar í Árbænum, upphafsárin í útvarpinu á Stjörnunni og Bylgjunni og svo á handahlaupum í gegnum lífið til dagsins í dag.

Matarspjallið í dag snéri að öllu leyti um kaffi. Hvað er gott kaffi og hvernig notum við t.d. kaffi í matargerð? Við rifjuðum upp fyrstu kynni okkar af kaffi, kaffisull, Neskaffi og fleira með Sigurlaugu Margréti í dag.

Tónlist í þættinum:

Ó hvað get ég gert / Hljómsveit Ingimars Eydal (Þorvaldur Halldórsson og Ómar Ragnarsson)

Einhversstaðar einhverntíma aftur / Ellen Kristjánsdóttir og Mannakorn (Magnús Eiríksson)

Ást er æði / Ragnheiður Gröndal og Björgvin Halldórsson(Sam Brooker, texti e. Kristin G. Bjarnason)

UMSJÓN GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Við fáum stundum ábendingar eða óskir frá dyggum hlustendum um umfjöllunarefni í þáttinn og nýlega barst ein slík um stöðuna á heilsugæslunni. Það er að segja viðkomandi var að reyna að fá tíma hjá heimilislækni og fékk tíma í júní. Þriggja mánaða bið. Hvað veldur? Læknaskortur og aukið álag er eitthvað sem við heyrum reglulega. Sigríður Dóra Magnúsdóttir forstjóri heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins kom í þáttinn og fór með okkur yfir stöðuna.

Stóri plokkdagurinn verður haldinn í sjöunda sinn um allt land sunnudaginn 28.apríl. Það er Rótarýhreyfingin á Íslandi sem skipuleggur daginn. Markmiðið er að fyrirtæki, vinnufélagar, nágrannar, húsfélög, heilu hverfin eða jafnvel sveitarfélögin geta skipulagt hreinsunarátak á þeim degi í nágrenni sínu og sínu nærumhverfi. Það þarf ekki mikið til, kannski bara hanska og/eða tangir og glæran poka til að safna ruslinu sem plokkað er af jörðinni. Ómar Bragi Stefánsson umdæmisstjóri Rótarý á Íslandi kom í þáttinn og sagði okkur meira frá plokkdeginum og aðkomu Rótarý hreyfingarinnar.

Að lokum kom Jónatan Garðarsson til okkar og hélt áfram að fræða okkur um íslenskt tónlistarfólk. Hann hefur nýlega sagt okkur frá Berta Möller, Erlu Stefánsdóttur, Sigrúnu Jónsdóttur, Bergþóru Árnadóttur og fleirum. Í dag fræddi hann okkur um Finn Eydal tónlistarmann og klarinettuleikara frá Akureyri. Finnur var gríðarlega hæfileikaríkur tónlistarmaður og fjölhæfur, hann lést langt fyrir aldur fram aðeins 56 ára gamall.

Tónlist í þættinum:

Mikki / Stuðmenn (Jakob Frímann Magnússon)

Sleðaferð / Magnús Þór og KK (Magnús Þór Sigmundsson)

Bjórkjallarinn / Hljómsveit Finns Eydal (Ludwig Fischer)

Stakir Jakar / Hljómsveit Ingimars Eydal (Finnur Eydal)

UMSJÓN GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Við fræddumst í dag um það hvernig kennararnir Ármann Halldórsson, ensku- og heimspekikennari við Verslunarskólann og dr. Sveinn Guðmundsson, mannfræðingur og jafnréttisfulltrúi við Háskóla Íslands, nýta sér dægurmenningarfyrirbærin Star Trek og Harry Potter í kennslu. Í gegnum þessa söguheima skoða þeir hvernig dægurmenning getur dregið fram umdeild málefni samfélagsins og jafnvel virkað sem breytingarafl þegar kemur að þeim. Þeir Ármann og Sveinn sögðu okkur frá því hvernig söguheimar galdradrengsins og geimferða nýtast þeim í kennslu í þættinum.

Svo kynntumst við Delta, Kappa, Gamma, sem er samtök kvenna í fræðslustörfum. Samtökin hafa starfað hér á landi í tæp 50 ár, í þeim eru um 340 konur í alls kyns störfum sem tengjast menntamálum á öllum skólastigum, í ráðuneytum og fleiri stofnunum innan menntageirans. Markmið samtakanna eru m.a. að efla persónulegan og faglegan þroska félagskvenna og styðja hvers konar viðleitni til umbóta í menntamálum. Árný Elíasdóttir, forseti landssambands DKG, og Málfríður Þórarinsdóttir varaforseti, komu í þáttinn í dag og sögðu okkur frekar frá samtökunum og vorráðstefnu þeirra sem fram fer 20. apríl á Hótel Vesturlandi í Borgarnesi.

Við fengum svo að lokum póstkort frá Magnúsi R. Einarssyni í dag. Póstkort dagsins fjallar til að byrja með um veðrið í Eyjum, en þrátt fyrir skaplegt veður að undanförnu flykkjast Eyjamenn til Tenerife, eða Tene eins og þeir kalla eyjuna sér til hægðarauka. Ferðamönnum hefur hins vegar fjölgað svo mikið að heimamönnum þar syðra er farið að ofbjóða og boða til mótmæla. Það ríkir neyðarástand á Tene vegna vatnsskorts. Undir lokin er fjallað aðeins um hina miklu leit að vellíðan og hamingju.

Tónlist í þættinum:

Hún hring minn ber / Hljómsveit Magnúsar Ingimarssonar og Vilhjálmur Vilhjálmsson (erl.lag - texti Baldur Pálmason)

Where Do You Go To My Lovely / Peter Sarstedt (Peter Sarstedt)

Goodbye Yellos Brick Road / Elton John (Elton John & Bernie Taupin)

Svona er ástin / Ríó tríó (Gunnar Þórðarson og Jónas Fririk Guðnason)

UMSJÓN GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Hvert er sambandið milli tekna og velferðar? Eða peninga og hamingju? Hvað miklar tekjur telja einstaklingar sig þurfa og hversu næmt er fólk fyrir breytingum í tekjum? Hvað þarf fólk mikið af peningum til að vera hamingjusamt og hversu mikið breytist hamingja fólks við það að fá hærri tekjur og meiri pening? Við fræddumst í dag um grein sem er fyrsti hluti af doktorsverkefnis Guðrúnar Svavarsdóttur, doktorsnema við Hagfræðideild Háskóla Íslands og rannsakanda hjá ConCIV rannsóknarhópnum. Guðrún kom í þáttinn og sagði okkur meira frá þessu, til dæmis um hið flókna samband tekna og velferðar, því þar hafa margar breytur áhrif, til dæmis ytri aðstæður, menntun, búseta og kyn.

Mikil aukning hefur verið á ofbeldi nemenda og alvarlegum birtingarmyndum þess, samhliða ákveðnu úrræðaleysi og starfsfólk skóla getur upplifað sig óöruggt og vonlítið í krefjandi aðstæðum með nemendum. Við endurfluttum í dag viðtal við Soffíu Ámundadóttur, grunnskólakennara og leikskólakennara, sem var áður í þættinum 1.feb. s.l., en hún hefur haldið námskeið hjá Endurmenntun Háskóla Íslands sem ber yfirskriftina Ofbeldi nemenda og hegðunarvandi. Soffía hefur starfað í Brúarskóla, sem er sérskóli fyrir nemendur með tilfinninga- og hegðunarvanda.

Áfengi, rautt kjöt og unnar kjötvörur er komið á lista með skaðvöldum á borð við reykingar og aðra krabbameinsvaldandi þætti. Nú er mælt með því að draga verulega úr neyslu áfengis og þessara matvara til að minnka líkur á krabbameini í meltingarkerfinu eða annars staðar. Þetta var umfjöllunarefni Helgu Arnardóttur í Heilsuvaktinni sem nú hóf aftur göngu sína í Mannlega þættinum. Þar ræddi hún við Huldu Maríu Einarsdóttur ristil- og endaþarmsskurðlækni hjá Landspítalanum. Hún hefur verið grænmetisæta í fjöldamörg ár og starfað í Bandaríkjunum í á annan áratug en hún segist merkja mikla neikvæða breytingu í meltingarvegi yngra fólks sem allt má rekja til lífsstíls.

Tónlist í þættinum:

Litli tónlistarmaðurinn / Ellý Vilhjálms og Vilhjálmur Vilhjálmsson (Freymóður Jóhannsson)

Sixpence Only / Spilverk þjóðanna (Spilverk þjóðanna)

Í sól og sumaryl / Hljómsveit Ingimars Eydal (Gylfi Ægisson)

UMSJÓN GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Við fræddumst í dag um bókina ADHD fullorðinna. Bókin varpar ljósi á ADHD eins og það kemur fram á fullorðinsárum. Farið er yfir lykileinkenni og orsakir ADHD, þróun einkenna yfir æviskeiðið, birtingarmyndir og mögulega fylgikvilla, eins og kvíða og þunglyndi. Fjallað er um greiningarferli, meðhöndlun og helstu styrkleika sem fylgt geta því að vera með ADHD. Eins er greint frá leiðum til að bæta skipulag, einbeitingu, tímastjórn og minni, sem og aðferðum til að draga úr frestun. Höfundar bókarinnar, Sóley Dröfn Davíðsdóttir og Bára Sif Ómarsdóttir, sálfræðingar hjá Kvíðameðferðarstöðinni, komu í þáttinn í dag og sögðu betur frá.

Við fengum vinkil frá Guðjóni Helga Ólafssyni í dag. Vinkill dagsins fjallar um hugtakið forréttindablindu og það er mátað við ýmislegt í tilveru pistlahöfundar, sem ákvað upp úr leiða að fara einn í ferðalag upp í Þjórsárdal til að hreinsa hugann; í vondu veðri og gista í skóginum, auk þess sem lítil upprunasaga ófærubifreiðar hans fléttast inn í frásögnina.

Lesandi vikunnar í þetta sinn var Margrét Helga Erlingsdóttir fréttamaður og fréttaþulur á Stöð 2, Vísi og Bylgjunni. Við fengum að vita hvaða bækur hún hefur verið að lesa undanfarið og svo hvaða bækur og höfundar hafa haft mest áhrif á hana í gegnum tíðina. Margrét talaði um eftirfarandi bækur og höfunda:

Kletturinn e. Sverri Norland

Náttúrulögmálin e. Eirík Örn Norðdal

Seek you – A Journey Through American Loneliness e. Kirsten Radke

Moments of Being e. Virginia Wolf

Tónlist í þættinum:

Stingum af / Mugison (Örn Elías Guðmundsson)

You don’t have to say you love me / Dusty Springfield (Pino Donaggio & Vito Pallavicini)

Darling be Home Soon / Lovin Spoonful (John B. Sebastian)

UMSJÓN GUNNAR HANSSON

Föstudagsgesturinn okkar að þessu sinni var Heimir Már Pétursson fréttamaður á fréttastofu Stöðvar 2, Vísis og Bylgjunnar. Heimir hlaut blaðamannaverðlaun ársins 2023 fyrir ítarlega og vandaða umfjöllun um kjaramál. Heimir hefur unnið sem blaðamaður hjá Þjóðviljanum, Bændablaðinu, Helgarblaðinu og Norðurlandi. Hann á einnig tónlistarferil og hefur verið textahöfundur. En við auðvitað förum aftur í tímann með Heimi Má, fáum hann til að segja okkur frá æskuslóðunum á Ísafirði, tónlistinni, námsárunum og fleiru á handahlaupum í gegnum lífið til dagsins í dag.

Svo var það matarspjallið, Sigurlaug Margrét var í þetta sinn stödd í Kraká í Póllandi og hún talaði auðvitað um Prins Polo en líka dumplings, snitzel, súrar gúrkur, berlínarbollur og pretzel. Og svo sagði hún frá heimsókn sinni í safnið í Auscwitz.

Tónlist í þættinum:

Þín innsta þrá / B.G. og Ingibjörg (Verard, Rocco Granata, texti Jóhanna Erlings Gissurardóttir)

Democracy / Leonard Cohen (Leonard Cohen & Jeff Fisher)

Tíminn líður / Hnotubrjótar (Heimir Már Pétursson og Þór Eldon)

UMSJÓN GUNNAR HANSSON

Til að geta skilið börn verður að líta til frumtengsla þeirra og ummönnunaraðila, það þarf að lesa svipbrigði, líkamlegt atferli, yrta og óyrta tjáningu barna svo unnt sé að skima fyrir hættu í tengslasamböndum þeirra. Þetta er skrifað í lýsingu á námskeiðinu Brosmildu og stilltu börnin sem Ragnheiður B. Guðmundsdóttir, félagsráðgjafi, fjölskyldufræðingur og doktorsnemi við HÍ, stýrir hjá Endurmenntun HÍ. Ragnheiður kom í þáttinn í dag og sagði okkur frá námskeiðinu og til dæmis hvernig hægt er að greina tengslahegðun barna sem búa við hættu.

Jónatan Garðarsson hefur heimsótt Mannlega þáttinn nokkrum sinnum upp á síðkastið og farið yfir feril þekktra íslenskra dægurlagasöngvara. Í dag er röðin komin að söngkonunni Erlu Stefánsdóttur frá Akureyri sem er klárlega þekktust fyrir flutning sinn á laginu Lóan er komin sem kom út á sjöunda áratugnum. Hún söng þó inn á fjölmargar plötur á ferli sínum og skemmti víða um land með ýmsum hljómsveitum. Erla fæddist 1947 í S-Þingeyjasýslu en fluttist til Akureyrar þar sem söngferill hennar hófst. Hún gerðist þá söngkona hljómsveitarinnar Póló sumarið 1964 en þeir félagar höfðu séð hana syngja sextán ára gamla á skólaskemmtun. Hún söng einnig á tímabili með Hljómsveit Ingimars Eydal. Hægt er að sjá Erlu syngja í sjónvarpsþættinum Manstu gamla daga frá árinu 1991 hér: https://www.ruv.is/sjonvarp/spila/manstu-gamla-daga/28071/8bmiri

Einar Sveinbjörnsson veðurfræðingur kom svo til okkar í dag í veðurspjall. Hann talaði um páskaveðrið, þegar við upplifðum snjó og kulda hér á landi en á sama tíma voru slegin hitamet víða um heimþ Það var t.d. fáheyrður hiti á Sahel svæðinu í Afríku með 48,5 stiga hita í Malí. Svo er það biðin endalausa eftir eiginlegu vori, það glittir eiginlega ekki enn í almennilega vortíð og svo litum við á langtímaspár.

Tónlist í þættinum:

Þú ert ungur enn / Erling Ágústsson (Logan, Price, texti Erling Ágústsson)

Lóan er komin / Erla Stefánsdóttir (James Bland, ljóð Páll Ólafsson)

Góða nótt / Erla Stefánsdóttir (franskt þjóðlag, texti Egill Bjarnason)

Vor í dal / Karlakórinn Heimir, Óskar Pétursson einsöngur (Peter Wulsing, texti Freysteinn Gunnarsson)

UMSJÓN GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON