Sign up to save your podcasts
Or
Share SINHALA TIPITAKA
Share to email
Share to Facebook
Share to X
Share to email
Share to Facebook
Share to X
Or
SINHALA TIPITAKA
By
SINHALA TIPITAKA episodes
- SN 03-12
සංයුක්තයේ අඩංගුවන්නේ වච්චගොත්ත නම් බ්‍රාහ්මණයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ඇසු ප්රශ්න පෙළකට දෙසා වදාළ පිළිතුරුය. මේ පිළිතුරු සියල්ල සත්වයාගේ සසර දිවීමට හේතුව පංච ස්ඛන්ධය වටහා නොගැනීම නිසා ඒවා උපාදානස්ඛන්ධ කර ගැනීම යන අඥාන කම නිසා වෙන බව කෙටියෙන් දැක්විය හැක. මේ පහෙන් කුමන හෝ එකක් තමාම හොඳින් වටහා ගතහොත් ඔබ මාර්ගයට පැමිණියා වේ. මේ සංයුක්තයේ අග ඇති සුත්‍ර පහ රුප ස්කන්ධය ගැන විස්තර කරන ආකාරයටම වින්දන, සංඥා, සංඛාර , විඥාන පිළිබඳවත් වටහාගැන්මට මග පෙන්වයි.
SN 03-12-01. රූප අඤ්ඤාණ සූත්‍රය
SN 03-12-02. වෙදනා අඤ්ඤාණ සූත්‍රය
SN 03-12-03. සඤ්ඤා අඤ්ඤාණ සූත්‍රය
SN 03-12-04. සඞ්ඛාර අඤ්ඤාණ සූත්‍රය
SN 03-12-05. විඤ්ඤාණ අඤ්ඤාණ සූත්‍රය
SN 03-12-06-10. රූප අදස්සනාදිසුත්තපඤ්චක සූත්‍ර පහ
SN 03-12-11-15. රූප අනභිසමයාදි සූත්‍ර පහ
SN 03-12-16-20. රූප අනනුබොධාදි සූත්‍ර පහ
SN 03-12-21-25. රූප අප්පටිවෙධාදි සූත්‍ර පහ
SN 03-12-26-30. රූප අසල්ලක්ඛණාදි සූත්‍ර පහදි සුත්තචතුක්කං
SN 03-12-55. විඤ්ඤාණ අප්පච්චක්ඛ කම්ම සුත්තංSN 03-12-01. රූප අඤ්ඤාණ සූත්‍රය
[1] ඉක්බිති වච්ඡගොත්ත නම් පරිබ්‍රාජකයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ හුන් තැනට පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමග සතුටු විය යුතු සිහිකටයුතු කථාවන් කොට නිමවා එකත් පසෙක උන්නේය. එකත් පසක හුන් වච්ඡගොත්ත පරිබ්බාජකයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීයේය.
. [2] “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස,
නොයෙක් නොයෙක් දෘෂ්ටීහු ලෝකයෙහි උපදිත්.
‘ලෝකය නිත්‍යය කියා හෝ ලෝකය නිත්‍ය නොවේය කියා හෝ
ලෝකය කෙළවරක් ඇත්තේය කියා හෝ
ලෝකය කෙළවරක් නැත්තේය කියා හෝ
ශරීරය ජීවයයි කියා හෝ ශරීරය ආත්මයම නොවෙයැයි කියා හෝ
ජීවය අනිකකි ශරීරය අනිකකි කියා හෝ
මරණයෙන් මතු සත්ත්වයන්වේ යයි කියා හෝ
මරණයෙන් මතු සත්ත්වයකු නොවේයයි කියා හෝ
මරණයෙන් මතු සත්ත්වයා වන්නේද වෙයි. නොවන්නේද වෙයි කියා හෝ
මරණයෙන් මතු සත්ත්වතෙමේ නොවන්නේද වෙයි. නොවන්නේද නොවෙයිද’ කියා හෝයි
දෘෂ්ඨි ඇත.
භාගවතුන් වහන්ස!
ඊට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”[3] “වච්ඡය
රූපය නොදැනීම නිසා
රූපයන් හට ගැනීමට හේතුව නොදැනීම නිසා
රූප නිරුද්ධය නොදැනීම නිසා
රූප නිරුද්ධ කර ගැනීමේ ප්‍රතිපදාව නොදැනීම නිසා
ලෝකයා මේ නොයෙක් දෘෂ්ටීන් දරයි.[4] “ලෝකය නිත්‍යය කියා හෝ ලෝකය නිත්‍ය නොවේය කියා හෝ ලෝකය කෙළවරක් ඇත්තේය කියා හෝ ලෝකය කෙළවරක් නැත්තේය කියා හෝ එයම ජීවයයි එයම ශරීරයයි කියා හෝ ජීවය අනිකකි ශරීරය අනිකකි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්වයා වේයයි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්ව තෙමේ නොවේයයි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්ව තෙමේ වන්නේද වෙයි. නොවන්නේද වෙයි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්ව තෙමේ නොවන්නේදවෙයි නොවන්නේද නොවෙයිද කියා හෝ යන දෘෂ්ටීහුය.
“වච්ඡය,
ලෝකය නිත්‍යය කියා හෝ ලෝකය නිත්‍යනොවේය කියා හෝ ලෝකය කෙළවරක් ඇත්තේය කියා හෝ ලෝකය කෙළවරක් නැත්තේය කියා හෝ එයම ජීවයයි එයම ශරීරයයි කියා හෝ ජීවය අනිකකි ශරීරය අනිකකි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්වතෙමේ වේයයි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්වතෙමේ නොවේයයි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්ව තෙමේ වන්නේද වෙයි නොවන්නේද වෙයි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්වතෙමේ නොවන්නේද වෙයි නොවන්නේද නොවෙයිද කියා හෝ යන දෘෂ්ටීහුය.SN 03-12-02. වෙදනා අඤ්ඤාණ සූත්‍රය
[1] ඉක්බිති වච්ඡගොත්ත නම් පරිබ්‍රාජකයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනකද, එතැනට පැමිණියේය. පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමග සතුටුවිය. සතුටු විය යුතු සිහිකටයුතු කථාවන් කොට නිමවා එකත් පසෙක උන්නේය. එකත් පසක හුන් ඒ වච්ඡගොත්ත පරිබ්බාජකයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙse කීයේය.
. [2] “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, යම් ඒ නොයෙක් දෘෂ්ටීහු ලෝකයෙහි උපදිත්. ‘ලෝකය නිත්‍යය කියා හෝ ලෝකය නිත්‍ය නොවේය කියා හෝ ලෝකය කෙළවරක් ඇත්තේය කියා හෝ ලෝකය කෙළවරක් නැත්තේය කියා හෝ එයම ජීවයයි එයම ශරීරයයි කියා හෝ ජීවය අනිකකි ශරීරය අනිකකි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්ව තෙමේ වේයයි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්වතෙමේ නොවේයයි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්වතෙමේ වන්නේද වෙයි. නොවන්නේද වෙයි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්වතෙමේ නොවන්නේද වෙයි. නොවන්නේද නොවෙයිද’ කියා හෝයි ඊට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”
[3] “වච්ඡය,
- වේදනාවෙහි නොදැනීම නිසා
- වේදනාව හටගැනීමේ හේතුවෙහි නොදැනීම නිසා
- වේදනාව නිරුද්ධ වීමෙහි නොදැනීම නිසා
- වේදනාව නිරුද්ධවීමේ ප්‍රතිපදාවෙහි නොදැනීමනිසා
මේ නොයෙක් දෘෂ්ටීහු උපදිත්.”[4] “ලෝකය නිත්‍යය කියා හෝ ලෝකය නිත්‍ය නොවේය කියා හෝ ලෝකය කෙළවරක් ඇත්තේය කියා හෝ ලෝකය කෙළවරක් නැත්තේය කියා හෝ එයම ජීවයයි එයම ශරීරයයි කියා හෝ ජීවය අනිකකි ශරීරය අනිකකි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්ව තෙමේ වේයයි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්ව තෙමේ නොවේයයි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්ව තෙමේ වන්නේද වෙයි. නොවන්නේද වෙයි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්ව තෙමේ නොවන්නේදවෙයි නොවන්නේද නොවෙයිද කියා හෝ යන දෘෂ්ටීහුය.
“වච්ඡය,
ලෝකය නිත්‍යය කියා හෝ ලෝකය නිත්‍යනොවේය කියා හෝ ලෝකය කෙළවරක් ඇත්තේය කියා හෝ ලෝකය කෙළවරක් නැත්තේය කියා හෝ එයම ජීවයයි එයම ශරීරයයි කියා හෝ ජීවය අනිකකි ශරීරය අනිකකි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්වයා වේයයි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්වයා නොවේයයි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්වයා වන්නේද වෙයි නොවන්නේද වෙයි කියා හෝ මරණයෙන් මතු සත්ත්වයා නොවන්නේද වෙයි නොවන්නේද නොවෙයිද කියා හෝ යන දෘෂ්ටීහුය.”SN 03-12-03. සඤ්ඤා අඤ්ඤාණ සූත්‍රය
SN 03-12-03. සඤ්ඤා අඤ්ඤාණ සූත්‍රය(මේ සූත්‍රයේ 1, 2, 4 ඡේද මේ සංයුත්තයේ 1 වෙනි අඤ්ඤාණ සූත්‍රයේ මෙනි)
[3] “වච්ඡය, සඤ්ඤාවෙහි නොදැනීම නිසා සඤ්ඤාව හටගැනීමේ හේතුව නොදැනීම නිසා, සඤ්ඤාව නිරුද්ධවීම නොදැනීම නිසා, සඤ්ඤාව නිරුද්ධවීමේ ප්‍රතිපදාව නොදැනීම නිසා මෙසේ නොයෙක් දෘෂ්ටීහු උපදිත්.”
SN 03-12-04. සඞ්ඛාර අඤ්ඤාණ සූත්‍රය
SN 03-12-04. සඞ්ඛාර අඤ්ඤාණ සූත්‍රය(මේ සූත්‍රයේ 1, 2, 4 ඡේද මේ සංයුත්තයේ 1 වෙනි අඤ්ඤාණ සූත්‍රයේ මෙනි.)
[3] “වච්ඡය, සංස්කාරයන්හි නොදැනීම නිසා සංස්කාර හටගැනීමේ හේතුව නොදැනීම නිසා, සංස්කාර නිරුද්ධවීම නොදැනීම නිසා, සංස්කාර නිරුද්ධවීමේ මාර්ගය නොදැනීම නිසා මේ නොයෙක් දෘෂ්ටීහු ලෝකයෙහි උපදිත්.”
SN 03-12–05. විඤ්ඤාණ අඤ්ඤාණ සූත්‍රය
SN 03-12-05. විඤ්ඤාණ අඤ්ඤාණ සූත්‍රය(මේ සූත්‍රයේ 1, 2, 4 ඡේද මේ සංයුත්තයේ 1 වෙනි අඤ්ඤාණ සූත්‍රයේ මෙනි.)
[3] “වච්ඡය, විඤ්ඤාණයේ නොදැනීම නිසා විඤ්ඤාණය හටගැනීමේ හේතුව නොදැනීම නිසා විඤ්ඤාණයේ නිරුද්ධවීම නොදැනීම නිසා විඤ්ඤාණ නිරෝධගාමිණී ප්‍රතිපදාව නොදැනීමනිසා මේ නොයෙක් දෘෂ්ටීහු ලෝකයෙහි උපදිත්.”
SN 03-12-06-10. රූප අදස්සනාදිසුත්තපඤ්චක සූත්‍ර පහ
SN 03-12-06-10. රූප අදස්සනාදිසුත්තපඤ්චක සූත්‍ර පහ(මේ වර්ගයේ 1 වෙනි සූත්‍රයේ “රූපය නොදැනීම” නිසා යන වචන වෙනුවට මෙහි පහත දක්වන වචන යොදා ඒ ඒ සූත්‍රය සාදාගත යුතුයි.
6. රූපය නොදැකීම නිසා ”
7. වේදනාවෙහි නොදැකීම නිසා ”
8. සඤ්ඤාවේ නොදැකීම නිසා ”
9. සංස්කාරයන්හි නොදැකීම නිසා ”
10. විඤ්ඤාණයෙහි නොදැකීම නිසා ”
SN 03-12-11-15. රූප අනභිසමයාදි සූත්‍ර පහ11. රූපයෙහි අවබෝධය නැති නිසා
12. වේදනාවෙහි අවබෝධය නැති නිසා ”
13. සඤ්ඤාවෙහි අවබෝධය නැති නිසා ”
14. සංස්කාරයන්ගේ අවබෝධය නැති නිසා ”
15. විඤ්ඤාණයේ අවබෝධය නැති නිසා
SN 03-12-16-20. රූප අනනුබොධාදි සූත්‍ර පහ
SN 03-12-21-25. රූප අප්පටිවෙධාදි සූත්‍ර පහ
SN 03-12-26-30. රූප අසල්ලක්ඛණාදි සූත්‍ර පහ
SN 03-12-31-35. රූප අනුපලක්ඛණාදි සූත්‍ර පහ
SN 03-12-36-40. රූප අප්පච්චුපලක්ඛණාදි සූත්‍ර පහ
SN 03-12-41-45. රූප අසමපෙක්ඛණා සූත්‍ර පහ
SN 03-12-46-50. රූප අප්පච්චුපෙක්ඛණාදි සූත්‍ර පහ
SN 03-12-51-54. රූප අප්පච්චක්ඛකම්මාදි සුත්තචතුක්කං
SN 03-12-55. විඤ්ඤාණ අප්පච්චක්ඛ කම්ම සුත්තං0 min - SN 03-10ගන්ධබ්බ
ගන්ධබ්බ භුමි තලය ගැන පුජ්‍ය සුජාතෝ ස්වාමින්වහන්සේ ලියා ඇති කෙටි රචනාවක් මේ ලින්කුවෙන් කියවිය හැක
මේ කුමන භුමි තලයක උපන්නත්
සත්වයා දුක්ඛය දුරු කලා නොවේ.
යලි ඉපදීම නැවතුවා නොවේ.
ඒ නිසා දෙවි , බ්රහ්ම, සුර, අසුර, නාග, සුසපන්, ගන්ධම්බ්බ ආදී
නොයෙක් භවයන් පතා ඒ පිණිස කාලය වනසනවා වෙනුවට
මේ ලද මිනිස් භවයේ ඉතිරිව ඇති කෙටි කාලය අරි අටඟ මග
යාම පිණිස වෙර දරත්වා. සති සම්පජන්ඥය වඩත්වා!!SN 03-10-01. සුද්ධික සූත්‍රය
SN 03-10-02. සුචරිත සූත්‍රය
SN 03-10-03. මූලගන්ධ සූත්‍රය
SN 03-10-04-12. සාරගන්ධ සූත්‍රය ආදී වූ සූත්‍ර නවය
SN 03-10-13-22. අන්නදායක මූලගන්ධ ආදී වූ සූත්‍ර දහය
SN 03-10-23-112. අන්නදායක සාරගන්ධ ආදී වූ සූත්‍ර අනූවමේ සුත්‍ර ගොන්නද නාග , සුපන්නක සංයුක්ත සේම සුර නිකායක් ගැන සඳහන් වේ. බොහෝ දෙනා මේ සංයුක්තයන් බුද්ධ භාසිත දේසනා නොව, සංගීතිකාරක භික්ෂුන් විසින් පසුව රචනා කර සුත්‍ර පිටකයට එකතු කල බව කියන්නේ මේ එකදු සුත්යකවත් සංසාර විමුක්තියට අදාළ එකදු වචනයක් සඳහන් නොවන නිසාය.
SN 03-10-01. සුද්ධික සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරනසේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ස්වාමීනියි’ කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළසේක.“මහණෙනි,
මම නුඹලාට ගන්ධබ්බකායික දෙවියන් ගැන දේශනා කරන්නෙමි,
එය අසවු.මහණෙනි, ගන්ධබ්බකායික දෙවියෝ කවරහුද?
මහණෙනි, මූලගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියෝ සිටී..
සාර (හරය) ගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියෝ ද සිටී..
ඵෙග්ගු (ඵල ගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියෝ සිටී..
තව (සිවිය) ගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියෝ ඇත්තාහ.
පපටිකා (රුක්පොතු) ගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියෝ ඇත.
පත්‍ර (කොල) ගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියෝ ඇත.
පුෂ්ප (මල්) ගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියෝ ඇත.
ඵල (ගෙඩි) ගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියෝ ඇත.
රස ගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියෝ ඇත.
ගන්ධ ගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියෝ ඇත.මහණෙනි. මොවුහු ගන්ධර්ව කායික දෙවතාවෝයයි කියනු ලැබේ.
[තුළ ගන්ධර්ව කායික දෙවතාවෝ යනු ගස්වැල්වල සුවඳ ආශ්‍රිතව වාසය කරන,
දීර්ඝ ආයුෂ හා දැඩි පැහැපත් ස්වරූපයක් සහිත දෙවි කොට්ඨාසයකි][ගන්ධබ්බ සංයුත්තයේ – “මූලගන්‍ධො අධිවත්‍ථා” යනු යම් ගසක මුල ගන්‍ධයක් ඇත් ද ඒ ඇසුරුකොට උපදින බැවින්, ඒ මුලු ගසම ඔවුන්ට යෝග්‍ය වේ. – මුල්ගඳෙහි අරක්ගත් දෙවියෝය. සෙසු පදයන්හිද මේ ක්රමයෙන් අර්ථ දතයුතුයි. “ගන්‍ධගන්‍ධො” යනු මුල් ආදියේ සුවඳින් සුවඳවත් වූ යනුයි. යම් ගසක සියලුම මුල්වල ගන්‍ධයක් තිබේනම් මෙහිදී ඒ සියල්ලම “ගන්ධ” නම් වේ. ඒ ගන්‍ධයෙන් යුක්ත වූ “ගන්‍ධෙ” නම් වේ. එහි අධිගෘහිත වූයේ – මෙහි සියලු මුල් ආදිය ඒවායේම සමීපයට එති. “සො දාතා හොති මූලගන්‍ධානං” යනු ඔහු කළුවැල් ආදී සුවඳ මල් පූජාකරන ලද්දේ වේ යනුයි. මෙසේ සෑම පදයකම අර්ථ දතයුතුයි. මෙසේ සමාන වූ දේ දීත් අසමාන වූ දේ දීත් ප්‍රාර්ථනා කරති. එය දැක්වීමට “සො අන්නං දෙති” ආදී දශවිධ දාන වස්තූහු දේශනා කරන ලදහ. මෙහි සෙසු පද විස්තර ඉතා ප්‍රකටය.]
SN 03-10-02. සුචරිත සූත්‍රය
පුජ්‍ය පරකන්දේ ධම්මවංස නායක ස්වාමින්වහන්සේ
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එකල්හි එක්තරා භික්ෂුවක් භාග්‍යවතුන් වෙත පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක් පැත්තක හුන්නේය. එක් පැත්තක හුන්නාවූ ඒ මහණ තෙමේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මේ කාරණය කීයේය.“ස්වාමීනි,
ඇතැම් කෙනෙක් ශරීරයාගේ බිඳීමෙන් මරණින් පසු ගන්ධර්ව කායික දෙවියන් හා එක්වීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?“මහණ,
මේ ලෝකයෙහි ඇතැමෙක් කයින් සුචරිතයෙහි හැසිරෙයි.
වචනයෙන් සුචරිතයෙහි හැසිරෙයි.
සිතින් සුචරිතයෙහි හැසිරෙයි.ගන්ධර්වකායික දෙවතාවෝ දීර්ඝායුෂ ඇත්තාහ.
වර්ණ ඇත්තාහ. සැප බහුලකොට ඇත්තාහයි අසන
ඔහුට මෙබඳු සිතක්වෙයි.
‘මම ශරීරයාගේ බිඳීමෙන් මරණින් පසු
ගන්ධබ්බකායික දෙවියකුව ඉන්නට හැකිනම් ඉතා හොඳය’ කියායි.හෙතෙම ශරීරයාගේ බිඳීමෙන් මරණින් පසු ගන්ධර්වකායික දෙවියන් හා එක්වීමට පැමිණෙයි. මහණ, යම් හෙයකින් මේ ලෝකයෙහි ඇතැමෙක් ශරීරයාගේ බිඳීමෙන් මරණින් පසු ගන්ධර්වකායික දෙවියන් හා එක්වීමට පැමිණෙයි නම් (එයට) මේ හේතුවයි. මේ ප්‍රත්‍යයයි.”
SN 03-10-03. මූලගන්ධ සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එකල්හි එක්තරා භික්ෂුවක් භාග්‍යවතුන් වෙත පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක් පැත්තක හුන්නේය. එක් පැත්තක හුන්නාවූ ඒ මහණ තෙමේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මේ කාරණය කීයේය.“ ඇතැමෙක් ශරීරයාගේ බිඳීමෙන්, මරණින් පසු
මූල ගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන් හා එක් වේ,
ස්වාමීනි, (එයට) හේතු කවරේද, ප්රත්ය කවරේද?”“මහණ,
ඇතැමෙක් කයින් සුචරිතයෙහි හැසිරෙයි.
වචනයෙන් සුචරිතයෙහි හැසිරෙයි.
සිතින් සුචරිතයෙහි හැසිරෙයි.
මූලගන්ධයෙහි වාසය කරන3101 දේවතාවෝ දීර්ඝායුෂ ඇත්තාහ.
වර්ණ ඇත්තාහ. සැප බහුලකොට ඇත්තාහයි ඔහු විසින් අසා
ඔහුට මෙබඳු සිතක් වෙයි.
‘මම මරණින් පසු මූලගන්ධයෙහි වාසය කරන
දෙවියන් හා එක්වීමට පැමිණෙම් නම් ඉතා හොඳය’ කියායි.හෙතෙම මූලගන්ධයන් දෙන්නේ වෙයි. හෙතෙම ශරීරයාගේ බිඳීමෙන් මරණින් පසු මූලගන්ධයෙහි වාසයකරන දෙවියන් හා එක්වීමට පැමිණෙයි. මහණෙනි, යම් හෙයකින් මේ ලෝකයෙහි ඇතැමෙක් ශරීරයාගේ බිඳීමෙන් මරණින් පසු මූලගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන් හා එක්වීමට පැමිණෙයි නම් (එයට) මේ හේතුවයි. මේ ප්‍රත්‍යයයි.”
[3101: මුල ගන්ධ දිවය ලෝකය කියන නම් ඇති දිවය ලොවක් ගැන අන් තැනක සඳහන් නොවන නිසා යම් යම් ගන්ධයන ආහාර කොට ගන්නා නැතිනම් ප්‍රිය කරන්නාවූ දේවතාවන් ගැනය කියා සිතා ගත හැක.]
SN 03-10-04-12. සාරගන්ධ සූත්‍රය ආදී වූ සූත්‍ර නවය
SN 03-10-04-12. සාරගන්ධ සූත්‍රය.
ජේතවනාරාමයේදී….
“ ඇතැමෙක් ශරීරයාගේ බිඳීමෙන් මරණින් පසු සාරගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන් හා එක්වීමට පැමිණේද, ස්වාමීනි, (එයට) හේතු කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”
“මහණ,
මේ ලෝකයෙහි ඇතැමෙක් කයින් සුචරිතයෙහි හැසිරෙයි. වචනයෙන් සුචරිතයෙහි හැසිරෙයි. සිතින් සුචරිතයෙහි හැසිරෙයි. සාරගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියෝ දීර්ඝාසුගන්යුධ ෂ ඇත්තාහ. වර්ණ ඇත්තාහ. සැප බහුලකොට ඇත්තාහයි. ඔහු විසින් අසන ලද්දේ වෙයි. ඔහුට මෙබඳු සිතක් වෙයි. මම මේ ශරීරය බිඳීමෙන්, මරණින් පසු සාරගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන් හා එක්වන්නේ නම් හොඳය’ කියායි. හෙතෙම සාර ගන්ධයන් පුජා කරන්නේය.“හෙතෙම ශරීරයාගේ බිඳීමෙන් මරණින් පසු සාරගන්ධයෙහි වාසයකරන දෙවියන් හා එක්වීමට පැමිණෙයි.
මහණ,
මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් කෙනෙක් ශරීරය බිඳීමෙන් මරණින් පසු සාර ගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන් හා එක්වීමට මේ හේතුවයි. මේ ප්‍රත්‍යයයි.”(මේ වර්ගයේ 4 වෙනි සූත්‍රයේ “හෙතෙම සාර ගන්ධයන් දෙන්නේ වෙයි” යන වචන වෙනුවට මෙහි පහත දක්වන වචන 5 වෙනි සූත්‍රයේ පටන් 12 වෙනි සූත්‍රය දක්වා ගත යුතුයි.)
SN 03-10-05. ඵෙග්ගු දායක සූත්‍රය
හෙතෙම ඵෙග්ගු ගන්ධයන් දෙයි.SN 03-10-06. ”තච දායක සූත්‍රය”
හෙතෙම සාර ගන්ධයන් දෙන්නේ වෙයි” – තච ” ”SN 03-10-07. ” – පපටිකා දායක සූත්‍රය ”
හෙතෙම රුක්පතුරු දෙන්නේ වෙයි ” ””SN 03-10-08. ” – පත්ත දායක සූත්‍රය ” ”
හෙතෙම ” කොල ” දෙන්නේ වෙයි ”SN 03-10-09. – පුෂ්ප දායක සූත්‍රය” ”
හෙතෙම මල්පුදන්නේ වෙයි ”SN 03-10-10. ” – ඵල දායක සූත්‍රය” ”
හෙතෙම සාර ගන්ධයන් දෙන්නේ වෙයි ”SN 03-10-11. – රස දායක සූත්‍රය”
හෙතෙම ”ගෙඩි දෙන්නේ වෙයි ”ගෙඩි ””SN 03-10-12. ” – ගන්ධගන්ධ දායක සූත්‍රය”
හෙතෙම ” ගන්ධ ” දෙන්නේ වෙයි ”SN 03-10-13-22. අන්නදායක මූලගන්ධ ආදී වූ සූත්‍ර දහය
(මෙහි 1 ඡේදය මේ සංයුත්තයේ 2 සූත්‍රයේ 1 වෙනි ඡේදය මෙනි.)
“යම් හෙයකින් මේ ලෝකයෙහි ඇතැමෙක් ශරීරයාගේ බිඳීමෙන් මරණින් පසු මූලගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන් හා එක්වීමට පැමිණේද, ස්වාමීනි, එයට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”
“මහණ මේ ලෝකයෙහි ඇතැමෙක් කයින් සුචරිතයෙහි හැසිරෙයි. වචනයෙන් සුචරිතයෙහි හැසිරෙයි. සිතින් සුචරිතයෙහි හැසිරෙයි. මූලගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියෝ දීර්ඝායුෂ ඇත්තාහ. වර්ණය ඇත්තාහ. සැප බහුලකොට ඇත්තාහයි ඔහු විසින් අසනලද්දේ වෙයි. ඔහුට මෙබඳු සිතෙක් වෙයි. ‘මේ ශරීරයාගේ බිඳීමෙන් මරණින් පසු මූලගන්ධයෙහි අධිගෘහිත දෙවියන්ගේ සහබවට පැමිණෙන්නෙම් නම් හොඳය’ කියායි. හෙතෙම ආහාර දෙයි.
“හෙතෙම ශරීරයාගේ බිඳීමෙන් මරණින් පසු මූලගන්ධයෙහි වාසයකරන දෙවියන් හා එක්වීමට පැමිණෙයි. මහණ, යම් හෙයකින් මේ ලෝකයෙහි ඇතැමෙක් ශරීරයාගේ බිඳීමෙන් මරණින් පසු මූලගන්ධයෙහි වාසයකරන දෙවියන් හා එක්වීමට පැමිණෙයි නම් (එයට) මේ හේතුවයි. මේ ප්‍රත්‍යයයි.”
(මේ වර්ගයේ 13 වෙනි සූත්‍රයේ “හෙතෙම ආහාර දෙයි” යන වචන වෙනුවට මෙහි පහත දක්වන වචන 14 වෙනි සූත්‍රයේ පටන් 22 සූත්‍රය දක්වා යොදාගත යුතුයි.)
14. හෙතෙම පානය කළයුතු දේ දෙයි. – පානදායක සූත්‍රය.
15. ” වස්ත්‍ර ” – වත්ථදායක ”
16. ” යානාවන් ” – යාන දායක ”
17. ” මාලාවන් ” – මාලා ” ”
18. ” සුවඳ ” – ගන්ධ ” ”
19. ” විලවුන් ” – විලෙපන ” ”
20. ” සයනයන් ” – සෙය්‍ය ” ”
21. ” ආවාස ” – ආවසථ ” ”
22. ” පහන් ” – පදීපෙය්‍ය ”
SN 03-10-23-112. අන්නදායක සාරගන්ධ ආදී වූ සූත්‍ර අනූව23. 13 වෙනි සූත්‍රයේ “මූලගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන්” යන වචන වෙනුවට, “සාරගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන්” යන වචන යෙදීමෙන් ඇති වන්නේ 23 වෙනි සූත්‍රයයි.
සූත්‍ර 24 සිට 32 දක්වා යෙදිය යුතු වචන 14 වෙනි සූත්‍රයේ සිට 22 දක්වා යොදාගත් වචන මෙන් විය යුතුයි.
33. 13 වෙනි සූත්‍රයේ “මූලගන්ධයෙහි වාසයකරන දෙවියන්” යන වචන වෙනුවට “ඵෙග්ගු ගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන්” යන වචන යෙදීමෙන් ඇතිවන්නේ 33 වෙනි අන්නදායක සූත්‍රයයි.
සූත්‍ර 34 සිට 42 දක්වා යෙදියයුතු වචන 14 වෙනි සූත්‍රයේ සිට 22 දක්වා යොදාගත් වචන මෙන් විය යුතුයි.
43. 13 වෙනි සූත්‍රයේ “මූලගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන්” යන වචන වෙනුවට “තච ගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන්” යන වචන යෙදීමෙන් ඇතිවන්නේ 43 වෙනි අන්නදායක සූත්‍රයයි.
සූත්‍ර 44 සිට 52 දක්වා යෙදිය යුතු වචන 14 වෙනි සූත්‍රයේ සිට 22 දක්වා යොදාගත් වචන මෙන් විය යුතුයි.
53. 13 වෙනි සූත්‍රයේ “මූලගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන්” යන වචන වෙනුවට “පපටිකා ගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන්” යන වචන යෙදීමෙන් ඇතිවන්නේ 53 වෙනි අන්නදායක සූත්‍රයයි.
සූත්‍ර 54 සිට 62 දක්වා යෙදිය යුතු වචන 14 වෙනි සූත්‍රයේ සිට 22 දක්වා යොදාගත් වචන මෙන් විය යුතුයි.
63. 13 වෙනි සූත්‍රයේ “මූලගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන්” යන වචන වෙනුවට “පත්‍ර ගන්ධයෙහි වාසයකරන දෙවියන්” යන වචන යෙදීමෙන් ඇතිවන්නේ 63 වෙනි අන්නදායක සූත්‍රයයි.
සූත්‍ර 64 සිට 72 දක්වා දෙයි යුතු වචන 14 වෙනි සූත්‍රයේ සිට 22 දක්වා යොදාගත් වචන මෙන් විය යුතුයි.
73. 13 වෙනි සූත්‍රයේ “මූලගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන්” යන වචන වෙනුවට “පුෂ්පගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන්” යන වචන යෙදීමෙන් ඇතිවන්නේ 73 වෙනි අන්නදායක සූත්‍රයයි.
සූත්‍ර 74 සිට 82 දක්වා යෙදිය යුතු වචන 14 වෙනි සූත්‍රයේ සිට 22 දක්වා යොදාගත් වචන මෙන් විය යුතුය.
83. 13 වෙනි සූත්‍රයේ “මූලගන්ධයෙහි වාසයකරන දෙවියන්” යන වචන වෙනුවට “ඵල ගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන්” යන වචන යෙදීමෙන් ඇතිවන්නේ 83 වෙනි අන්නදායක සූත්‍රයයි.
සූත්‍ර 84 සිට 92 දක්වා යෙදිය යුතු වචන 14 වෙනි සූත්‍රයේ සිට 22 දක්වා යොදා ගත් වචන මෙන් විය යුතුයි.
93. 13 වෙනි සූත්‍රයේ “මූලගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන්” යන වචන වෙනුවට “රසගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන් යන වචන යෙදීමෙන් ඇතිවන්නේ 93 වෙනි අන්නදායක සූත්‍රයයි.
සූත්‍ර 94 සිට 102 දක්වා යෙදිය යුතු වචන 14 වෙනි සූත්‍රයේ සිට 22 දක්වා යොදාගත් වචන මෙන් විය යුතුයි.
103. 13 වෙනි සූත්‍රයේ “මූලගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන්” යන වචන වෙනුවට “ගන්ධගන්ධයෙහි වාසය කරන දෙවියන්” යන වචන යෙදීමෙන් ඇතිවන්නේ 103 වෙනි අන්නදායක සූත්‍රයයි.
සූත්‍ර 104 සිට 112 දක්වා යෙදිය යුතු වචන 14 වෙනි සූත්‍රයේ සිට 22 දක්වා යොදාගත් වචන මෙන් විය යුතුයි
0 min - SN 03-07
‘ධ්‍යාන’ යනු බෞද්ධ ප්‍රතිපදාවේ හරය වන භාවනා ව ගැන කියවීමේදී හමුවන වැදගත්ම වචනයකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරිපත්කල විමුක්ති ය ලැබීමේ වැඩ පිළිවෙල සත්වයාගේ මනස දියුණු කිරීම මිස අන් කිසිවක් නොවේ. මිනිසාගේ සිතුවිලි නොහොත් චේතනාම ඔහුගේ කර්මය වේ. මේ කර්මය ඔහුඑ මේ භාවයේ දුක සැප මෙන්ම මතු භවයද නිර්ණය කරයි. මනස අපි උපදිනවිට ප්‍රභාශ්වර බවත් ආගන්තුකව ආ අරමුනු විපල්ලාසව ගැනීමෙන් මේ ප්‍රභාශ්වර චිත්තය කිලිටිවන බවත් ධර්මයේ කියැවේ.ක්‍රියාක් චිත්තය නොහොත් සිත එක මොහොතක් හෝ නිස්චර නැත. වඳුරෙකු අත්තෙන් අත්තට පනිමින් ඉන්නා සේ සිත නිබඳව අරමුණින් අරමුණට පනිමින් සිතුවිලි ඇති කරයි. බොහෝ විට මේ සිතුවිලි නිසා කැමැත්ත (කාම, ලෝභ) , අකමැත්ත (දෝස) නිසාවන කෙලෙස් ඇති වේ. කෙලෙස් වලින් වන්නේ සසර දුක් ලැබෙන නරක භවයක් ලැබීමය. බුදුන් වහන්සේ දෙසනා කලේ හොඳ භාවයක් ලබාගන්නට නොව කිසි භවයක් නොලැබීම පිණිස එක මාර්ගයක් පිළිපදින්නටය. ඒ සඳහා මුලින්ම සිත සන්සුන් කරගත යුතුය.මේ සඳහා කලයුත්තේ භාවනාවය.
සමථ භාවනාව ය, විදර්ශනා භාවනාව යයි භාවනාව දෙවැදෑරුම් වේ. සමථ භාවනාව යනු සමාධිය දියුණු කිරීම ය. විදර්ශනා භාවනාව යනු ප්රඥාව දියුණු කිරීම ය. සමාධිය යනු සිතට නොයෙක් අරමුණුවල විසිරෙන්නට නො දී එය එක් අරමුණක පිහිටවන්නා වූ චෛතසික ධර්මයෙකි. එහි බලයෙන් සිත එකඟ වේ. සමාධිය ඇති කර ගැනීම පහසු නො වේ. එය කර ගත හැකි වන්නේ ඉතා ඕනෑ කමකින් බලවත් උත්සාහයෙන් එය වඩන්නාට ය. සමාධිය ඇති කර ගැනීමේ ඕනෑ කමක් නැති ව එය ගැන දැනීමකු දු නැති ව භාවනා කරමි යි කියා යම් කිසිවක් කියමින් සිටියාට සමාධිය නො වැඩේ. සමාධිය වැඩෙන්නට නම් බලවත් වීර්යයෙන් හා සතියෙන් සිත අනිත් අරමුණු කරා යාම හැකිතාක් වළක්වාගෙන ක්‍ර‍මානුකූල ව භාවනාවෙහි යෙදිය යුතු ය. කලාතුරකින් දිනක පමණක් භාවනාවෙහි යෙදීමෙන් ද සමාධිය ලැබිය නොහැකි ය. සමාධිය වැඩෙනුයේ දිනපතා ස්වල්ප වේලාව බැගින් වුව ද ක්‍ර‍මානුකූලව භාවනාවෙහි යෙදෙන තැනැත්තාට ය. සමාධිය වැඩෙත් වැඩෙත් ම සිත භාවනාරම්මණයෙහි තැබීම පහසු වේ. සමාධිය සමග ම සිත ද, ශ්‍ර‍ද්ධා ප්‍ර‍ඥාදීහු ද වැඩෙති. සිත කිළිටි කරන්නා වූ දුබල කරන්නා වූ නීවරණයෝ අනුක්‍ර‍මයෙන් තුනී වෙති. මාස කීපයක් භාවනා කොට සිත දියුණු කළ තැනැත්තා හට පෙර නොතිබූ විශේෂ චිත්ත බලයක් ඇති වේ. අන්‍යයන්ගේ සිත් ඔහුගේ සිතට වඩා දුබල බැවින් අන්‍යයෝ ඔහුට තරමක් අවනත වෙති. ඔහුගේ බසට අන්‍යයෝ කීකරු වෙති. ඔහුගේ අදහස් ද සිදු වන්නට පටන් ගනී. ඔහුට සිතීමෙන් ම තමාගේ ශරීරයෙහි ඇති වන ඇතැම් ආබාධ පහසුකර ගත හැකි, සුව කර ගත හැකි ශක්තියක් ලැබේ. මේ චිත්ත බලය යම් කෙනකුට ඇති නම්, එය ඔහුගේ මෙලොව දියුණුවට ද උපයෝගී කර ගත හැකි ය. සමාධිය වැඩී දියුණු වීමෙන් රූපාවචර අරූපාවචර ධ්‍යානයෝ උපදිති. ඒවා තව දුරටත් ක්‍ර‍මානුකූල ව දියුණු කර ගත හැකි වුවහොත් අභිඥා බලය ඇති වේ.
මේ භාවනා වඩ්න්නාට ගැඹුරු භාවනාමය ඒකාග්‍රතාවයකින් යුත් තත්ත්වයක් සිතේ ඇතිවීම “ධ්යානය්” කට පැමිණීම සේ හැඳින්වේ. සිත එකාග්රව සන්සුන් වීම ධ්‍යානය යි, භාවනාමය ඒකාග්‍රතාව’ (meditative absorption) යන සංකල්පයම, වචනයෙන් විස්තර කිරීමට ඉතා අපහසු තත්වයක් සඳහා යොදාගන්නා කෙටි යෙදුමකි. පළමු ධ්‍යාන මට්ටම පිළිබඳ සාම්ප්‍රදායික විස්තරයට අනුව, ඔබ ආරම්භයේදී සාධක පහක් අත්විඳියි: ඒකාග්‍රතාව (එක් අරමුණක සිත පිහිටුවීම), විතක්ක (සිත අරමුණ වෙත යොමු කිරීම), විචාර (සිත අරමුණෙහි රඳවා තබා ගැනීම), ප්‍රීතිය සහ සැපයයි. ඉහළ ධ්‍යාන මට්ටම් කරා එළැඹෙන විට මෙම සාධකවලින් සමහරක් ගිලිහී යයි (නැතහොත් අවම වශයෙන් ඒවා කෙතරම් සියුම් බවට පත්වේද යත් ඔබට ඒවා තවදුරටත් නොදැනේ). කෙසේ වෙතත්, මෙම විස්තරය මගින් ප්රධාන කරුණු කිහිපයක් මනාව පැහැදිලි කෙරේ: එනම් ධ්‍යාන තත්වයේදී ඒකාග්‍රතාව, චේතනාව සහ ධනාත්මක හැඟීම් එකිනෙක හා මුසු වී ඒකාබද්ධ වන බවයි. බුද්ධ භාෂිත සුත්‍ර පිටකයට වඩා පසු කාලින අභිධර්ම පිටකය මුල් තැනෙහි ලා කල විසුද්ධි මාර්ගය ගුරු කොට ගෙන ලියා ඇති බොහෝ පොත පතෙහි භාවනාව ගැන කියැවෙන දේ පරබුද්ධ භාසිතයට පටහැනිය.
යෝගියෙකුට එක එක ධ්‍යානයක් එල්ල කොටගෙන හිතමින් පතමින් ධ්‍යාන ගත වීම ඉන් එකකි. සමාධියට පත් සිත ස්වභාවයෙන්ම නිරායාසයෙන්ම ධ්‍යානගත වේ. පළමු ධ්‍යානයේ සිට ඉහලට එනම් ගැඹුරු ඒකාග්‍රතාවට පත්වන්නට හිත මෙහෙයවීම ක් කල යුතු යෝගියෙක් නැත. කෙසේ වෙතත් මේ සාරිපුත්ත සංයුක්තයේ ධ්‍යාන ගැන කියන්නේ පළමුවෙන්ම අස්මි මානය නොහොත් මමංකාරය දුරුකර ගත යුතු බවය.[පෘථග්ජන පුද්ගලයන්ට හා සෝවාන් සකෘදාගාමී අනාගාමී පුද්ගලයන්ට ගමනාදි ඉරියව් පැවැත්වීමෙහිදී මම යෙමි යි රූපස්කන්ධයෙහි මමය යන හැඟීමක් ඇති වේ. සුවදුක් විඳිනා කල්හි මම විඳිමි යි වේදනා ස්කන්ධයෙහි මමය යන හැඟීම ඇති වේ. සංඥා පහළ වන කල්හි මම දනිමි යි සංඥාස්කන්ධයෙහි මමය යන හැඟීම ඇති වේ. දානාදි ක්‍රියා සිදු කරන කල්හි මම දෙමිය ගනිමිය කතා කරමිය යනාදීන් සංස්කාර ස්කන්ධයෙහි මමය යන හැඟීම ඇති වේ. දැකීම් ඇසීම් ආදිය සිදු වන කල්හි මම දකිමිය අසමිය යනාදීන් විඥානස්කන්ධයෙහි මමය යන හැඟීම ඇති වේ. එසේ පඤ්චස්කන්ධයෙහි ඇති වන මමය යන හැඟීම අස්මිමාන නම් වේ. රූපය මමය වේදනාව මමය යනාදීන් ඇති වන සක්කාය දෘෂ්ටිය එක් ක්ලේශයෙකි. රූපය මමය යනාදීන් ඇති වන අස්මිමානය අනිකකි. මේ දෙකින් මමය යන දෘෂ්ටිය සෝවාන් මාර්ගයෙන් ප්රහීණ වේ. අස්මිමානය අර්හන්මාර්ගය දක්වා පවතී. එය ප්රහීණ වන්නේ අර්හන් මාර්ගයෙනි. “අස්මිමානස්ස යෝ විනයෝ එතං වේ පරමං සුඛං” යි වදාරා ඇත්තේ ඒ නිසා ය.]
SN 03-07-01. විවේකජ සූත්‍රය
SN 03-07-02. අවිතක්ක සූත්‍රය
SN 03-07-03. පීති සූත්‍රය
SN 03-07-04. උපෙක්ඛා සූත්‍රය
SN 03-07-05. ආකාසානඤ්චායතන සූත්‍රය
SN 03-07-06. විඤ්ඤාණඤ්චායතන සූත්‍රය
SN 03-07-07. ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සූත්‍රය
SN 03-07-08. නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන සූත්‍රය
SN 03-07-09. නිරොධසමාපත්ති සූත්‍රය
SN 03-07-10. සුචිමුඛී සූත්‍රයSN 03-07-01. විවේකජ සූත්‍රය
මම, මගේ, සිතේ හැගීමක් පමණයි.- පුජ්‍ය දන්කන්දේ ධම්මරතන හිමිපාණෝ
අවිද්‍යාව නිසා යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් ආරම්මණ විපල්ලාස ලෙස ගන්නා මනුශ්‍යයෙක් වූ මම ය මාගේ ස්වභාවය නිසා ආත්ම දිට්ඨියකින් යුක්ත වේ. මම ය කිව්ව විට ඔහු සක්කාය දිට්ඨියට පැමිණෙයි. මෙම දේශනාව කිහිප වරක් අහනවා නම් ඔබට මේ මමන්කාරයෙන් මිදිය හැක.
[1] මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ සැවැත්නුවරට නුදුරෙහිවූ ජේතවන නම් අනේපිඬු සිටුහුගේ ආරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එකල්හි ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ උදය කාලයෙහි හැඳපොරවා පාත්‍ර සිවුරුගෙන සැවැත්නුවරට පිඬු පිණිස පැමිණියහ. සැවැත්නුවර පිඬු පිණිස හැසිර පිණ්ඩපාතයෙන් පසු ආපසු එන්නේ අන්ධවනයට දිවා විහරණය පිණිස පැමිණ එක්තරා ගසක් මුල පරයන්කයක් බැඳ ධ්‍යාන සුවයෙන් වැඩ හිඳ සවස් කාලයෙහි විවේකයෙන්ඉන් නැගී සිටියේ ආපසු ජේතවන ආරාමය වෙත පැමිණියහ.[2] ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයෝ ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන් දුරදීම දැක්කේය.
දැක, ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ට මෙසේ කීය.
“ඇවැත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයෙනි,
ඔබවහන්සේගේ ඉන්ද්‍රියයෝ ප්‍රසන්නය.
මුහුණු වර්ණය පිරිසිදුය. අතිශයින්ම පිරිසිදුය.
ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ
අද කවර විහරණයකින් වාසය කළ සේක්ද?” යනුයි.[3] ඇවැත්නි,
කාමයන්ගෙන් වෙන්ව අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්ව විතර්ක සහිත, විචාර සහිත විවේකයෙන් හටගත් ප්‍රීතිය හා සැපය ඇති ප්රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරමි. ඇවැත්නි, ඒ මට ‘මම ප්රථම ධ්‍යානයට සමවදිමි’යි, කියා හෝ, මම ප්රථම ධ්‍යානයට පැමිණියෙමි කියා හෝ, මම ප්රථම ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටියෙමි කියා හෝ’ මෙබඳු සිතක් නොවේ”යයි කීහ.[විතර්ක
නො දත් දෙය දැන ගැන්ම සඳහා සිතින් කරන උත්සාහයකට කල්පනා කිරීම යයි කියති. එය එතෙක් නො පැමිණි අරමුණකට සිත පමුණුවනු සඳහා කරන උත්සාහයකි. විතක්ක යනු ඒ උත්සාහය ය. ඒ ව්‍යාපාරය ය. සිතක් උපදින්නේ අරමුණට පැමිණ අරමුණෙහි එල්ලී ගෙන ම ය. ඉපදීමට කලින් ද සිත නැත. උපන් සිතක් අන් තැනකට අන් අරමුණකට පැමිණවීම ද නො කළ හැකි වැඩකි. එබැවින් සිතක් අරමුණකට පමුණුවන බලයක් ඇති ධර්මයක් හෝ පුද්ගලයෙක් හෝ සිතින් පිටත නැත. මේ කියන, සිත අරමුණට පමුණුවන විතර්කය සිතින් බැහැර ඇතියක් නොව, අරමුණට පැමිණෙන සිත සමග ඉපදී වෙන් නො කළහැකි ලෙස සිත හා බැඳී පවත්නා ධර්මයක් බව දත යුතු ය. සිතත් විතර්කයත් වෙන්කර ගත යුත්තේ ඒ ධර්ම දෙකෙන් කැරෙන කෘත්‍ය නානත්වයෙනි. සිත නම් ආරම්මණ ග්‍ර‍හණ ව්‍යාපාරය යි. විතර්කය අරමුණ කරා යාමේ ව්‍යාපාරයයි. ආරම්මණය කරා යාමේ ව්‍යාපාරය සිදුවන කල්හි එයට අනුකූල වීම් වශයෙන් සිත ද අවශේෂ චෛතසිකයෝ ද තම තමා අයත් කෘත්‍යය සිදු කිරීම් වශයෙන් අරමුණට යෙති. එබැවින් සම්ප්‍ර‍යුක්ත ධර්මයන් අරමුණ කරා පමුණුවන ධර්මය විතර්කයයි කියනු ලැබේ.අරමුණ කරා පමුණුවන ධර්මය වූ විතර්කය සෑම සිතට ම නුවුමනා ය. චක්ඛුවිඤ්ඤාණය, සෝත විඤ්ඤාණය, ඝාණ විඤ්ඤාණය, ජිව්හා විඤ්ඤාණය, කාය විඤ්ඤාණය යන මේ සිත් පස රූපාදි අරමුණු චක්ෂුරාදි වස්තූන්හි ගැටීම නිසා ඒ ඒ ස්ථානයන්හි ම විතර්කයාගේ මෙහෙයීමක් නැතිව උපදී. ද්විතීය ධ්‍යාන චිත්තාදීහු පූර්ව භාගයෙහි චිත්තසන්තතිය හුරු කිරීමේ බලයෙන් ඒ ඒ හුරු කරන ලද අරමුණුවලට විතර්ක විරහිතව පැමිණ උපදිති.
විචාරය
ආරම්මණයට පැමිණියා වූ සිතෙහි ඇති ඒ අරමුණ ඔබා බලන්නාක් මෙන් අතගා බලන්නාක් මෙන් එහි හැසිරෙන ස්වභාවය විචාරය ය. එයට පිරිමැදීම යයි ද, පිරිමැදීම කරන ධර්මය යි ද කියනු ලැබේ. ඔබා බලා දත යුතු දෙයක් දැන ගැනීමට ඒ වස්තුව කරා අත යැවීමය, තද කිරීමය යන දෙක ම කළ යුතුය. තද නො කළ හොත් අත පැමිණි පමණින් ඒ දෙය පිළිබඳ පරිපූර්ණ දැනුමක් ඇති නොවේ. එමෙන් බොහෝ සිත්වලට අරමුණු ගත හැකි වීමට ආරම්මණයට පැමිණීමේ ව්‍යාපාරය හා එහි හැසිරීමේ ව්‍යාපාරය තිබිය යුතුය. හැසිරීමේ ව්‍යාපාරය යනු ඔබා ගැනීම වැලඳ ගැනීම වැනි ක්‍රියාවකි. පැමිණීමේ ව්‍යාපාරය යනු විතර්කය ය. ඔබා ගැනීමේ වැලඳ ගැනීමේ ව්‍යාපාරය යනු විචාරය ය. විතර්ක විචාර දෙකින් විචාරය වඩා සියුම් ස්වභාවයකි. එය විතර්කය අනුව පවත්නා ක්‍රියාවෙකි. මෙසේ විතර්ක විචාර දෙදෙනාගේ ලක්ෂණ කී කල්හි විචාරය විතර්කයට පසුව ඇතිවන ධර්මයක් සේ හැඟෙන්නට පුළුවන. එසේ හැඟෙතහොත් එතෙක් මේ ධර්ම දෙක අවබෝධ නො වුණු බව දත යුතුය. මේ ධර්ම දක දැනගත්තා වන්නේ චිත්තය සමග ඒ දෙක පෙර පසු නො වී එක වරම ඇති වන ධර්ම දෙකක් සැටියට දුටහොත් පමණෙකි.
රෝද දෙකකින් යා යුතු කරත්තයට තනි රෝදයකින් යා නොහැකිවාක් මෙන් සිතකට ද ඒ සිතට එක්විය යුතු චෛතසිකයන්ගෙන් එකකුදු අඩු ව ඉපදිය හැකි බවක් නැත. සිත හා එක වර ම මිස පසුව ඉපදිය හැකි බවක් චෛතසිකයකට ද නැත. උපන් සිතකට ද පසුව යම් කිසි ධර්මයකට එක් විය හැකි බවක් ද නැත. එබැවින් විතර්ක විවාද දෙදෙනාගේ ම සහයෝගය ලැබිය යුතු සිත ඒ දෙක සමග ම ඉපදිය යුතුය. මෙසේ කාරණානුකූලව සලකා විතර්ක විචාර දෙදෙනාගේ එකවර ඉපදීම බිඳීම ඇති බව සොයා ගත යුතු ය. චිත්ත චෛතසිකයෝ කර්තෘ විරහිත ශක්ති විශේෂයෝ ය. ඒවාට ක්‍රියා ය කියනුයේ කර්තෘ කෙනකු ඇති ද්‍ර‍ව්‍යයන්ගේ සම්බන්ධය ඇති ක්‍රියා හා ඒවා සර්වාකාරයෙන් සමාන නිසා නොව හැඳින්විය හැකි අන් ආකාරයක් නැති නිසාය. ඒවා ද්රව්ය පිළිබඳ ක්‍රියා අනුව කියතත් ඒවාට සර්වාකාරයෙන් වෙනස් වූ, ක්‍රියා ස්වභාවයෙන් හඳුනා ගත යුතු ශක්ති විශේෂයන් බව තේරුම් ගෙන කල්පනා කිරීමෙන් විතර්ක විචාරයන් ගේ තත්ත්වය තේරුම් ගත යුතු ය.
සිත් අතුරෙන් ඇතැම් සිතක විතර්ක විචාර දෙක ම ඇත්තේ ය. ඇතැම් සිතක විචාරය මුත් විතර්කය නැත. ඇතැම් සිතක විතර්ක විචාර දෙක ම නැත. සාමාන්‍ය ජනයාට ඇති වන සිත් අතුරෙන් විතර්ක විචාර දෙක ම නැත්තේ පඤ්චවිඤ්ඤාණයන්හි ය. ඒවා ප්‍ර‍සාදානුසාරයෙන් සිත උපදනා තැනට ම පැමිණි අරමුණු ගැනීම් වශයෙන් උපදනා සිත් බැවින් ඒවාට අරමුණට පැමිණීමේ ව්‍යාපාරයක් හෝ පැමිණි අරමුණේ හැසිරීමේ ව්‍යාපාරයක් හෝ වුවමනා නැත. එබැවින් පඤ්චවිඤ්ඤාණයන්හි විතර්ක විචාර නැත. විචාරය පමණක් ඇත්තා වූ ද දෙක ම නැත්තා වූ ද සිත් ධ්‍යාන සිත් ය. ඒ සිත්වලට එසේ ඇතිවිය හැකි වන්නේ භාවනා කිරීම් වශයෙන් චිත්ත සන්තතිය හුරු කිරීමේ බලයෙනි.-
අභිධර්මයේ මුලික කරුණු ][4] “ඒ එසේමය, ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් විසින් බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි ‘මම යන හැඟීම. මගේය යන හැඟීම’ මානය, හා අනුසය ධර්ම මැනවින් නසනලදහ. එබැවින් ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේට ‘මම ප්රථම ධ්‍යානයට සමවදිමියි කියා, හෝ මම ප්රථම ධ්‍යානයට සමවැදුණේය කියා හෝ ‘මම ප්රථම ධ්‍යානයෙන් නැඟීසිටියෙමියි’ කියා හෝ මෙබඳු සිතක් නොවේ”යයි ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිර තෙම කීය.
ප්රථම ධ්‍යානයට සම වැදීමේදී භාවනායෝගියාගේ ප්‍රඥවේ බල දුබලතාවයන් අනුව ප්‍රඥව බලවත් අයකු නම් විචක්‌ක විචාර යන අවදි දෙක පසුවී සිතේ ස්‌ථාවර ගතියක්‌ ඇති වේ. ප්‍රඥව දුබල යෝගියාගේ චිචක්‌කය පමණක් පහව යයි. චිචක්‌ක යනු කල්පනා කිරීම හෙවත් යම් දෙයක් ගැන මෙනෙහි කර බැලීමය. භාවනා කිරීම සඳහා තෝරාගත් කර්මස්‌ථානයට අනුව කල්පනාව යොමුකරගෙන සිටීමේදී ඒ පිළිබඳව කලින් පැවැති අස්‌ථාවරත්වයක්‌ නැතිවී ස්ථිර දැකීමක්‌ වැටහීමක්‌ තුළින් ඇතිවන නිගමනය විතර්කය තුළින් විචාරය ඇතිවීමයි. එය අනුමාන දැනීමක් නොව ස්‌ථාවර දනිගමනයකට බැස ගැනීමකි.
මේ අනුව ප්රථම ධ්‍යානලාභියකු යනු නොසැලෙන ස්‌ථාවර දැකීමක්‌ ඇත්තෙකි. එසේම ප්රථම ධ්‍යාන තලයට සිත නැංවීම සඳහා ඊට පාදක කරගත් කමටහනට අනුව පරිකම්ම නිමිත්ත, උග්ගහ නිමිත්ත, ප්‍රථිභාග නිමිත්ත යන නිමිති සිතට ග්‍රහණය වෙයි. ඒවාට අවධානය යොමු නොකර කර්මස්ථානය මතම සිත රඳවාගෙන ප්රතිභාග නිමිත්ත රැක ගනිමින් භාවනා කරන විටදී ප්‍රතිභාන නිමිත්තත් භාවනා යෝගියාත් ඒකාත්මීය වීමත් ප්‍රථමත් ධ්‍යානයේදී සිදුවේ. නැතිනම් පූර්වභාග නිමිත්ත ලෙස රැක ගනිමින් වර්ධනය කරගත් ප්‍රභාෂ්වර ආලෝකයට තමා ඇදී ගොස් වැසී යන්නා සේ දැනෙයි.
[ප්රථම ධ්‍යාන ස්වභාවය ප්රකාශ කැරැ දක්වන “විවිච්චෙච කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි” යනාදි දේශනායෙහි “විවිච්චෙව කාමෙහි” යන්නෙහි අර්ථය ‘කාමයෙන් වෙන් වැ ප්රහාණ වශයෙන් කාමයෙන් ඉවත් වැ’ යනු යි. මෙහි “එව” යන නිපාතය නියමාර්‍ථ යි. එය නියමාර්‍ථ බැවින් ප්රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වසන සමයෙහි අවිද්‍යමාන වූ ද කාම එයට විරුද්ධ බව ද, කාම පරිත්‍යාගයෙන් ම එයට පැමිණෙන බව ද දක්වන්නේ යි. තවද පැහැදිලි තරත්හෝත අන්‍ධකාරය ඇති කල්හි පහන් ආලෝකය නො පවත්නා සේ යම් කාම කෙනෙකුන් ඇති කල්හි මේ ප්රථම ධ්‍යානය නො පවත්නේ ද, ඒ කාමයෝ මේ ප්රථම ධ්‍යානයට ප්‍ර‍තිපක්‍ෂයෝ ය. මෙතෙර හැරැපීමෙන් එතෙරට පැමිණීම සේ ඒ කාම පරිත්‍යාගයෙන් ම මේ ප්රථම ධ්‍යානයට පැමිණීම වන්නේ ය, යන නියමය මේ “ඒව” ශබ්දයෙන් හඟවන්නේ යයි දත යුතු.
මෙහිලා ප්‍ර‍ශ්නයෙකි. ඒව ශබ්දය උත්තරපදයෙහි ද නො දක්වා කුමක් හෙයින් පූර්‍වපදයෙහි පමණක් දක්වන ලද්දේ ද, කිම? අකුශල ධර්මයන්ගෙන් නො වෙන්වැ ද ධ්‍යාන උපදවා විසිය හැකි දඑසේ නොසිතිය යුතු. කාම නිස්සරණ හෙයින් ම එය ප්රථම පදයෙහි යොදන ලදී. ධ්‍යාන වනාහි සියලු කාම භවයන්ගේ සමතික්‍ර‍මණයට ප්‍ර‍තිපත්ති බැවින් ද, ක්ලේශ කාමයට ප්‍ර‍තිපක්‍ෂ බැවින් ද, කාමයන්ගේ ම නිස්සරණය යි. “කාමානමෙතං නිස්සරණං යදිදං නෙක්ඛම්මං”[1] යි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද වදාළ සේක. ‘නෙක්ඛම්මය යන යමෙක් වේ ද එය කාමයන්ගේ නිස්සරණය ය’ යනු එහි අර්ථ යි. මෙහි නෙක්ඛම්ම නම් ධ්‍යාන ය. (මෙයින් ව්‍යාපාදයට විරුද්ධ මෛත්‍රිය මෙන් ද, විහිංසාවට විරුද්ධ කරුණාව මෙන් ද ධ්‍යානයට කාමරාගය ඉඳුරා විරුද්ධ ය යි කී නියා දත යුතු)
තව ද “ඉධෙව භික්ඛවෙ සමණො ඉධදුතියො සමණො”[2] යනාදි දේශනා පාළියෙහි මෙන් මෙහි දු උත්තර පදයෙහිත් “ඒව” ශබ්දය යොදා කිය යුතු. කාමයන්ගෙන් පමණක් නොවේ. අන්‍ය නීවරණ සංඛ්‍යාත අකුශලයන්ගෙන් ද නො වෙන් වැ ධ්‍යාන උපදවා වසන්නට නො හැක. එහෙයින් “විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්චෙව අකුසලෙහි ධම්මෙහි” යි දෙපදයෙහි ම “ඒව” ශබ්දය යොදා ගත යුතුයි. එවිට කාමයන්ගෙන් වෙන්වැම අකුශල ධර්මයන්ගෙන් වෙන් වැම යන අර්ථය ලැබේ. (මහණෙනි, සෝවාන් මහණ ද මේ ශාසනයෙහි ම ය. දෙවන සකෘදාගාමි මහණ ද මේ ශාසනයෙහි ම ය යනු “ඉධෙව භික්ඛවෙ සමණො” යනාදි පාඨයෙහි අර්ථ යි.)
මේ දෙපදයෙහි දැක්වුණු විවිච්ච යන සාධාරණ වචනයෙන් තදඞ්ගවිවේක-විෂ්කම්භනවිවේක-සමුච්ඡේදවිවේක ද, චිත්තවිවේක-කායවිවේක-උපධිවිවේක යන ත්‍රීවිධවිවේක ද යන සියලු විවේකයෝ සංග්‍ර‍හ වෙති. එතකුදු වුවත් මේ ධ්‍යාන කථෘයෙහි කාය විවේක චිත්තවිවේක – විෂ්කම්භනවිවේක යන ත්‍රිවිධ විවේක පමණක් ඇතුළත් වන බව දත යුතු යි.
කාමෙහි යන මේ පදයෙන් “කතමෙ වත්‍ථුකාමා මනාපියා රූපා”[3] වස්තුකාම කවරේද මන වඩන රූප” යනාදීන් නිර්‍දෙශ පාළියෙහි දැක්වුණු වස්තුකාම ද
“ඡන්‍දො කාමො රාගො කාමො ඡන්‍දරාගො කාමො සඞ්කප්පො කාමො රාගො කාමො සඞ්කප්පරාගො කාමො ඉමෙ වුච්චන්ති කාමා”[4] යනාදීන් නිර්‍දෙශයෙහි හා විභඞ්ගයෙහි දැක්වුණු ක්ලේශකාම ද යන සියල්ල සඞ්ග්‍ර‍හ වන බව දත යුතු. “ඡන්දය කාමය රාගය කාමය, ඡන්දරාගය කාමය, සඞ්කල්පය කාමය, රාගය කාමය, සඞ්කල්ප රාගය කාමය, මොහු කාමයෝ යි කියනු ලැබෙත් යනු පාළියෙහි අර්ථ යි. (ප්‍රාර්‍ථනාකාරයෙන් ප්‍ර‍වෘත්ත වූ දුර්‍වල ලෝභය ඡන්‍දනාර්‍ථයෙන් ඡන්ද නම් වූයේ කැමති වන අර්‍ථයෛන් කාම නම් ව්. සෙස්සෙහි දු මෙමෙ නය යි එයට වඩා බලවත් ලොභය රඤ්ජනාර්‍ථයෙන් රාග නම් වේ. එයට වඩා බලවත් බහුල රාගය ඡන්‍දාරාග නම් වේ. නිමිත්තානුඛයඤ්ජනයන්ගේ සඞ්කල්පයට හේතු වූ ලෝභය සඞ්කල්පරාග නමි. එය වඩා බලවත් වූයේ රඤ්ජනාර්‍ථයෙන් රාග නම් වේ. සඞ්කල්ප වශයෙන් ප්‍ර‍වෘත්ත වෙසෙසින් බලවත් වූ ලෝභය සඞ්කල්පරාග නම් වේ යනු පැරකුම්බා සන්න ය.)මෙසේ ගත් කල්හි “විවිච්චෙව කාමෙහි” යන්නෙන් “වස්තුකාමයෙන් වේන වැ මැ” යන අර්ථය ලැබේ. එයින් කාය විවේකය කියවේ. “විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි” යන්නෙන් “ක්ලේශ කාමයෙන් හා සියලු අකුශලයෙන් වෙන් වැ මැ” යන අර්ථය ලැබේ. එයින් චිත්ත විවේකය කියවේ. පළමු දැක්වුණු වස්තුකාම විවේක වචනයෙන් කාම සුඛ හැරැපීම ද, දෙවුන දැක්වුණු ක්ලේශ කාම විවේක වචනයෙන් ධ්‍යාන සුඛ ලැබැ ගැන්මද ප්රකාශ විණි.
මෙසේ වස්තු කාම – ක්ලේශ කාම විවේකය කියවෙන හෙයින් ම මේ දෙපද අතුරෙන් පළමු වැන්නෙන් තෘෂ්ණාදි සංක්ලේශොත්පත්තියට හේතු වූ වස්තු දුරු කිරීම ද, දෙවැන්නෙන් ඒ සංක්ලේශ දුරු කිරීමද, එසේ ම පළමු වැන්නෙන් ලෝල භාව හේතු දුරු කිරීම ද, දෙවැන්නෙන් බාල භාව දුරු කිරීම ද, පළමුවැන්නෙන් කාම ගුණාධිගමයට හේතු වූ ප්‍රාණඝාතාදිය අශුද්ධ ප්‍රයෝග වන බැවින් එයින් වෙන්වීම් සංඛ්‍යාත ප්‍රයෝග ශුද්ධිය ද, දෙවැන්නෙන් තෘෂ්ණා සංක්ලේශ විශෝධනයෙන් හා විවපනිශ්‍ර‍ය ධ්‍යාන සංවර්‍ධනයෙන් වන ආශය පොෂණය ද, ප්රකාශ කරන ලද්දේ යයි දත යුතු. “කාමෙහි” යි වදාළ කාම අතුරෙන් වස්තු කාම පක්‍ෂයෙහි ක්රමය මෙසේ ය.
ක්ලේශකාම පක්‍ෂයෙහි ඡන්ද, රාග, කාමාසව, කාමරාග සංයොජන, රූපතෘෂ්ණා යනාදි නොයෙක් භේද ඇති කාමච්ඡන්‍දය කාමයයි කියන ලද්දේ ය. හේද අකුසලයෙහි සංග්‍ර‍හ වන නමුදු “තත්ථ කතමෙ කාමා ඡන්‍දො කාමො”[5] යනාදීන් විභඞ්ගයෙහි ධ්‍යානයට ප්‍ර‍තිපක්‍ෂ වන බැවින් අකුශල සාමාන්‍යයෙන් නො ගෙනැ වෙන් කොටැ ස්වරූපයෙන් දක්වන ලදි. ක්ලේශ කාම හෙයින් පූර්ව පදයෙහි හෝ අකුශල පර්‍ය්‍යාපන්ත බැවින් දෙවෙනි පදයෙහි හෝ වදාරන ලද්දේ යයි ද කිය යුතු. ඒ කාමය නොයෙක් භේද ඇති බැවින් “කාමස්මා”යි ඒක වචනයෙන් නො දක්වා “කාමෙහි”යි බහුවචනයෙන් දැක්වූහ. දිට්ඨි-මානාදි වූ සෙසු අකුසල ඇත ද, විභඞ්ගයෙහි “තත්ථ කතමෙ අකුසලා ධම්මා කාමච්ඡන්‍දො”[6] යනාදීන් නීවරණ ම අකුසල වශයෙන් දක්වන ලදී. ධ්‍යානාඞ්ගයන් තමන්ට විරුද්ධ වූවන්ට ප්‍ර‍තිපක්‍ෂ බව දැක්වීම් වශයෙනි.
ඒ එසේ මැයි :- නීවරණයෝ ධ්‍යානාඞ්ගයන්ට ප්‍ර‍තිපක්‍ෂයෝ ය. ධ්‍යානාඞ්ග විසින් නීවරණ වනසනු ලැබේ.කියන ලද මැයි – පෙටකයෙහි – “සමාධි කාමච්ඡන්‍දස්ස පටිපක්ඛො, පීති ව්‍යාපාදස්ස, වීතක්කො ථීන මිද්ධස්ස, සුඛං උද්ධච්ච-කුක්කුච්චස්ස, විචාරො විචිකිච්ඡාය”යි ‘සමාධි සංඛ්‍යාත ඒකග්ගතාව කාමච්ඡන්‍දයට ප්‍රීතිය ව්‍යාපාදයට ද විතර්කය ථීන මිද්ධයට ද, සුඛය උද්ධච්ච-කුක්කුච්චයට ද, විචාරය විචිකිච්ඡාවට ද විරුද්ධය, යනු එහි අර්ථ යි.
මෙසේ මේ “විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි”[7] යන දෙපද අතුරෙන් “විවිච්චෙව කාමෙහි” යන පදයෙන් කාමච්ඡන්‍දයාගේ විෂ්කම්භන විවේකය ද, “විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි” යන පදයෙන් පඤ්චනීවරණයන්ගේම විෂ්කම්භන විවේකය ද කියවිණි.
තව ද අගහිත ගහණ වශයෙන් ගතහොත් (අගහිත ගහණ න්ම මුල පෙදෙන් නොගත් දේ පසු පෙදෙන් ගැන්මයි) පළමු වන “විවිච්චෙව කාමෙහි” යන පදයෙන් කාමච්ඡන්‍ද නීවරණයාගේ ද, දෙවන “විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි” යන පදයෙන් කාමච්ඡන්‍දය හැරැ ව්‍යාපාදාදි සෙසු සතර නීවරණයන්ගේ ද, විෂ්කම්භන විවෙකය කියන ලද්දේ ය. එසේම පළමු පෙදෙන් ත්‍රිවිධ අකුශල මූල අතුරෙහි පඤ්චකාම ගුණ භේද විෂයක ලෝභයාගේ ද, දෙවන පෙදෙන් ආඝාත වස්තු භේදාදි විෂයක ද්වේෂ මෝහයන්ගේ ද, එසේ ම ඕඝ අතුරෙහි පළමු පෙදෙන් කාමොඝයාගේ ද, දෙවන පෙදෙන් භවාදි සෙසු ත්‍රිවිධ ඕඝයන්ගේ ද, යෝග අතුරෙහි පළමු පෙදෙන් කාම යෝගයාගේ ද, දෙවන පෙදෙන් භවාදි සෙසු ත්‍රිවිධ යෝගයන්ගේ ද, ආසව අතුරෙහි පළමු පෙදෙන් කාමාසවයාගේ ද, දෙවන පෙදෙන් භවාදි සෙසු ත්‍රිවිධ ආසවයන්ගේ ද, උපාදාන අතුරෙහි පළමු පෙදෙන් කාමුපාදානයාගේ ද, දෙවන පෙදෙන් දිට්ඨාදි සෙසු ත්‍රිවිධ උපාදානයන්ගේ ද, කායග්‍ර‍න්‍ථ අතුරෙහි පළමු පෙදෙන් අභිජ්ඣා කාය ග්‍ර‍න්‍ථයාගේ ද, දෙවන පෙදෙන් ව්‍යාපාදාදි සෙසු ත්‍රිවිධ කාය ග්‍ර‍න්‍ථයන්ගේද, සංයෝජන අතුරෙන් පළමු පෙදෙන් කාම රාග සංයොජනයාගේ ද, දෙවෙන පෙදෙන් සෙසු රූපරාගාදි නවවිධ සංයෝජනයන්ගේ ද, භව මූල අතුරෙහි පළමු පෙදෙන් තෘෂ්ණාවගේ හා තත් සම්ප්‍ර‍යුක්තයන්ගේ ද, දෙවෙන පෙදෙන් අවිද්‍යාවගේ හා තත් සම්ප්‍ර‍යුක්තයන්ගේ ද, අකුසල සිත් අතුරෙහි පළමු පෙදෙන් ලෝභ සම්ප්‍ර‍යුක්ත අෂ්ටවිධ අකුසල චිත්තයන්ගේ ද, දෙවන පෙදෙන් දෝෂ = මෝහ සම්ප්‍ර‍යුක්ත සෙසු චතුර්විධ අකුසල චිත්තයන්ගේ ද විෂ්කම්භන විවේකය කියන ලදැ යි දත යුතු යි.
“විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි” යන මේ පදයන්ගේ අර්ථ ප්රකාශය යි.
මෙතෙකින් ප්රථම ධ්‍යානය පිළිබඳ ප්‍රහාණාඞ්ග දක්වා ඉක්බිති සම්ප්‍රයොගාඞ්ග දක්වන්නට “සවිතක්කං සවිචාරං” යනාදිය වදාළේ ය. විතර්ක සහිත වූ විචාර සහිත වූ යනු එහි අර්ථ යි.
විසුද්ධි මාර්ගය – ]SN 03-07-02. අවිතක්ක සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ සැවැත්නුවරට නුදුරෙහිවූ ජේතවන නම් අනේපිඬු සිටුහුගේ ආරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එකල්හි ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ උදය කාලයෙහි හැඳපොරවා පාත්‍ර සිවුරුගෙන සැවැත්නුවරට පිඬු පිණිස පැමිණියහ. සැවැත්නුවර පිඬු පිණිස හැසිර පිණ්ඩපාතයෙන් පසු ආපසු එන්නේ අන්ධවනයට දිවා විහරණය පිණිස පැමිණ එක්තරා ගසක් මුල පරයන්කයක් බැඳ ධ්‍යාන සුවයෙන් වැඩ හිඳ සවස් කාලයෙහි විවේකයෙන්ඉන් නැගී සිටියේ ආපසු ජේතවන ආරාමය වෙත පැමිණියහ.[2] ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයෝ ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන් දුරදීම දැක්කේය.
දැක, ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ට මෙසේ කීය.
“ඇවැත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයෙනි,
ඔබවහන්සේගේ ඉන්ද්‍රියයෝ ප්‍රසන්නය.
මුහුණු වර්ණය පිරිසිදුය. අතිශයින්ම පිරිසිදුය.
ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ
අද කවර විහරණයකින් වාසය කළ සේක්ද?” යනුයි.[3] “ඇවැත්නි, මෙහි මම විතර්ක විචාරයන් සන්සිඳීමෙන් ඇතුළත පැහැදීම ඇති සිතේ එකඟබව ඇති විතර්ක රහිත විචාර රහිත සමාධියෙන් හටගත් ප්‍රීතිය හා සැපය ඇති ද්විතීයධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරමි.
“ඇවැත්නි, මට මම ද්විතීය ධ්‍යානයට සම වදිමියි කියා හෝ මම ද්විතීයධ්‍යානයට සමවැදුනෙමි කියා හෝ මම ද්විතීය ධ්‍යානයෙන් නැගීසිටියෙමියි කියා හෝ’ සිතක් නොවේය’යි කීහ.
[4] “ඒ එසේමය. ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් විසින් බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලේ “මම යන හැඟීම, මගේ යන හැඟීම,’ මානය හා අනුසය ධර්ම සම්පූර්ණ වශයෙන් නසන ලදහ. එම නිසා ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ට ‘මම ද්විතීය ධ්‍යානයට සමවදිමියි’ කියා හෝ ‘මම ද්විතීය ධ්‍යානයට සමවැදුනෙමි’ කියා හෝ ‘මම ද්විතීය ධ්‍යානයෙන් නැඟීසිටියෙමි’ කියා හෝ මෙබඳු සිතක් නොවේයයි”
(ආනන්ද ස්ථවිරතෙම කීය.)[ද්විතීය ධ්‍යානය
මෙහි කියන ලද්දා වූ ආකාරයෙන් ලද ප්රථම ධ්‍යානයෙහි මැනවින් වසීභාවය උපදවා ගෙන, එහි සමවැදෙමින් වාසය කරන යෝගාවචරයාහට විතර්ක විචාර යන අඞ්ගදෙකමැ හෝ ඒ දෙකින් එකක් හෝ ඕළාරික වශයෙන් වැටැහෙන්නට පටන් ගනියි. ධ්‍යාන විරුද්ධ ධර්ම වූ නීවරණයන්ට එය ආසන්න හෙයින්ය. ඒ අඞ්ගයන්ගේ දුබල බව ද දැනෙයි. එකල ඒ යෝගාවචරයාට “අහෝ මට විතර්කය නැති ධ්‍යානයක් ලදහොත් මැනවයි” අදහස පහළවෙයි. එකල ඔහු විසින් කළයුත්තේ තමා සමවදින ප්රථම ධ්‍යානයෙහි නිකාන්තිය වික්ඛම්භනය කිරීමයි. එසේ කොට දැන් මීළඟට අවිතර්ක සමාධිය ලැබ ගන්නෙමියි අධිට්ඨානයෙන් යුතුවැ ඒ මුල් පටිභාග නිමිත්තෙහි පරිකර්ම කළ යුතුය. එකලැ ඒ ඔහුගේ භාවනාව විතක්ක විරාග භාවනා නම් වෙයි. ප්රථම ධ්‍යානයේ ආසාව ගෙවීගිය විට එය උපවාර භාවනාවයි. සෙසු උපවාර භාවනාවන්හිදු මෙමැ ක්‍රමයයි. මේ ක්රමයෙන් උපචාර භාවනාව පවත්වාගෙන යාමේ දී විචාරාදී සියුම් අඞ්ග සතරින් යුත් ද්විතීය ධ්‍යානය පහළ වේ. තෘතීය ධ්‍යානාදිය ද මෙම පිළිවෙළින් ලැබෙන බව සලකනු.
- ප්රථම ධ්‍යානයට ප්‍රහීණාඞ්ග 5 යි, සම්ප්‍රයුක්තාඞ්ග 5 යි.
- ද්විතීය ධ්‍යානයට ප්‍රහීණාඞ්ග 1 යි, සම්ප්‍රයුක්තාඞ්ග 4 යි.
- තෘතීය ධ්‍යානයට ප්‍රහීණාඞ්ග 2 යි, සම්ප්‍රයුකතාඞ්ග 3 යි.
- චතුර්ථ ධ්‍යානයට ප්‍රහීණාඞ්ග 3 යි, සම්ප්‍රයුක්තාඞ්ග 2 යි.
- පඤ්චම ධ්‍යානයට ප්‍රහීණාඞ්ග 4 යි, සම්ප්‍රයුක්තාඞ්ග 2 යි.
ධ්‍යාන සතරේ ක්රමය අනුව නම් මීට වෙනස් වෙයි. ඒ මෙසේ යි:
- ප්රථමධ්යාන සිතේ ප්‍රහීණාඞ්ග නම් නීවරණ 5 ය. සම්ප්‍රයුක්තාඞ්ග නම් විතක්කාදී අංග 5 යි.
- ද්විතීය ධ්‍යානයට පැමිණීමේදී ඔහුට විතක්ක විචාර දෙක ම ඕළාරික වශයෙන් වැටහෙති, එහෙයින් ඒ ධ්‍යාන ලැබෙන විට ඒ දෙක ප්‍රහීණාඞ්ගයෝ වෙති. එහි පීති, සුඛ, එකග්ගතා තුන සම්ප්‍රයුක්තාඞ්ගයෝ වන්නාහ.
- තෘතිය ධ්‍යානයෙහි විතක්කාදී අඞ්ග තුන ප්රහීණ වෙයි. සුඛය හා එකග්ගතාව යන දෙක සම්ප්‍රයුක්තාඞ්ග වේ.
- චතුර්ථ ධ්‍යානයහි දී විතක්ක, විචාර, පීති, සුඛ යන සතර ප්‍රහීණාඞ්ගයෝය, උපෙක්ඛා – එකග්ගතා යන දෙක සම්ප්‍රයුක්තාඞ්ග වේ.
ධ්‍යාන සතර සඳහන් පෙළ
1. විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීති සුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති.
(යෝගී තෙමේ කාමයන් කෙරෙන් වෙන්වැමැ අකුසල ධර්මයන් කෙරෙන්ද වෙන්වැමැ විතර්ක සහිත වූ විචාර සහිත වූ විවේකයෙන් උපන් පීති සුඛ ඇති ප්රථම ධ්‍යානය උපදවාගෙන වාසය කෙරෙයි.)
2. විතර්ක විචාරානං වුපසමා අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවං අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිජං පීති සුඛං දුතියජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති.
(ප්රථම ධ්‍යානය ලැබගත් යෝගී තෙමේ විතක්ක විචාරයන්ගේ ව්‍යුපශම හේතුවෙන් ස්වසන්තානයෙහි උපන් සම්පසාදනයෙන් යුක්තවූ සිතේ සමාධිය වඩන්නාවූ විතර්ක නැති, විචාර නැති සමාධියෙන් උපන් පීති-සුඛ දෙකින් යුක්ත වූ ද්විතීය ධ්‍යානය උපදවා වාසය කෙරෙයි.)
3. පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛකො ච විහරති සතො ච සම්පජානො සුඛං ච කායෙන පටිසංවෙදෙති යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති, “උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛ විහාරීති, තං තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති”
(ප්‍රීතියගේ ද, විරාගයෙන් උපෙක්ෂකවැ ද වෙසෙයි. සිහි ඇත්තේද, නුවණ ඇත්තේද සුවද කයින් විඳියි. යම් ධ්‍යානයක් හේතුකොට ගෙන ඒ තුන්වෙනි ධ්‍යානයෙන් යුතු පුද්ගලයා” “උපෙක්‍ෂකයා, සිහි ඇත්තේය, සුව විහරණ ඇත්තේය” යි ආර්යයෝ කියද් ද, ඒ තුන්වෙනි ධ්‍යානය උපදවා වාසය කෙරෙයි.)
4. සුඛස්සච පහාන දුක්ඛස්සච පහානා පුබ්බෙව සොමනස්ස – දොමනස්සානං අත්‍ථංගමා අදුක්ඛං අසුඛං උපෙක්ඛා සති පරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති.
(තුන්වන ධ්‍යානය ලද යෝගී තෙමේ සුඛ දුක්ඛ දෙක ප්රහාණය කිරීමෙන් දුක් නොවූ සුව නොවූ උපෙක්ෂාවෙන් හා සතියෙන් ලත් පරිශුද්ධිය ඇති සතරවෙනි ධ්‍යානය උපදවා වාසය කෙරෙයි.)
පටිපදා අභිඤ්ඤා ක්ෂේත්‍රයෝ
ධ්‍යානයෙහි යෙදෙන්නහුගේ නිමිත්ත උපදින්නට මුල් අවස්ථාව ප්රතිපදා ක්ෂේත්‍රයයි. එයින් පසු අවස්ථාව අභිඤ්ඤා ක්ෂේත්‍රයයි. එහි පූර්වයෙහි විරුද්ධ ප්‍රත්‍යයන්ගේ ළඟාවීමෙන් දුකසේ පිළිපදින්නාගේ ප්‍රතිපදාව දුක් නම් වෙයි. සුවසේ පිළිපදින්නහුගේ ප්‍රතිපදාව සුඛ නම් වෙයි. පසුව ලැසිවැ අර්පණාවට පත්වූවහුගේ භාවනාව දන්‍ධාභිඤ්ඤා නම්වෙයි. වහා අර්පණාවට පත්වූවහුගේ භාවනාව ඛිප්පාභිඤ්ඤා නම් වෙයි.]
SN 03-07-03. පීති සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ සැවැත්නුවරට නුදුරෙහිවූ ජේතවන නම් අනේපිඬු සිටුහුගේ ආරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එකල්හි ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ උදය කාලයෙහි හැඳපොරවා පාත්‍ර සිවුරුගෙන සැවැත්නුවරට පිඬු පිණිස පැමිණියහ. සැවැත්නුවර පිඬු පිණිස හැසිර පිණ්ඩපාතයෙන් පසු ආපසු එන්නේ අන්ධවනයට දිවා විහරණය පිණිස පැමිණ එක්තරා ගසක් මුල පරයන්කයක් බැඳ ධ්‍යාන සුවයෙන් වැඩ හිඳ සවස් කාලයෙහි විවේකයෙන්ඉන් නැගී සිටියේ ආපසු ජේතවන ආරාමය වෙත පැමිණියහ.[2] ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයෝ ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන් දුරදීම දැක්කේය.
දැක, ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ට මෙසේ කීය.
“ඇවැත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයෙනි,
ඔබවහන්සේගේ ඉන්ද්‍රියයෝ ප්‍රසන්නය.
මුහුණු වර්ණය පිරිසිදුය. අතිශයින්ම පිරිසිදුය.
ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ
අද කවර විහරණයකින් වාසය කළ සේක්ද?” යනුයි.[3] “ඇවැත්නි, මම මෙහි ප්‍රීතියේද නොඇල්මෙන් සිහි ඇත්තේ, මනා නුවණැත්තේව උපෙක්ෂාවෙන් යුක්තව වාසය කරමි. කයින් සැපයද විඳිමි. ආර්යයෝ යමෙකුට උපෙක්ෂා ඇත්තේ සිහි ඇත්තේ සැපවිහරණ ඇත්තේයයි කියත්ද ඒ තෘතීයධ්‍යානයට’ පැමිණ වාසය කරමි.
‘ඇවැත්නි, ඒ මට මම තෘතීය ධ්‍යානයට සමවදිමියි කියා හෝ මම තෘතීයධ්‍යානයට සම වැදුනෙමි කියා හෝ මම තෘතීය ධ්‍යානයෙන් නැගීසිටියෙමි කියා හෝ’ මෙබඳු සිතක් නොවේ යයි කීහ.
[4] “ඒ එසේමය. ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් විසින් බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි මම යන හැඟීම, මගේ යන හැඟීම,’ මානය හා අනුසය ධර්ම සම්පූර්ණ වශයෙන් නසන ලදහ. එම නිසා ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ට ‘මම තෘතීය ධ්‍යානයට සමවදිමියි’ කියා හෝ ‘මම තෘතීයධ්‍යානයට සමවැදුණෙමි’ කියා හෝ ‘මම තෘතීයධ්‍යානයෙන් නැගීසිටියෙමි’ කියා හෝ මෙබඳු සිතක් නොවේයයි” (ආනන්ද ස්ථවිරතෙම කීය.)
[තෘතීය ධ්‍යානය උපදවන ආකාරය:
… ලැබැ ගත් ද්විතීය ධ්‍යානයෙහි යට කීසේ පස් ආකාරයකින් චීර්‍ණවශී වූවහු විසින් ප්‍ර‍ගුණ වූ ඒ ද්විතීය ධ්‍යානයෙන් නැඟී “මේ සමාපත්තිය ආසන්න වූ විතර්ක – විචාර සංඛ්‍යාත සතුරන් ඇත්තේ ය. එහි පවත්නා ප්‍රීතිය ද සිත උල්පවන්නෙකි. එ බැවින් එය ඖදාරික සේ වැටහේ. එය ඖදාරික බැවින් ම එහි අඞ්ග ද දුර්‍බලය”යි ද්විතීය ධ්‍යානයෙහි දෝෂ දැක තෘතීය ධ්‍යානය ශාන්ත වශයෙන් සලකා ඒ ද්විතීය ධ්‍යානයෙහි ආශාව දුරු කොටැ තෘතීය ධ්‍යානය ලබාගන්නා පිණිස භාවනා කටයුතු. එසේ භාවනාරම්භ කරන්නා ද්විතීය ධ්‍යානයෙන් නැඟි නුවණ ඇති වැ ධ්‍යානාඞ්ග ප්‍ර‍ත්‍යවේක්‍ෂා කරත් ම ඔහුට ප්‍රීතිය ඖදාරික වශයෙන් වැටහෙයි සුඛය හා එකග්ගතාව ශාන්ත වශයෙන් වැටහෙයි. එවිට හේ ඖදාරිකාඞ්ගය දුරු කරනු පිණිස ද, ශාන්තාඞ්ග ලබනු පිණිස ද ඒ නිමිත්තම “පඨවි පඨවි” යි නැවත නැවත මෙනෙහි කරයි. එසේ මෙනෙහි කරත්ම දැන් තෘතිය ධ්‍යානය උපදින්නේ ය යි භාවඞ්ග සිඳි ඒ පඨවී කසිණය ම අරමුණු කොටැ මනෝද්වාරාවර්‍ජනය උපදී. ඉක්බිති එ ම අරමුණු කොටැ ජවන් සතරෙක් හෝ පසෙක් දිවෙයි. එහි අවසාන ජවනය රූපාවචර තෘතීය ධ්‍යානය යි. මොබ සෙස්ස යට කී සේ කාමාවචර ය. මෙතෙකින් ඒ යොගීයා
“පීතියා ච චිරාගා උපෙක්ඛකො ච විහරති යතො ච සම්පජානො සුඛං ච කායෙන පටිසංවෙදෙති. යං තං අරියා ආවික්ඛන්ති “උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී”ති තතියජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති[1] යි දැක්වුණු පරිදි ඒකාඞ්ගයෙකින් අඩු වූ අඞ්ගද්වයකින් සමන්විත වූ ත්‍රිවිධ කල්‍යාණයෙන් හා දශ ලක්ෂණයෙන් යුත් පඨවි කසිණ තෘතීය ධ්‍යානය ලැබැ ගත්තේ වෙයි.
“පීතියා ච විරාගා” යනාදියෙහි පදානුක්‍ර‍ම විවරණය මෙසේ ය.
පීතියාච විරාගා = යට දැක්වුණු ආකාර ඇති ප්‍රීතිය පිළිබඳ පිළිකුල් කිරීමෙන් හෝ ඉක්මීමෙන්, මෙහි “ච” ශබ්ද සම්පිණ්ඩනාර්‍ථ යි. එයින් සම්පිණ්ඩණය කරන්නේ ප්‍රීතියේ හා විතර්ක විචාරයන්ගේ ව්‍යුපශමය යි. ප්‍රීති ව්‍යුපශමය සම්පිණ්ඩනය කරන කල්හි ප්‍රීතියෙන් විරාගයෙන්, වැළි ප්‍රීති ව්‍යුපශමයෙන් යි පද යෝජනා කටයුතු ය. මෙහි විරාග නම් ජිගුච්ඡනය යි. පිළිකුල් කිරීම යි. එබැවින් ප්‍රීතියෙහි ජුගුප්සාවෙන් හා ප්‍රීතිය සමතික්‍ර‍මයෙන් යන අර්ථය දත යුතු. විතර්ක විචාරයන්ගේ ව්‍යුපශමය සම්පිණ්ඩනය කරන කල්හි ප්‍රීතියෙහි විරාගයෙන් වැළි ‘විතර්ක විචාරයන්ගේ ව්‍යුපශමයෙන්’යි පද යෝජනා කටයුතු. මෙහි විරාගය සමතික්‍ර‍මණාර්‍ථ යි. එහෙයින් ප්‍රීතිය සමතික්‍ර‍මණය කිරීමෙන්, විතර්ක විචාර ද ව්‍යුපශමනය කිරීමෙන් යි එවිට අර්ථ ගත යුතු.
විතර්ක – විචාර ද්විතීය ධ්‍යානයෙහි දී සන්සිඳුණේ නො වේ ද, මෙහි යළිදු කුමක් හෙයින් ගනු ලැබේද යනු මෙහි ලා ප්‍ර‍ශ්නයෙකි. මේ ධ්‍යානයට මාර්ග දක්වනු පිණිස හා ගුණ කියනු පිණිසය යනු උත්තරයි. එහි විස්තරය මෙසේ දත යුතු.
විතර්ක[2] විචාර ව්‍යුපශමය මේ ධ්‍යානයට එකාන්ත මාර්‍ගයෙකි. ද්විතීය ධ්‍යානය නො ලද හොත් තෘතීය ධ්‍යානය නො ලද හැකි බැවින් විතර්ක විචාර සමතික්‍ර‍මණය තෘතීය ධ්‍යාන ලාභයට මාර්ග යි. මේ පළමු වන උත්තරයේ විස්තර යි. අනාගාමී මාර්ගය දක්වන තන්හි “පඤ්චන්තං ඔරමභාගියාන සංයොජනානං පහාණා”[3] යි. එයින් නො පහනු ලබන සක්කායදිට්ඨි ආදීන්ගේ ද ප්රහාණය දක්වනුයේ එහි ගුණ කීම ය. එය ලබාගනු සඳහා උත්සාහ උපදවීම සඳහා ය. එමෙන් මෙහිදු මෙයින් නොසන්සිඳෙන විතර්ක-විචාර ව්‍යුපශමය කීම එහි ගුණ කීම යි.
උපෙක්ඛකො ච විහරති = උප්පත්තිතො ඉක්ඛති ති උපෙක්ඛා-යුක්ති වශයෙන් බලන්නේ උපේක්‍ෂා ය. පක්‍ෂපාත නොව සම වැ බලන්නේ යයි සේයි. ව්‍යක්ත වූ විපුල වූ ස්ථිරත්‍වයට පැමිණි ඒ උපේක්‍ෂායෙන් යුත් බැවින් තෘතීය ධ්‍යාන සමංගී පුද්ගල උපේක්‍ෂකය යි කියනු ලැබේ. (ව්‍යක්තත්‍වය සංකේලශ විගමනයෙනි. විපුලත්‍වය මහද්ගත භාවයට පැමිණීමෙනි. ස්ථිරත්‍වය ප්‍රීති විගමයෙනි.) උපේක්ෂාව දස වැදෑරුම් වේ.SN 03-07-04. උපෙක්ඛා සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ සැවැත්නුවරට නුදුරෙහිවූ ජේතවන නම් අනේපිඬු සිටුහුගේ ආරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එකල්හි ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ උදය කාලයෙහි හැඳපොරවා පාත්‍ර සිවුරුගෙන සැවැත්නුවරට පිඬු පිණිස පැමිණියහ. සැවැත්නුවර පිඬු පිණිස හැසිර පිණ්ඩපාතයෙන් පසු ආපසු එන්නේ අන්ධවනයට දිවා විහරණය පිණිස පැමිණ එක්තරා ගසක් මුල පරයන්කයක් බැඳ ධ්‍යාන සුවයෙන් වැඩ හිඳ සවස් කාලයෙහි විවේකයෙන්ඉන් නැගී සිටියේ ආපසු ජේතවන ආරාමය වෙත පැමිණියහ.[2] ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයෝ ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන් දුරදීම දැක්කේය.
දැක, ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ට මෙසේ කීය.
“ඇවැත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයෙනි,
ඔබවහන්සේගේ ඉන්ද්‍රියයෝ ප්‍රසන්නය.
මුහුණු වර්ණය පිරිසිදුය. අතිශයින්ම පිරිසිදුය.
ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ
අද කවර විහරණයකින් වාසය කළ සේක්ද?” යනුයි.[3] “ඇවැත්නි, මම මෙහි සැපයද දුරුකිරීමෙන් දුකද දුරුකිරීමෙන් පළමු කොටම සොම්නස් දොම්නස් දෙකම නැතිකිරීමෙන් දුක් රහිත සැප රහිත උපෙක්ෂා ස්මෘතියෙන් පිරිසිදු වූ සතරවැනි ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරමි.
‘ඇවැත්නි, මම සතරවෙනි ධ්‍යානයට සම වදිමියි කියා හෝ මම සතරවෙනි ධ්‍යානයට සම වැදුනෙමි කියා හෝ මම සතරවෙනිධ්‍යානයෙන් නැගීසිටියෙමියි කියා හෝ’ මෙබඳු සිතක් නොවේය”යි කීහ.
[4] “ඒ එසේමය ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් විසින් බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි ‘මම යන හැඟීම, මගේ යන හැඟීම,’ මානය හා අනුසය ධර්ම සම්පූර්ණ වශයෙන් නසන ලදහ. එම නිසා ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ට ‘මම සතරවෙනිධ්‍යානයට සමවදිමියි’ කියා හෝ ‘මම සතරවෙනි ධ්‍යානයට සමවැදුණෙමි’ කියා හෝ ‘මම සතරවෙනිධ්‍යානයෙන් නැඟී සිටියෙමි’ කියා හෝ මෙබඳු සිතක් නොවේයයි’
(ආනන්ද ස්ථවිර තෙමේ කීය.)සතරවැනි ධ්‍යානය
යට දැක්වුණු සේ ලබා ගත් තෘතීය ධ්‍යානයෙහි ආවර්‍ජනාදි පස් ආකාරයෙන් චීර්‍ණවශී වැ ප්‍ර‍ගුණ වූ එයින් නැගී “මේ සමාපත්තිය ආසන්න වූ ප්‍රීති නමැති පසමිතුරෙක් ඇත්තේ ය. මෙහි පවත්නා සැපය යන අභෝගයෙන් මෙය ඖදාරික සේ ද වැටහෙයි. එහෙයින් ම එය අඞ්ග දුර්‍වලය”යි එහි දොස් දැකැ චතුර්ථ ධ්‍යානය ශාන්ත වශයෙන් සලකා තෘතීය ධ්‍යානයෙහි අපේක්‍ෂාව හැරැ පියා චතුර්‍ථධ්‍යානය ලබාගන්නා පිණිස භාවනාරම්භ කටයුතු යි.
තෘතීය ධ්‍යානයෙන් නැඟී සිහි නුවණ ඇති වැ ඒ යෝගාවචර එසේ භාවනාරම්භ කොටැ ධ්‍යානාඞ්ග ප්‍ර‍ත්‍යවේක්‍ෂාකරත් ම ඔහුට චෛතසික සෞමනස්‍ය සඞ්ඛ්‍යාත සුඛය ඖදාරික වශයෙන් ද, උපේක්‍ෂාවේදනාව හා චිතේතකාග්‍ර‍තාව ශාන්ත වශයෙන් ද වැටහෙයි. එවිට හේ ඖදාරිකාඞ්ග ප්රහාණය පිණිස හා ශාන්තාඞ්ග ප්‍ර‍තිලාභය පිණිස ඒ කසිණ නිමිත්තයම “පඨවි – පඨවි”යි නැවත නැවත මෙනෙහි කරන්නේ ය. එසේ මෙනෙහි කරත් ම දැන් චතුර්ථ ධ්‍යානය උපදී යයි භාවාඞ්ග සිඳී. ඒ පඨවි කසිණය ම අරමුණු කොටැ මනොද්‍වරාවර්‍ජනය උපදී. ඉක්බිති එයම අරමුණු කොටැ ජවන් සතර හෝ පස දිවේ. එයින් අවසාන ජවනය රූපාවචර චතුර්‍ථධ්‍යානිකය. සෙස්ස යට කීසේ කාමාවචර යි.
මෙහි කිය යුතු විශේෂයක් ඇති :- සුඛ වේදනාව, අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවට ආසේවනප්‍ර‍ත්‍යයෙන් ප්රත්යය නොවේ. චතුර්ථ ධ්‍යානයෙහි ලැබිය යුත්තේ අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවය. එබැවින් ඒ සතර – පස් ජවන් උපේක්‍ෂාවේදනා සම්ප්‍ර‍යුක්තය. එ බැවින් එහි ප්‍රීතිය නො වන්නේ ය.
මෙතෙකින් ඒ යෝගාවචර “සුඛස්සච පහාණා දුක්ඛස්ස ච පහාණා පුබ්බෙව සොමනස්ස දොමනස්සානං අත්‍ථඞ්ගමා අදුක්ඛං අසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති”[1] යි වදාළ පරිදි සුඛය ද ප්රහාණය කිරීමෙන් දුක්ඛය ද ප්රහාණය කිරීමෙන්, පූර්වයෙහි ම සෞමනස්‍ය හා දොම්නස්‍ය අසතඞ්ගම කිරීමෙන්, දුක් නොවූ, සුඛ නොවූ, උපේක්‍ෂා ස්මෘතියෙන් පිරිසිදු වූ, චතුර්ථ ධ්‍යානය ලබා වාසය කරන්නේ ය. මෙසේ ඔහු විසින් එක් අඞ්ගයෙකින් විප්‍ර‍හීණ වූ, අඞ්ගද්‍වයයෙකින් සමන්විත වූ, ත්‍රිවිධ කල්‍යාණ හා දශ ලක්ෂණ සමපන්න පඨවිකසිණ චතුත්‍ථජ්ඣානය ලබාගන්නා ලද්දේ වේ.
“සුඛස්ස ච පහාණා” යනාදියෙහි විවරණය මෙසේ ය. සුඛස්ස ච පහාණා දුක්ඛස්ස ච පහාණා = කායිකා සුඛය ද, කායික දුඃඛය ද ප්රහාණය කිරීමෙන්,
පුබේබව = ඒ ප්රහාණය පූර්වයෙහි ය. චතුර්ථ ධ්‍යානලක්‍ෂණයෙහි නොවේ.
සොමනස්ස දොමනස්සානං අත්‍ථඞ්ගමා = චෛතසික සුඛ චෛතසිකදුඃඛ යන මේ දෙක ද පූර්වයෙහි ම අස්තංගම කිරීමෙන් අස්තංගම නම් ප්රහාණය මැ යි. ඔවුන්ගේ ප්රහාණය කවරදා වන්නේ ද චතුර්‍ථධ්‍යානයන්ගේ උපචාරක්‍ෂණයෙහි ය.
ඒ එසේ මැ යි :-
සොමනස්ස චතුර්ථ ධ්‍යානයාගේ උපචාරක්‍ෂණයෙහි ද, දුක්ඛ දොමනස්ස – සුඛයෝ ප්රථම – ද්විතීය – තෘතීය ධ්‍යානයන්ගේ උපචාරක්‍ෂණයෙහි ද, ප්රහීණ වෙති. කිය යුත්තෙක් ඇති “සුඛස්සච පහාණා දුක්ඛස්ස ච පහාණා පුබ්බෙව සොමනස්ස දොමනස්සා නං අත්‍ථංගමා’යි. මෙහි සුඛ-දුක්ඛ-සොමනස්ස-දොමනස්ස වදාළේ ප්රහාණ ක්රමයෙන් නොවේ. ඉන්‍ද්‍රිය විභඞ්ගයෙහි ඉන්‍ද්‍රිය උදේදස කළ ක්‍ර‍මයෙනි. ප්රහාණ ක්රමයෙන් වදාළේ නම් ‘දුක්ඛං-දොමනස්සං-සුඛං-සොමනස්සං’ විය යුතුය.
ප්‍ර‍ශ්නයෙකි :- මේ සුඛ-දුක්ඛ-සොමනස්ස-දොමනස්සයෝ ඒ ඒ ධ්‍යානයන්ගේ උපචාර ක්‍ෂණයෙහි ප්රහීණ වෙත් නම් “කත්‍ථචුප්පන්තං දුක්ඛින්‍ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති? ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛු විවිච්චෙ ව කාමෙහි -පෙ- පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. එත්‍ථචුප්පන්තං දුක්ඛින්‍ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති. කත්‍ථ චුප්පන්තං දොමනස්සින්‍ද්‍රියං -පෙ- සුඛින්‍ද්‍රියං -පෙ- සොමනස්සින්‍ද්‍රියං -පෙ- අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති. ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛු සුඛස්ස ච පහාණා -පෙ- චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති එක්‍ථචුප්පන්තං සොමනස්සින්‍ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති”[2] යි. කුමක් හෙයින් ධ්‍යානයෙහි දී ම නිරෝධය වදාරන ලද්දේ ද (පෙළෙහි අර්ථ සුගම ය.)
උත්තර මෙසේ ය :- අතිශය නිරෝධ හෙයිනි. ප්රථම ධ්‍යානාදියෙහි ඒ දුඃඛාදීන්ගේ නිරෝධය අතිශය නිරෝධය. නිරෝධ මාත්‍ර නොවේ. උපචාර ක්‍ෂණයෙහි ඔවුන්ගේ නිරෝධය නිරෝධ මාත්‍ර‍ය අතිශය නිරෝධ නොවේ. එසේ මැයි :- යම් ආවර්‍ජනයකින් අර්‍පනාව වේ ද එයින් භින්න වූ ආවර්‍ජන ඇති ප්‍ර‍ථමධ්‍යානෝපචාරයෙහි දී නිරුද්ධ වූ දුඃඛෙන්‍ද්‍රිය මැසි-මදුරු ආදීන්ගේ ඩැහැමෙන් හෝ විෂම හිඳීමෙන් ලැබෙන පීඩායෙන් හෝ යළිදු උපදිය හැකිය. අර්‍පනායෙහි දී ඒ නැවත නූපදනේ ම ය. තවද උපචාරයෙහි දී නිරුද්ධ වූ ඒ දුඃඛෙන්‍ද්‍රිය ප්‍ර‍තිපක්‍ෂ ධර්මය විසින් නො නසන ලද බැවින් මනා වැ නිරුද්ධ වූයේ නොවේ. දුඃඛෙන්‍ද්‍රියයට ප්‍ර‍තිපක්‍ෂ නම් ප්‍රීතියයි. අර්‍පනායෙහිදී ප්‍රිතීය පැතිරීමෙන් සියලු කය සුඛයෙන් වදනා ලද්දේ ය. සුඛයෙන් වදනා ලද කය පිළිබඳ දුඃඛෙන්‍ද්‍රිය ප්‍ර‍තිපක්‍ෂ ධර්මය විසින් නසනා ලද බැවින් මනාව නිරුද්ධ වූයේ වෙයි.
එසේ මැ භින්න වූ ආවර්‍ජන ඇති ද්විතීය ධ්‍යානොපචාරයෙහි ප්රහීණ වූ දොමනස්සින්‍ද්‍රියය විතර්ක විචාර ප්රත්යය කොටැ ඇති කායක්ලමථුවක් හෝ චිත්ත පීඩාවක් හෝ ඇති කල්හි නැවත උපදනේ ය. විතර්ක – විචාර නැති කල්හි නැවත නූපදනේ ය. යම් තැනෙක දෝමනස්සින්‍ද්‍රිය වේ නම් ඒ වන්නේ විතර්ක – විචාර ඇති බැවින් ය. ද්විතීය ධ්‍යානෝපචාරයෙහි විතර්ක – විචාර අප්‍ර‍හීණ ය. එබැවින් එහි දොමනස්සින්‍ද්‍රිය විය හැකි ය. ප්රහීණ ප්රත්ය බැවින් ද්විතීය ධ්‍යානයෙහි දොමනස්සින්‍ද්‍රිය නො වන්නේ ය.
එසේ ම තෘතීය ධ්‍යානෝපචාරයෙහි දී ප්රහීණ වූ සුඛින්‍ද්‍රිය ප්‍රීතියෙන් උපන් ප්රණීත රූපයෙන් පැතුරුණු සිරුරු ඇතියාහට නැවත උපදිය හැකිය. තෘතීය ධ්‍යානයෙහි දී නම් නූපදිය හැකි ය. එහිදී සුඛයට ප්රත්යය වූ ප්‍රීතිය සර්වාකාරයෙන් නිරුද්ධ බැවිනි. එසේම චතුර්‍ථධ්‍යානෝපචාරයෙහි දී ප්රහීණ වූ සෝමනස්සින්‍ද්‍රියය ආසන්න බැවින් අර්පණා ප්‍රාප්ත උපේක්‍ෂා නැති වැ මැනෙවින් නො ඉක්මුණු බැවින් නැවත උපදිය හැකි ය. චතුර්‍ථධ්‍යානයෙහිදී නම් නූඵදිය හැකි ය. එහි අර්පණා ප්‍රාප්ත උපේක්‍ෂා ඇති බැවිනි.
“ඵත්‍ථුප්පන්නං දුක්ඛීන්‍ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති”යි අපරිසෙස ශබ්දය, යොදන ලද්දේ මේ නිසා යයි දත යුතු.
තවද ප්‍ර‍ශ්නයෙකි :- ප්‍ර‍ථමාදි ඒ ධ්‍යානයන්ගේ උපචාරයෙහි ප්රහීණ වූ මේ වේදනා යළිදු කුමක් හෙයින් දක්වන ලද ද.
උත්තරය මෙසේය :- සුවසේ ගැන්ම පිණිස ය. “අදුක්ඛමසුඛං” යි මෙහි දැක්වුනු අදුක්ඛාසුඛ වේදනාව හෙවත් උපේක්‍ෂාවේදනාව සියුම් ය. සුවසේ දැනගන්නට අපහසු ය. ළං වැ ගන්නට බැරිතරම් චණ්ඩ වූ ගොනු අල්ලාගැනීම පිණිස ගොපල්ලා ගාලෙහි සියලු ගෙරින් එක්කොටැ එක එකා බැහැර කරමින් පිළිවෙළින් ආ චණ්ඩයා “මේ ඌය උහු ගනිවු” ය යි උහු ද ගන්නේ ද, මෙන් බුදුහු සුව සේ ගැන්ම පිණිස මුල පටන් සියලු වේදනා දැක්වූ සේක. එසේ දැක්වීමෙන් සුවත් නො වූ දුකුත් නො වූ, සොම්නසුත් නො වූ, දොම්නසුත් නො වූ යම් වේදනාවෙක් වේ ද එය අදුක්ඛාසුඛ වේදනාය යි ගන්වන්නට හැකි ය.
තව ද අදුක්ඛාසුඛ හෙවත් උපේක්‍ෂා චේතෝ විමුක්තියට ප්රත්යය දක්වනු සඳහා ද මේ වදාළේ යයි දත යුතු. අදුක්ඛාසුඛයට හෙවත් උපේක්‍ෂාවට ප්රත්යය නම් – සුඛ දුඃඛ ප්‍ර‍හාණාදිය යි. වදාළේ මැ යි.
“චත්තාරො ඛො ආවුසො පච්චයා අදුක්ඛමසුඛාය චෙතො විමුත්තියා සමාපත්තියා, ඉධ ආවුසො භික්ඛු සුඛස්සච පහාණා – පෙ – චතුත්‍ථංඣානං උපසම්පජ්ජවිහරති. ඉමෙ ඛො ආවුසො චත්තාරො පච්චයා අදුක්ඛමසුඛාය චේතොවිමුත්තියා”[3] යි අර්ථ සුගම යි.
තවද සෝවාන් මාර්‍ගයෙහි දී ප්රහීණ වූ සක්කායදිට්ඨි ආදිය අනාගාමි මාර්ගයට ප්රශංසා පිණිස එහි දී ද වදාළා සේ මෙයට ප්රශංසා පිණිස සෙසු වේදනා ද මෙහි දී වදාළ සේකැයි දත යුතු.
තවද ප්රත්යය නාශයෙන් හෝ රාගද්වේෂාදීන් කෙරෙන් ඉතා දුරු බව දක්වන්නට මෙය වදාළේය යි දත යුතු.
එසේ මැ යි :-
මොවුන් අතුරෙන් සුඛය සොමනස්සයට ද, සොමනස්සය රාගයට ද, දුක්ඛය දොමනස්සයට ද දොමනස්සය ද්වේෂයට ද, ප්රත්යය ය. සුඛ-දුක්ඛ නාශයෙයන් ප්රත්යය සහිත රාග ද්‍වෙෂයෝ නැසුණෝ වෙති. එයින් ඔවුහු ඉතා දුරුවූවෝ වෙත්.
අදුක්ඛමසුඛං = දුක්ඛ නැති බැවින් අදුක්ඛ වූ, සුඛ නැති බැවින් අසුඛ වූ, මෙයින් දැක්වුණේ දුඃඛ-සුඛ දෙකට ප්‍ර‍තිපක්‍ෂ වූ තෘතීය වේදනා නම් අදුක්ඛාසුඛ වේදනා ය. උපේක්‍ෂා යයි සේ යි. උපේක්‍ෂායෙහි ලක්ෂණය ඉෂ්ටානිෂ්ට දෙකට විපරීත වූ මධ්‍යස්ථාලම්බනානුභවනය යි. රසය හෙවත් කෘත්‍යය මධ්‍යස්ථ භාවය යි. පච්චුපට්ඨානය ගල් පිට මුවන් ගිය මං සේ සුව දුක් දෙකින් අනුමාන කටයුතු බැවින් අවිභූත භාවය යි හෙවත් නො පහළ බව යි. පදට්ඨානය සුඛ නිරෝධය යි. (චතුර්ථ ධ්‍යානෝපචාරය සුඛ නිරෝධ නමි. ඒ ආසන්න කාරණ කොටැ ඇත්තේය. යන අර්ථ යි.)
උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං = උපේක්‍ෂායෙන් ජනිත ස්මෘති පාරිසුද්ධි ඇති. මේ ධ්‍යානයෙහි ස්මෘතිය පිරිසිදු ය. ඒ පිරිසිදු බව උපේක්‍ෂායෙන් කැරුණේ ය. අන්‍යයෙකින් කැරුණේ නො වෙයි. එහෙයින් එය උපේක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිය යි කියනු ලැබේ. “අයං සති ඉමාය උපෙක්ඛාය විවටා හොති පාරිසුද්ධා පරියොදාතා තෙන වුච්චති උපේක්ඛා සති පාරිසුද්ධිං”[4] යි විභඞ්ගයෙහිදු වදාළේ ය. මේ ස්මෘතිය මේ උපේක්‍ෂායෙන් විවෘත ය, පරිශුද්ධ ය, නිර්‍මල ය. එහෙයින් උපෙක්ඛා – සතිපාරිසුද්ධිය යි කියනු ලැබේ යනු එහි අර්ථ යි. ස්මෘති පිරිසිදු කරන මේ උපේක්ෂාව අර්ථ වශයෙන් ගතහොත් තත්‍ර‍මජ්ඣත්තතාවය යි දත යුතු. ඒ තත්‍ර‍මජ්ඣත්තතායෙන් පිරිසිදු වන්නේ ස්මෘතිය මතු නොවේ. සියලු සම්ප්‍ර‍යුක්ත ධර්මයෝ ම පිරිසිදු වෙති. එහෙත් දේශනාව ස්මෘති ශීර්ෂයෙන් වදාළේ ය.
වැළි කිය යුත්තෙක් ඇති, මේ උපේක්ෂාව යට ධ්‍යානත්‍ර‍යයෙහි ද පවත්නේ ය. දහවල් සූර්‍ය්‍ය රශ්මියෙන් අභිභූත බැවින් ද, සෞම්‍යත්‍වයෙන් හා තමහට උපකාරත්‍වයෙන් සභාග වූ රාත්‍රිය නො ලැබීමෙන් ද, දහවල් විද්‍යමාන වූ ද චන්ද්ර රේඛාව අපාරිසුද්ධ අපරියොදාත වන්නා සේ මේ තත්‍ර‍මජ්ඣත්තුපේක්ඛාව ද, විතර්‍කාදි විරුද්ධ ධර්ම තේජසින් මැඩුණු බැවින් ද, සභාග වූ උපේක්ෂාව නො ලැබුණු බැවින් ද, ප්රථම ධ්‍යානාදීයෙහි විද්‍යමාන වුවද, අපරිසුද්‍ධ අපරියෝදාත වන්නේ ය. (නො තියුණු බැවින් චන්ද්ර රේඛාව මෙන් රාත්‍රි ද සෞම්‍ය ය, රාත්‍රියෙහි ම චන්ද්ර රෙඛාව දිලියෙන බැවින් රාත්‍රිය චන්ද්ර රේඛාවට උපකාරය.) ඒ අපිරිසිදු කල්හි අපිරිසිදු වූ චන්ද්ර රේඛායෙහි ප්‍ර‍භාව මෙන් සහජාත වූ ද ස්මෘති ආදීහු අපිරිසිදු වෙති. එහෙයින් මේ ප්රථම ධ්‍යානාදියෙහි එකෙකුදු “උපෙක්ඛා සති පාරිසුද්ධි” යයි නො වදාරන ලදි. මේ චතුර්ථ ධ්‍යානයෙහි වනාහි විතර්‍කාදි විරුද්ධ ධර්ම සංඛ්‍යාත තෙජසින් නො මැඩුනු බැවින් ද, උපේක්‍ෂා වේදනා සංඛ්‍යාත රාත්‍රිය ලැබුණු බැවින් ද, මේ තත්‍ර‍මජ්ඣත්තුපෙක්ඛා සංඛ්‍යාත චන්ද්ර රෙඛාව ඉතාම අපිරිසිදු ය. එබැවින් පිරිසිදු චන්ද්ර රෙඛායෙහි ප්‍ර‍භාව මෙන් සහජාත වූ ස්මෘති ආදීහු ද පිරිසිදු ය. නිර්‍මල ය. එ බැවින් මෙම උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිය යි වදාරන ලද්දේ යයි දත යුතු.
චතුත්ථං – ගණන් පිළිවෙළින් හෝ සතර වැනි වැ සම වදින බැවින් හෝ සතර වැනි වූ.
“එකඞ්ග විප්පහීණං දුවඞ්ගසමන්තාගතං” යන මෙහි සෞමනස්‍ය ප්රහාණ වශයෙන් එකාඞ්ග විප්‍ර‍හීණත්‍වය දත යුතු. ඒ සෞමනස්‍ය ප්රහාණ ද එක වීථියෙහි පූර්ව ජවන්හි ම වන්නේ ය. එහෙයින් එය ඒ ධ්‍යානය පිළිබඳ ප්‍ර‍හාණාඞ්ගය යි කිය යුතු. උපේක්‍ෂා – ඒකාග්රතා යන මොවුන්ගේ උතපත්ති වශයෙන් දුවඞ්ගසමන්නාගතතාව දත යුතු. සෙස්ස ප්‍ර‍ථමධ්‍යානයෙහි කී නියා මැයි.SN 03-07-05. ආකාසානඤ්චායතන සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ සැවැත්නුවරට නුදුරෙහිවූ ජේතවන නම් අනේපිඬු සිටුහුගේ ආරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එකල්හි ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ උදය කාලයෙහි හැඳපොරවා පාත්‍ර සිවුරුගෙන සැවැත්නුවරට පිඬු පිණිස පැමිණියහ. සැවැත්නුවර පිඬු පිණිස හැසිර පිණ්ඩපාතයෙන් පසු ආපසු එන්නේ අන්ධවනයට දිවා විහරණය පිණිස පැමිණ එක්තරා ගසක් මුල පරයන්කයක් බැඳ ධ්‍යාන සුවයෙන් වැඩ හිඳ සවස් කාලයෙහි විවේකයෙන්ඉන් නැගී සිටියේ ආපසු ජේතවන ආරාමය වෙත පැමිණියහ.[2] ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයෝ ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන් දුරදීම දැක්කේය.
දැක, ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ට මෙසේ කීය.
“ඇවැත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයෙනි,
ඔබවහන්සේගේ ඉන්ද්‍රියයෝ ප්‍රසන්නය.
මුහුණු වර්ණය පිරිසිදුය. අතිශයින්ම පිරිසිදුය.
ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ
අද කවර විහරණයකින් වාසය කළ සේක්ද?” යනුයි.[3] “ඇවැත්නි, මෙහි මම සියලු ආකාරයෙන් රූප සඤ්ඤාවන්ගේ දුරුකිරීමෙන් හැඟීම් ස්වභාවය ඇති රූප සඤ්ඤාවන්ගේ බැහැරකිරීමෙන්, නානත්ත සඤ්ඤාවන්ගේ මෙනෙහි නොකිරීමෙන් ආකාශය අනන්තයයි ආකාසානඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කරමි.
“ඇවැත්නි, ඒ මට මම ආකාසානඤ්චායතන ධ්‍යානයට සම වඳිමියි කියා හෝ මම ආකාසානඤ්චායතන ධ්‍යානයට සම වැදුනෙමි කියා හෝ මම ආකාසානඤ්චායතනධ්‍යානයෙන් නැගීසිටියෙමියි කියා හෝ මෙබඳු සිතක් නොවේයයි කීහ.
[4] “ඒ එසේමය. ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් විසින් බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලේ ‘මම යන හැඟීම, මගේ යන හැඟීම,’ මානය හා අනුසය ධර්මයෝ සම්පූර්ණ වශයෙන් නසන ලදහ. එම නිසා ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ට ‘මම ආකාශානඤ්චායතනයට සමවදිමියි’ කියා හෝ මම ආකාශානඤ්චායතනයට සමවැදුනෙමි’ කියා හෝ මම ආකාශානඤ්චායතනයෙන් නැගී සිටියෙමි’ කියා හෝ මෙබඳු සිතක් නොවේයයි”
(ආනන්ද ස්ථවිර තෙම කීය.)සතර බ්රහ්ම විහාරයනට අනතුරුවැ දක්වන ලද සතර අරූප ධ්‍යානයන් අතුරෙන් පළමුවන ආකාසානඤ්චායතන ධ්‍යානය වඩනු කැමැති යෝගාවචර තෙමේ
“දිස්සන්තෙ ඛොපන රූපාධිකරණං දණ්ඩාදාන සත්‍ථාදාන කලහ විග්ගහ විවාද, නත්‍ථි ඛො පනෙ තං සබ්බසො ආරුප්පෙති. සො ඉති පටිසංචික්ඛාය රූපානං යෙව නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති”[1]
“රූපය හේතුකොටගෙන මෙරමා පෙරළීම පිණිස දඬු-මුගුරු ගැනීම ද, කඩු-දුනු ආදි ආයුධ ගැනීම ද, ඔවුනොවුන් හා කරන කලහ විග්ගහ විවාදයෝ ද, පැනෙත්මය. ඒ සියල්ල සර්වප්රකාරයෙන් අරූපි භවයේ නැතැයි ද, මෙසේ නුවණින් සලකා ඉෂ්ටානිෂ්ට සියලු රූපයන්ගේ ම කලකිරීම පිණිස විරාගය පිණිස නිරෝධය පිණිස පිළිපන්නේ වේ යැයි” වදාළ හෙයින් ඒ දඬු මුගුරු ගැනීම් ආදියේ ද, ඇස්-කන් ලෙඩ ඈ දහස් ගණන් රෝගයන්ගේ ද, වශයෙන් මේ කරජ රූපයෙහි දොස් දැක එය බැහැර කිරීම පිණිස පරිච්ඡින්න ආකාස කසිණය හැර පඨවි ආදි නවවිධ කසිණයන් අතුරෙන් එක්තරා කසිණයක් වඩා රූපාවචර චතුත්‍ථධ්‍යානය උපදවයි.
හුදෙක් ඒ යෝගියා විසින් රූපාවචර චතුත්‍ථ ධ්‍යානයාගේ වශයෙන් කරජරූපය ඉක්මවන ලද්දේ වෙයි. එතෙකුදු වුවත් කසිණ රූපය ද කරජ රූපය හා සදෘශවන බැවින් ඒ කසිණ රූපය වූ ප්රතිභාග නිමිත්ත ද ඉක්මවනු කැමැති වේ.
කෙසේද?
සර්පයන්ට බියවූවෙක් අරණ්‍යයෙහි දී සර්‍පයකු විසින් ලුහුබඳින ලදුවැ වේගයෙන් පලගොස් ඒ පලාගිය තන්හිදී බිම ඇඳි සර්‍පාකාර රේඛාවක් හෝ තල්පතක් හෝ වැලක් හෝ රැහැනක් හෝ පොළොව පැළි විවරයක් හෝ දුරදී දැක බියවේමැ යැ. තැතිගැනේමැ යැ. ඒ දැක්මට පවා නොකැමති වේ මැයි.
එසේ ම එක් ගමෙහි වසන විරෝධී අනත්‍ථකාරී පුරුෂයකු විසින් කළ වධ බන්‍ධන ගෙහජ්ඣාපනාදි උපද්‍ර‍වයෙන් පෙළුණු පුඟුල් තෙමේ අන් ගමකට වාසය පිණිස ගොස් එහිදී ද එබඳු රූ සටහන් කටහඬ ගමන-බිමන ඇති පුරුෂයෙකු දැක හෙතෙමේ මැ යැයි බියවේමැ යැ. තැතිගැනේමැ යැ. ඔහු දකින කැමති නොවේ මැයි.
එහි මේ උපමාන උපමෙය සංසන්‍දනය යි.
ඒ පුරුෂයාහට සර්‍පයා හා විරෝධි පුරුෂයා විසින් පීඩා කළ කාලය මෙන් යෝගාවචර භික්ෂුවගේ අරමුණු කිරීම් වශයෙන් කරජ රූපය හා එක් වූ කාලය ද, ඔවුන් වේගයෙන් පලායාම හා අන් ගමකට යාම මෙන් භික්ෂුවගේ රූපාවචර චතුර්ථධ්යාන වශයෙන් කරජ රූපය ඉක්මවන කාලය ද, ඔවුන් පැන ගිය තැන බිම ඇඳි ඉරි තල්පත් ආදිය හා අන්ගමෙහි මේ සතුරා වැනි පුරුෂයා දැක බිය හා තැති ගැනුම් නොදක්නා කැමති බව මෙන් භික්ෂුවගේ කසිණ රූපය හා කරජ රූපය වැනියැ යි සලකා ඒ ප්රතිභාග නිමිත්ත ඉක්මවනු කැමැති බව ද ගළපා දත මැනැවි.
මෙහිලා හූරකු විසින් පහරන ලද බලුය, පිසාච භීරුක පුරුෂය යනාදි උපමා ද දත යුතුය. මෙසේ ඒ යෝගාවචර තෙමේ චතුර්ථ ධ්‍යානයට අරමුණු වූ ඒ පටිභාග නිමිත්ත වූ කසිණ රූපයෙන් කළකිරී ඒ රූපයෙන් පහවනු කැමැති වැ පස් ආකාරයෙකින් පුරුදු කළ වශග බැව් ඇතියේ පුහුණු වූ චතුර්ථ ධ්‍යානයෙන් නැගී මේ ධ්‍යානය මා කළකිරුණු රූපය අරමුණු කෙරේයැ යි ද, ළංවූ සොම්නස් නැමැති සතුරා ඇතැයි ද, අරූප ධ්‍යානයට වඩා ඖදාරිකයැ යි ද, ඒ චතුර්‍ථධ්‍යානයෙහි දොස් දකී.
“යෙ තෙ සන්තා විමොක්ඛා අතික්කම්ම රූපෙ ආරුප්පා”[2] යනු හෙයින් රූපය ඉක්මවා ලැබූ මේ අරූපධ්‍යානය සන්ත විමොක්ඛ නම් වේ. අඞ්ග වශයෙන් ඖදාරික බවෙක් නැති. රූපාවචර චතුර්‍ථධ්‍යානයෙහි මෙන් මෙහි ද උපෙක්ඛා – එකග්ගතා යන අඞ්ග දෙක ම යෙදෙන හෙයිනි. ඒ යෝගී තෙමේ මෙසේ චතුර්‍ථධ්‍යානයෙහි ආදීනව දැක ධ්‍යාන නිකාන්තිය දුරුකොට ආකාසානඤ්චායතන ධ්‍යානය ශාන්ත වශයෙන් ද, අනන්ත වශයෙන් ද, මෙනෙහි කොට සක්වළ අවසන්කොට හෝ තමා කැමැති තාක් පෙදෙසකැ හෝ කසිණාලෝකය පතුරුවා එයින් පැතිරි පෙදෙස “අහස-අහස” යැයි හෝ “අනන්තාකාස” යැයි හෝ මෙනෙහි කරමින් ඒ කසිණාලෝකය උගුළුවයි. උගුලුවන්නේ ද වනාහි හුදෙක් පැදුරක් මෙන් නොද හකුළුවයි. කබලකින් කැවුමක් මෙන් නොද උදුරයි.
හුදෙක් ඒ කසිණාලෝකය මෙනෙහි නොකොට එය පැතුරුණු අහස ගැන සිහිකරමින් “ආකාසය, ආකාසයැ”යි නැවත නැවත කියත් ම ඒ අවකාශ මාත්‍ර‍ය ම පැනේ. එසේ වන්නා හා මැ කසිණාලම්බනය පහව යේ. මේ යැ කිසුණු ඉගිළීම නම්.
කසිණුගඝාටිමාකාසය, කසිණඵුට්ඨාකාසය, කසිණවිවිත්තාකාසය යන මේ සියල්ල එක මැයි. ඒ යෝගාවචර තෙමේ කිසුණු ඉගුළු ආකාස නිමිත්ත ම “අහසය” “අහසයැ යි” නැවත නැවත ආවර්‍ජනා කෙරෙයි. තර්‍කාහත විතර්‍කාහත කෙරෙයි. මෙසේ කරන්නා වූ ඔහුගේ කාමච්ඡන්‍දාදි නීවණයෝ විෂ්කම්භනය වෙත්. ආකාස නිමිත්ත අරමුණු කළ සිහිය මනාව පිහිටයි. උපචාර ධ්‍යානයෙන් සිත එකඟ වේ. හෙතෙම ඒ ආකාස නිමිත්තම නැවත නැවත ආසේවනය කෙරෙයි. වැඩීම කෙරෙයි. බහුල වශයෙන් කෙරෙයි. මෙසේ කරන්නාවූ ඒ යෝගාවචරයාහට පඨවි කසිණාදියෙහි රූපාවචර ධ්‍යාන චිත්තය මෙන් කිසුණු ඉගුළු අහස්හි ආකාසානඤ්චායතන ධ්‍යාන චිත්තය පිහිටයි.
මේ ධ්‍යානයෙහි ද පූර්‍වභාගයෙහි මන්‍ද පඤ්ඤයාගේ වශයෙන් පරිකර්‍මාදි කාමාවචර ජවන් සිත් සතරක් හෝ තික්ඛ පඤ්ඤයාගේ වශයෙන් උපචාරාදි තුනක් හෝ උපේක්‍ෂා වේදනා සම්ප්‍ර‍යුක්තවැ ඉපිද පස්වනු වැ හෝ සිව්වනු වැ අරූපාවචර ධ්‍යාන චිත්තය වේ. සෙස්ස පඨවි කසිණයෙහි කීසේ යැ.
මේ විශේෂයැ:- මෙසේ අරූපාවචර ධ්‍යානය උපන් කල්හි මුදුනෙහි පටන් වැසූ සිවිකාදි යානයෙක හෝ කුඩා දොරටුවෙක හෝ කළයෙක හෝ මුඛයක් නිල්, රන්වන්, රතු, සුදු, ඈ පැහැ ඇති එක්තරා රෙදි කඩෙකින් බැඳ බලන පුරුෂයෙක් වාත වේගයෙන් හෝ වෙනයම් කිසිවකින් හෝ රෙදි කඩ පහව ගිය කලැ අහස මැ බලමින් යම්සේ සිටී ද? එසේ ඒ යෝගී තෙමේ පෙර නීල-පීතාදි යම්කිසි කසිණයකින් උපදවා ගත් කසිණ මණ්ඩලය උපචාර ධ්‍යාන නමැති ඇසින් බලමින් සිට “ආකාස කසිණ යැ” “ආකාස යැ” යන මේ පරිකර්ම මනස්කාරයෙන් වහා ඒ කසිණ නිමිත්ත පහව ගිය කල්හි අරූපාවචර ධ්‍යාන නමැති ඇසින් බලමින් වාසය කෙරේ.
මෙතෙකින් මේ ධ්‍යාන ලාභී තෙමේ “සබ්බසො රූප සඤ්ඤානං සමතික්කමා පටිඝ සඤ්ඤානං අත්‍ථඞ්ගමා නානත්ත සඤ්ඤානං අමනසිකාරා අනන්තො ආකාසොති ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති”[3] යනු වදාළ හෙයින් “සර්වප්රකාරයෙන් රූප සංඥා අස්තඞ්ගමයෙන් නානත්‍වසංඥා මෙනෙහි නොකිරීමෙන් ආකාසය අනන්තයැ යි” මෙසේ ආකාසානඤ්චායතන ධ්‍යානයට පැමිණ වෙසේ යයි කියනු ලැබේ.විස්තරාර්ථ
සබ්බසො = (රූප නිමිත්ත දණ්ඩාදානාදීන්ගේ වශයෙන් දොෂ දර්‍ශනයෙන්) සර්වාකාරයෙන් යන අර්ථ යි.
රූපසඤ්ඤානං = සංඥා ශීර්ෂයෙන් වදා රූපාවචර ධ්‍යානයන්ගේ ද, ඔවුනට අරමුණු වූ පඨවි කසිණාදි රූපාලම්බණයන්ගේ ද යනු අර්ථ යි. (රූප සංඥාවන්ගේ)
(1) රූපී රූපාති පස්සති”[4] (රූපාවචර ධ්‍යාන ලාභීතෙමේ) ධ්‍යාන චක්‍ෂුසින් කසිණ රූපය බලයි. යනාදි තන්හි මෙන් මෙහි රූපාවචර ධ්‍යානය රූපයැ යි ගැනේ. “රූපාවචරඣානාති” යි කිවමනා තැන පරපද ලෝපයෙන් “රූපානි”යි කීසේ ද
“රූපූපපතතියා මග්ගං භාවෙති”[5] යන්නෙහි “රූපභවො” යි කිවමනා තන්හි පරපද ලෝපයෙන් “රූප” යැයි කීසේ ද මෙහි ද රූපාවචර ධ්‍යානය “රූප” යැයි කියනලදි. එහෙයින් රූපෙසඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා යි රූපාවචර ධ්‍යානයෙහි සංඥාව රූප සංඥා යැයි මෙහි අර්ථ පක්‍ෂයෙකි.
(2) “බහිද්ධා රූපානි පස්සති සුවණ්ණ දුබ්බණ්ණානි”[6] යනාදි තන්හි කසිණ රූපානි යි කිවමනා තන්හි “කසිණ” යන්න ලොප්කොට “රූපානි” යි කියයි “දෙවදත්තො” යි කිවමනා තන්හි පූර්‍වපද ලෝපයෙන් “දත්තො” යි දෙවදත්තයාම කීවා සේ කසිණ රූපානි යි කිවමනා තන්හි රූපානි යි කසිණ රූපම කියන ලදී. මෙසේ වන්නා පෙර කී “සබ්බසො” යන්න රූපසඤ්ඤානං යන්නට තුල්‍යාධිකරණ විශේෂණ කොට සබ්බාසං රූපසඤ්ඤානං යි ගෙන නිරවශේෂ වූ රූපාවචර ධ්‍යානය හා එයට ආලම්බන පඨවි ආදි කසිණාලම්බනය ද කීවා වේ.
සමතික්කමා = නොඇලීමෙන් හා වැනසීමෙන් යනු අර්ථයි. (ඉක්මවීමෙන්) ; කුසල-විපාක-ක්‍රියා-වශයෙන් පසළොස් වැදෑරුම් වූ රූපාවචර ධ්‍යාන සංඛ්‍යාත වූ ද, ආකාශ වර්ජිත නවවිධ කසිණාලම්බන සංඛ්‍යාත වූ ද, රූපසංඥාවන්ගෙ සර්වප්රකාරයෙන් නිරවශේෂයෙන් නිරුද්ධ කිරීම කියන ලද්දේ වේ.
ඒ එසේ මැයි:- සර්වප්රකාරයෙන් රූපාවචර ධ්‍යානය නො ඉක්මවා ආකාසානඤ්චායතන ධ්‍යානයට පැමිණිය නො හැකි හෙයිනි.
ආකාසනඤ්චායතන ධ්‍යානය ආලම්බන සමතික්‍ර‍මණයෙන්ම වන හෙයින් ආලම්බන සමතික්‍ර‍මණය නොවූවහට සංඥා සමතික්‍ර‍මණය නොවේ. හුදෙක් සංඥා සමතික්‍ර‍මණය වූවහුට ම ආලම්බන සමතික්‍ර‍මණය වන හෙයිනි.
විභඞ්ගයෙහි :- තත්ථ කතමා රූපසඤ්ඤා, රූපාවචර සමාපත්තිං සමාපනනස්සවා, උප්පනනස්සවා දිට්ඨධම්ම සුඛවිහාරිස්සවා, සඤ්ඤා සඤ්ජානනාසඤ්ජානිතතතං ඉමාවුච්චන්ති රූපසඤ්ඤායො. ඉමාරූප සඤ්ඤායො අතික්කන්තෙහොති විතික්කන්තො සමතික්කන්තො තෙන වුච්චති සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමාති”[7]යි සංඥා සමතික්‍ර‍මණය වදාළහ.
එහි රූප සංඥා නම් කවරී ද?
“රූපාවචර ධ්‍යාන ලාභියාගේ ධ්‍යානයට සමවැදීමෙන් කුශල සංඥා වශයෙන් ද, කාලක්‍රියා කොට බ්‍ර‍හ්මලෝකයෙහි උපන්නහුගේ විපාක සංඥා වශයෙන්ද, රහතුන්ගේ දිට්ඨ ධම්ම සුඛවිහරණයෙන් ක්‍රියා සංඥා වශයෙන්ද, හැඳිනීම රූප සංඥා නමු. එකී ත්‍රිවිධ සංඥාවන්ම ඉක්මවූයේ රූප සංඥා මනාකොට ඉක්මවූයේ ය යි කියනු ලැබේ” මෙසේ විභඞ්ගයෙහි ආරම්මණ සමතික්‍ර‍මණය නො කියා සංඥා සමතික්‍ර‍මණයම කියන ලදි.
එකම අරමුණෙහි ප්රථම ධ්‍යානාදිය මෙන් නොපැමිණිය යුතු හෙයින් ද ආරම්මණ සමතික්‍ර‍මණයෙන් මේ සමාපත්ති ලැබිය යුතු හෙයින් ද, මෙහි ආරම්මණ සමතික්‍ර‍මණ වශයෙන් ද විස්තර කරන ලද බව දත යුතු.
පටිඝසඤ්ඤාණං අත්‍ථඞ්ගමා = ප්‍ර‍තිඝ සංඥාවන්ගේ අසතඞ්ගමයෙන් චක්ෂුරාදි ප්‍ර‍ාසද රූප හා රූපාදි පඤ්චාලම්බනයන් ගැටීමෙන් උපන් සංඥා ප්‍ර‍තිඝ සංඥා නමු. රූප සංඥාදියට මේ නමෙකි. එහෙයින්ම:- තත්ථ කතමා පටිඝසඤ්ඤා, රූපසඤ්ඤා, සද්දසඤ්ඤා, ගන්ධසඤ්ඤා, රසසඤ්ඤා, ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤා, ඉමා වුච්චන්ති පටිඝසඤ්ඤායො[8]
රූප සංඥාය, ශබ්ද සංඥාය, ගන්ධ සංඥාය, රසසංඥාය, ස්ප්රෂ්ටව්ය සංඥා යැයි මොහු ප්‍ර‍තිඝ සංඥා යැයි කියන ලදහ. චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය යන පඤ්ච ප්රසාද වස්තූන් හා රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්ප්රෂ්ටව්ය යන පඤ්චාලම්බනයන් පිළිවෙළින් ගැටීමෙන් උපදනා පඤ්චවිධ කුසලවිපාක, අකුසලවිපාක, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීන්ගේ වශයෙන් දස වැදෑරුම් විපාක චිත්තයන්ට හා ඒ සමග උපදනා චෛතසිකයන්ට ප්‍ර‍තිඝ සංඥා යයි කියනු ලැබේ. ද්‍වාරයන්ට ආලම්බනවීම් වශයෙන් ගැටීමෙන් උපදනා හෙයිනි.
අරූපාවචර ධ්‍යානයෙහි හා එයින් උපදනා අරූප භවයෙහි ප්‍ර‍තිඝ සංඥාවන් නො පවත්නා හෙයින් ප්‍ර‍හාණයෙන් – නො ඉපදවීමෙන් ඔවුන්ගේ අභාවය කියන ලදී.
යටකී ද්‍විපඤ්ච විඤ්ඤාණ සංඛ්‍යාත ප්‍ර‍තිඝ සංඥාවෝ ප්රථම ධ්‍යානාදියට සමවන්නහුට ද කැලම නැත්තාහ. එකල්හි පඤ්ච ද්වාරික වශයෙන් සිත නොපවත්නා හෙයිනි. එසේ ඇති කල්හිදු ප්රථම ධ්‍යානාදියට සමවන්නහු විසින් ප්රහීණ කළ සුඛ දුක්ඛයන් “සුබස්සව පහාණා” යනාදීන් චතුර්‍ථධ්‍යානයෙහි ද සෝවාන් මගින් ප්රහීණ කළ “සක්කාය දිට්ඨි” ආදි සංයොජනත්‍ර‍ය ද “පඤ්චන්තං ඔරම්භාගියානං සඤ්ඤොජනානං”යි අනාගාමි මාර්‍ගයෙහි ද ප්රශංසා වශයෙන් හා උත්සාහ දනවීම පිණිස කීවා සේ අරූපාවචර ධ්‍යානයෙහි ප්‍ර‍තිඝ සංඥාවන්ගේ කීම එයට ප්රශංසා වශයේ හා එහි උත්සාහ දැනවීම පිණිස යැ.
අන්‍යවූ ද අර්‍ථයෙකි :- ඒ ප්‍ර‍තිඝ සංඥාවෝ රූපාවචර ධ්‍යානයට සමවැදුනහුට ද නැත්මැයි. ඒ නැත්තේ ප්රහීණ කිරීමෙන් නොවේ. ඒ එසේ මැ යි :- රූපාවචර ධ්‍යානය රූප විරාගය පිණිස නො පවතී. මේ ප්‍ර‍තිඝ සංඥාවන් අරූපධර්‍ම වුවද ඔවුන්ගේ පැවැත්ම රූපායතනමය. රූපාවචරධ්‍යානය රූප නොවුවත් රූපය අයත් කොටම පවතී. එහෙත් මේ අරූපාවචර ධ්‍යානය රූප විරාගම පිණිස පවතී. එහෙයින් මෙහි ඒ රූප සංඥා ප්රහීණ යයි කීමට වටනේය. කීමට පමණක් නොව ඒකාන්තයෙන් මැ ධාරණය කිරීමට ද වටනේයි.
ඒ ප්‍ර‍තිඝ සංඥාවන් මේ අරූප ධ්‍යානයෙන් පෙර ප්රහීණ නො කළ හෙයින් ම බුදුහු ප්රථම ධ්‍යානයට සමවැදුනහුට ශබ්දය කන හුණු කටුවක් මෙනැයි වදාළහ.
ඒ එසේමැයි :- පරතොඝෝෂ ප්‍ර‍ත්‍යයයෙන් ලැබිය යුතු සෝවාන් මාර්ගයට අනන්තර ප්රත්යය වූ ගෝත්‍ර‍භූ ඥානයට හේතු වූ ශබ්දය ප්රථම ධ්‍යානයට කණ්ටකයෙකි. එහෙයින් බලවත් ශබ්දයාගේ ගැටීමෙන් ප්රථම ධ්‍යානයෙන් නැගිටීම වේ. අරූපධ්‍යානයෙහි ප්‍ර‍තිඝ සංඥාව ප්රහීණ කළ හෙයින් අරූප සමාපත්තීහු ‘ආනෙඤ්ජාභි සංස්කාරයහ’යි ද, ‘ශාන්ත විමොක්‍ෂයහ’යි ද කියන ලදු. අරූප ධ්‍යානයට සමවන් ආළාරකාලාව තෙමේ මහත් වූ චක්‍ර නාදයෙන් යුක්ත වැ ළඟන්ම පෙළට ගිය පන්සියයක් ගැල් නොදිටී. ශබ්දය ද නො ඇසී. ශබ්දය අසා අරූපධ්‍යානයෙන් නො නැගිටින බවට මේ සාධකයි.
නානත්ත සඤ්ඤානං අමනසිකාරා = නානාවිධ අරමුණෙහි පැවැති සංඥා හෝ නානාවිධ සංඥා මෙනෙහි නොකිරීමෙන් ය’යි කී සාමාන්‍ය විස්තර කරනුවෝ
තත්ථ කතමා නානත්ත සඤ්ඤා අසමාපනතස්ස මනොධාතු සමඞ්ගිස්සවා මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු සමඞ්ගීස්සවා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං ඉමා වුච්චන්ති නානත්ත සඤ්ඤායො[9] යනු වදාළහ.
එහි නානාත්‍ව සංඥා නම් ධ්‍යානයට සම නොවැදුනහු ගේ මනෝධාතු සංඛ්‍යාත පඤ්චද්වාරාවර්‍ජන සිතින් හෝ, මනෝ විඤ්ඤාණධාතු සංඛ්‍යාත මනෝද්වාරාවර්‍ජන සිතින් හෝ, යුක්ත වූවහුගේ යම් සංඥාවක් හැඳිනීමක් හඳුනන බවෙක් වේ නම් ඒ නානාත්‍ව සංඥා යැ.
විභඞ්ගයෙහි මෙසේ දක්වන ලද සංඥාවෝ රූප ශබ්දාදි ප්‍රභේද ගත නොයෙක් ස්වභාව ඇති ආලම්බනයෙහි පවත්නාහුය. ඒ සංඥාවෝ නම් කාමාවචර කුසල සංඥා අට යැ (8) අකුසල සංඥා දොළොසයැ (12) කාමාවචර කුසල විපාක සංඥා එකොළොස යැ (11) අකුසල විපාක සංඥා දෙක යැ (2) (ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණය (10) ප්‍ර‍තිඝ සංඥා නාමයෙන් පෙර කී හෙයිනි.) කාමාවචර ක්‍රියා සංඥා එකොළොස යැ (11) යන සුසාලිස සංඥා වශයෙන් නොයෙක් ප්‍රභේද ඇත්තාහුය. ඔවුනොවුන්ට විසදෘශ හෙයින් ඔහු නානාත්‍ව සංඥා යයි කියන ලදහ.
ඒ නානාත්‍ව සංඥාවන් යම්තාක් කල් මෙනෙහි නොකෙරේ නම් ඒ තාක් සර්වප්රකාරයෙන් මෙනෙහි නොකිරීම හේතුකොටගෙන මෙනෙහි නොකෙරේ යයි ද ආවර්‍ජනා නොකිරීම හේතුකොටගෙන ආවර්‍ජනා නො කෙරේ යයි ද කියන ලදි. පෙර කී සේ රූප සංඥා ප්‍ර‍තිඝ සංඥා අරූපාවචර ධ්‍යානයෙන් උපදනා අරූප භවයෙහි කැලම නැත්. එහෙයින් මේ ධ්‍යානයට සමවැදී ඒ ආරුප්ප භවයෙහි වසනකල ඒ සංඥා නැතැයි කියනුම කවරේ ද? එහෙයින් ඔවුන්ගේ ඉක්මවීමෙන් ද, අසතඞ්ගමයෙන් දැයි දෙයාකාරයෙන් ම අභාවයම කීයේ වෙයි. එහෙත් නානාත්‍ව සංඡාවන් අතුරෙන් කාමාවර කුසල සංඥා අට (8) ද මනොද්වාරාවර්‍ජන එක හා මහා ක්‍රියා අට දැයි යන මේ ක්‍රියා සංඥා නවය (9) ද ප්‍ර‍තිඝද්වය හැර අකුසල සංඥා දසය (10) දැයි මේ සත්විසි (27) සංඥාවෝ අරූපාවචර ධ්‍යානයෙන් උපදනා හෙයින් විද්‍යාමානයහ. එහෙත් මේ ධ්‍යානයට සමවැද වසන කල ඔවුන්ගේ මෙනෙහි කිරීමක් නැති හෙයින් ම “නානත්ත සඤ්ඤානං අමනසිකාරා”යි කී නියා දත යුතු. ඔවුන් මෙනෙහි කෙරේ නම් ධ්‍යානයට සම නො වදනේ මැයි.
මේ “රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා” යන්නෙන් සියලු රූපාවචර ධර්මයන්ගේ ද, “පටිඝසඤ්ඤානං අත්‍ථඞ්ගමා නානත්ත සඤ්ඤානං අමනසිකාරා” යන්නෙන් කාමාවචර චිත්ත චෛතසික ධර්මයන්ගේ ප්රහාණය ද, මෙනෙහි නොකිරීම ද සැකෙවින් කියන ලදී.
නිගමනය :- අරූපාවචර ධ්‍යානය නැති කල්හි චුතියෙන් මත්තෙහි ඉපදීමට සුදුසු රූපාවචර ධ්‍යානයන්ගේ හා ද්‍විපඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගේ ද, විපාක ප්‍ර‍වෘත්තිය ඇතිතාක් විපාක දීමට සමර්ථ වෙතත් මේ අරූපාවචර ධ්‍යාන ඉපදවීමෙන් එය පවතිනතාක් ඔවුන්ගේ විපාක නොලැබෙන ස්වභාවයට පැමිණවීමෙන් ද, රූප සංඥා ප්‍ර‍තිඝ සංඥාවන්ගේ සමතික්‍ර‍මණය හා අස්තංගමය ද කියන ලදී. (නානාත්‍ව සංඥාවන් අතුරින් රූපනිශ්‍රිතවැ ම පවත්නා සංඥාවෝ අනවකාශ හෙයින් නො උපදිති. අරූප ධ්‍යානයෙන් වළකන ලද හෙයින් නොවේ.) අරූප්පභාවනාවෙන් නොවළකන ලද හෙයින් සමහර සංඥා උපදිති. එහෙයින් ඔවුන් මෙනෙහි කිරීම ජවනයන්ට හෝ භවාඞ්ග සිතට ඇතුළත් නොකරන බව කියන ලදී.
මෙසේ “රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා – පටිඝ සඤ්ඤානං අත්‍ථඞ්ගමා – නානත්ත සඤ්ඤානං අමනසිකාරා” යන මේ පද තුනෙන් අකාසානඤ්චායතන සමාපත්ති වර්‍ණනය කියන ලදී.
තවද කිසි ආස්වාදයක් නැති අහසෙහි පැවති සංඥායෙහි කවර ආනිසංසයෙක් දැයි වරදවා ගත්තවුන්ගේ ඒ ගැනීම වළකාලීම සඳහා මේ ආනිසංස අසා මේ සමාපත්තිය ශාන්තය ප්රණීත යැයි, එය ඉපදවීමට උත්සාහ කෙරෙමුය යි, මෙසේ උත්සාහ ඉපදවීම සඳහා ද මෙය කියන ලදී)
“අන්තා ආකාසො”ති = අනන්ත අවකාශ යැයි ‘අවකාශය නම් පරිච්ඡේදයයි’ එහි ස්වාභාවික ධර්මයන්ගේ මෙන් උත්පාදයාගේ හෝ අභාවයා ගේ අන්තයක් නො පැනෙන හෙයින් අනන්තය. විශේෂයෙන් මෙහි අභිප්‍රේත වූයේ කසිණුග්ඝාටිම අවකාශය යැ. එය අජටාකාශය හා පරිච්ඡින්නාකාශයයැ යි ද්විප්‍ර‍කාර වූ අවකාශයෙන් අන්‍ය ය. ඒ හා අමිශ්‍ර ය. ඉපදීමේ හෝ නැතිවීමේ හෝ අන්තයක් නො පැනෙන හෙයින් අනන්ත ය.
විස්තර :- ස්වාභාවික දෙය පෙර නො පැවැති උපදනා හෙයින් හා ඉපිද වැනසෙන හෙයින් ද, උදය – ව්‍යය දෙකින් පිරිසිඳේ. අවකාශය වනාහි අස්වාභාවික දෙයක් හෙයින් ඒ දෙකින් නො පිරිසිඳිනා ලදින් අනන්ත ය. මෙය පෙර කී සේ කසිණය (ආලෝකය) මෙනෙහි නො කොට උගුළුවා ඒ ආලෝකය පැවැති ආකාශ මාත්‍ර‍ය විනා පරිච්ඡේදය නො ගැනීමෙන් ද, පරිකර්‍මභාවනා වශයෙන් අනන්තව ද පවත්නා හෙයින් අනන්තාකාස නම වී.
එහෙයින් කීහ :- තස්මිං ආකාසෙ චිත්තං ඨපෙති සණ්ඨාපෙති අනන්තං එරති තෙන වුච්චති අනන්තො ආකාසොති[10] යී “ඒ කසිණුගඝාටික ආකාශයෙහි උපචාරධ්‍යාන චිත්තය (මෙනෙහි කිරීම් වශයෙන්) පිහිටුවයි. අනන්ත වශයෙන් පතුරුවයි. එහෙයින් අනන්ත ආකාශය’යි කියන ලදි”
“ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති” ආකාසානඤ්චායතන ධ්‍යානය උපදවා වාසය කෙරේ මෙහි වනාහි පෙර කී සේ ආකාශය ගේ උත්පාදාන්තය හෝ ව්‍යයාන්තය නැති හෙයින් ආකාසානන්ත නම් වේ. (ඒ ආකාසානන්තයම ස්වාර්‍ථයෙහි “ණ්‍ය” ප්රත්යය වැ යවත් වූ “ත්‍ය” යන්නට වකාරය හා නකාරයට “ඤ” කාරව ආකාසානඤ්ච නම් වේ.) (“භෙසජ මෙව හෙසජ්ජං” යි කීවා සේ)
තව ද දෙවියන්ට වාසස්ථානය වූ දෙවොළ දේවායතනය වන්නා සේ අපරිච්ඡේදාකාශයම මේ ධ්‍යානය පිහිට කොට ඇති හෙයින් හෝ සම්ප්‍ර‍යුක්ත ධර්‍මයන්ට ආධාර වූ හෙයින් මේ ධ්‍යාන චිත්තය ම ආකාසානඤ්ච නම් වේ.
මේ ධ්‍යානය උපදවා එයට සමවැද එයට සුදුසු ඉරියව්වෙන් වාසය කරන්නේ ය, යනු මේ අදහස යි.
මේ ආකාසානඤ්චායතන කර්‍මස්ථානයෙහි විස්තර කථාව යැ.SN 03-07-06. විඤ්ඤාණඤ්චායතන සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ සැවැත්නුවරට නුදුරෙහිවූ ජේතවන නම් අනේපිඬු සිටුහුගේ ආරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එකල්හි ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ උදය කාලයෙහි හැඳපොරවා පාත්‍ර සිවුරුගෙන සැවැත්නුවරට පිඬු පිණිස පැමිණියහ. සැවැත්නුවර පිඬු පිණිස හැසිර පිණ්ඩපාතයෙන් පසු ආපසු එන්නේ අන්ධවනයට දිවා විහරණය පිණිස පැමිණ එක්තරා ගසක් මුල පරයන්කයක් බැඳ ධ්‍යාන සුවයෙන් වැඩ හිඳ සවස් කාලයෙහි විවේකයෙන්ඉන් නැගී සිටියේ ආපසු ජේතවන ආරාමය වෙත පැමිණියහ.[2] ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයෝ ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන් දුරදීම දැක්කේය.
දැක, ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ට මෙසේ කීය.
“ඇවැත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයෙනි,
ඔබවහන්සේගේ ඉන්ද්‍රියයෝ ප්‍රසන්නය.
මුහුණු වර්ණය පිරිසිදුය. අතිශයින්ම පිරිසිදුය.
ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ
අද කවර විහරණයකින් වාසය කළ සේක්ද?” යනුයි.[3] ඇවැත්නි, මම මෙහි සියළු ආකාරයෙන් ආකාසානඤ්චායතනය දුරුකොට විඤ්ඤාණය අනන්තයයි විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කරමි.”
“ඇවැත්නි, ඒ මට මේ විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට සමවදිමියි කියා හෝ මම විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට සමවැදුනෙමි කියා හෝ මම විඤ්ඤාණඤ්චායතනයෙන් නැගී සිටියෙමියි කියා හෝ’ මෙබඳු සිතක් නොවේයයි කීහ.”
[4] “ඒ එසේමය. ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් විසින් බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලේ “මම යන හැඟීම, මගේ යන හැඟීම,’ මානය හා අනුසය ධර්මයෝ සම්පූර්ණ වශයෙන් නසන ලදහ. එම නිසා ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ට ‘මම විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට සමවදිමියි’ කියා හෝ ‘මම විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට සමවැදුනෙමි’ කියා හෝ ‘මම විඤ්ඤාණඤ්චායතනයෙන් නැගී සිටියෙමි’ කියා හෝ මෙබඳු සිතක් නොවේයයි”
(ආනන්ද ස්ථවිරතෙම කීය.)විඤ්ඤාණඤ්චායතනය
විඤ්ඤාණඤ්චායතන ධ්‍යානය වඩනු කැමති යෝගීහු විසින් ආවර්‍ජනාදි පඤ්චවිධ වශීතාවයෙන් ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තිය පුරුදු කොට (වශී බවට පැමිණි පසු) මේ ආකාසානාඤ්චායතන සමාපත්තිය රූපාවචර පඤ්චමධ්‍යාන සංඛ්‍යාත සතුරකු ළංවැ ඇත්තේ යයි ද, එය ඉක්මවීමෙන් ම ඒ විරුද්ධ ධර්මයන් ඉක්මවිය යුතු හෙයින් අත්‍යාසන්න වූ පසමිතුරන් ඇතැයි ද, ඒ කසිණාලෝකය පැතිරි අහසෙයි ලැබිය යුතු හෙයින් විඤ්ඤාණඤ්චායතනය මෙන් සංසුන් නොවේයයි ද, මෙසේ ආකාසානඤ්චායතනයෙහි ආදීනව සලකා ඒ පිළිබඳ කැමැත්ත සිඳපියා විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කොට ඒ කිසුණු ඉගුළු අහස පැවැති ආකාසානඤ්චායතන ධ්‍යාන චිත්තය (අනන්තං විඤ්ඤාණං) ‘විඤ්ඤාණය අනන්ත යැ’ යි හෝ ‘විඤ්ඤාණය, විඤ්ඤාණ යැ’යි හෝ මෙනෙහි කළ යුතු. නැවත නැවත මෙනෙහි කළ යුතු. ආවර්‍ජනා කළ යුතු. තර්‍ක කළ යුතු. විතර්ක කළ යුතු.
එහෙත් විඤ්ඤාණය නොගෙන ‘අනන්ත යැ යි’ පමණක් මෙනෙහි නො කළ යුතු. ඒ ප්‍ර‍ථමාරූප්‍ය විඥානය උත්පාදාන්ත ව්‍යායාන්ත දෙකින් යුක්තවුව ද අනන්ත අවකාශ අරමුණු කොට පවත්නා හෙයින් පැතිරෙන ආකාරයෙන් අනන්තරහිත හෙයින් අනන්ත යයි මෙසේ මෙනෙහි කරන ඒ යෝගාවචරයාට පෙර කී සේ ආකාශයෙහි ආකාසානඤ්චායතනය සේ ඒ අහස ස්පර්‍ශකොට ගන්නාලද ප්‍ර‍ථමාරූප්‍ය විඤ්ඤාණය අරමුණුකොට විඤ්ඤානඤ්චායතන ධ්‍යාන චිත්තය උපදී (අර්පණා චිත්තයාගේ පැවැත්ම පෙරකී සේමය. එනම් ද්විතීය අර්පණා විථියෙහි මුලදී කාමාවචර උපේක්‍ෂා වෙදනා සම්ප්‍ර‍යුක්ත ජවන සිත් තුනක් හෝ හතරක් ඉපිද සතරවැනිව හෝ පස්වැනිව විඤ්ඤාණඤ්චායතන ධ්‍යාන සිත අර්පණා වශයෙන් උපදී.)
එහෙයින්ම :- “සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති”[1] යි කියන ලදි.
සබ්බසො – පෙර කී සේයි. (හෙවත් ආසන්න වූ රූපධ්‍යාන සතරක් ඇති බව යනාදීන් සර්වප්රකාරයෙන් දොස් දැක ඒ ධ්‍යානයෙහි නිකාර්තිය පහ කිරීමෙන් හෝ ආවර්‍ජනා නොකිරීම් ආදීන් කුසල – විපාක – ක්‍රියා වශයෙන් සියලු ආකාරයෙන්)
ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම = මෙහි පෙර කී සේ ධ්‍යානය ද ආකාසානඤ්චායතන නම් වේ. ආලම්බනය ද ආකාසානඤ්චායතන නම් වේ. (එහි ආකාසානඤ්චය ආයතන කොට ඇත්තේ යම් ධ්‍යානයකට නම් ඒ ආකාසානඤ්චය යි අන්‍යාර්‍ථ සමාස වශයෙන් ධ්‍යානය කී) ආලම්බනය ද ප්‍ර‍ථමාරූප්‍ය ධ්‍යානයට ආධාරවීම් වසයෙන් ආකාසානඤ්ච වූයේත් හේමය. ආයතනවූයේත් හේමය යි තුල්‍යාධිකරණ සමාස හෙයින් ආකාසානඤ්චායතන නම් වේ. දෙවියන්ට දේවායතනය මෙනි.
එසේම සඤ්ජාති දේසාර්‍ථයෙන් ද ආකාසානඤ්චායතන නම් වේ. ඒ මෙසේ යි:- ආකාසානඤ්චායතන වූයේත් හේමය. ඒ ධ්‍යානයාගේ හටගැනීමට සුදුසු දේශය වූයේත් හේමනුයි ආකාසානඤ්චායතන නම් වේ. කාම්භෝජ ජනපදය අශවයන්ගේ ඉපදීමට ආයතන (සුදුසු දේශය) වන්නාක් මෙනි. මෙසේ ධ්‍යානය අපවත් කිරීමෙන් ද, ආලම්බනය මෙනෙහි නො කිරීමෙන් ද, දෙක ම ඉක්මවා මේ විඤ්ඤාණඤ්චායතන ධ්‍යානයට පැමිණ විසිය යුතු වන හෙයින් ඒ දෙක ම එක්කොට ආකාසානඤ්චායතනය ඉක්මවා යයි කියන ලදැයි දත යුතු.
අනන්තං විඤ්ඤාණං = පෙර ‘අනන්තො ආකාසො’යි කී ඒ අනන්ත අවකාසය පැතිර පැවති ඒ ප්‍ර‍ථමාරුප්‍ය විඥානය ‘අනන්තං විඤ්ඤාණං’ කියා මෙසේ මෙනෙහි කෙරේ යයි කියන ලදි. ඒ යෝගී තෙමේ ඒ ආකාසය ආලම්බනය කොට පැවති විඤ්ඤාණය සර්වප්රකාරයෙන් අනන්ත යැයි මෙනෙහි කෙරේ. මෙසේ මෙනෙහි කිරීම් වශයෙන් ද අනන්තය යි කියන ලදි.
එහෙයින් ම අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති තං යෙව ආකාසං විඤ්ඤාණෙන ඵුටං මනසිකරොති අනන්තං ඵරති තෙන වුච්චති අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති[2]මේ එහි අර්ථය යැ. ‘ඒ අනන්ත ආකාස යැ යි මෙසේ ආකාසය ස්පර්ශ කළ විඥානය විඤ්ඤාණඤ්චායතනය චිත්තයෙන් මෙනෙහි කරයි. ‘විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති[3]මෙනෙහි කිරීම් වසයෙන් හා පැතිරවීම් වශයෙන් ද, අන්ත රහිත හෙයින් විඤ්ඤාණඤ්ච නම් වූ ඒ ද්විතීයාරුප්‍ය චිත්තය දෙවියන්ට දේවායතනය මෙන් සසම්ප්‍ර‍යුක්ත ඒ ධ්‍යානයට පිහිටීමට ස්ථාන වන හෙයින් විඤ්ඤාණඤ්චායතන නම් වේ සෙස්ස පෙර සේ මැයි.
විඤ්ඤාණඤ්චායතන කර්‍මස්ථානයෙහි විස්තර කථාව ය.SN 03-07-07. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනජ සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ සැවැත්නුවරට නුදුරෙහිවූ ජේතවන නම් අනේපිඬු සිටුහුගේ ආරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එකල්හි ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ උදය කාලයෙහි හැඳපොරවා පාත්‍ර සිවුරුගෙන සැවැත්නුවරට පිඬු පිණිස පැමිණියහ. සැවැත්නුවර පිඬු පිණිස හැසිර පිණ්ඩපාතයෙන් පසු ආපසු එන්නේ අන්ධවනයට දිවා විහරණය පිණිස පැමිණ එක්තරා ගසක් මුල පරයන්කයක් බැඳ ධ්‍යාන සුවයෙන් වැඩ හිඳ සවස් කාලයෙහි විවේකයෙන්ඉන් නැගී සිටියේ ආපසු ජේතවන ආරාමය වෙත පැමිණියහ.[2] ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයෝ ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන් දුරදීම දැක්කේය.
දැක, ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ට මෙසේ කීය.
“ඇවැත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයෙනි,
ඔබවහන්සේගේ ඉන්ද්‍රියයෝ ප්‍රසන්නය.
මුහුණු වර්ණය පිරිසිදුය. අතිශයින්ම පිරිසිදුය.
ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ
අද කවර විහරණයකින් වාසය කළ සේක්ද?” යනුයි.[3] “ඇවැත්නි, මම මෙහි සියලු ආකාරයෙන් විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඉක්මවා කිසිවක් නැතැයි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට පැමිණ වාසය කරමියි.”
“ඇවැත්නි, ඒ මට ‘මම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට සමවදිමියි කියා හෝ මම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට සමවැදුනෙමි කියා හෝ, මම අකිඤ්චාඤ්ඤායතනයයෙන් නැගී සිටියෙමියි කියා හෝ, මෙබඳු සිතක්නොවේයයි’ කීහ.
[4] “ඒ එසේමය, ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් විසින් බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි ‘මම යන හැඟීම, මගේ යන හැඟීම’ මානය හා අනුශය ධර්ම සම්පූර්ණ වශයෙන් නසන ලදහ. එමනිසා ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ට ‘මම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට සම වදිමියි’ කියා හෝ “මම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට සමවැදුණෙමියි’ කියා හෝ ‘මම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙන් නැඟී සිටියෙමි, කියා හෝ මෙබඳු සිතක් නොවේයයි” (ආනන්ද ස්ථවිරතෙමකීය.)
ආකිඤ්චඤ්ඤායතන
ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ධ්‍යානය වඩනු කැමති යෝගාවචර තෙමේ පස් ආකාරයකින් විඤ්ඤාණඤ්චායතනයෙහි නො පුරුදු බැවින් වසඟ බවට පැමිණ ‘මේ විඤ්ඤාණඤ්චායතනය සමීපයෙහි පවත්නා ආකාසානඤ්චායතන නමැති සතුරකු ඇත්තේ ය. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය සේ ශාන්ත ද නොවේය’ යි විඤ්ඤාණඤ්චායතනයෙහි ආදීනව දැක එහි කැමැත්ත සිඳපියා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ශාන්ත සේ මෙනෙහි කොට ඒ විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට අරමුණු වූ ආකාසානඤ්චායතන විඤ්ඤාණයා ගේ අභාවය, ශූන්‍යත්‍වය, විවික්තාකාරය මෙනෙහි කළ යුතු. ඒ විඤ්ඤාණය මෙනෙහි නොකොට “නැත” “නැතැයි” හෝ “ශුන්‍යය” “ශුන්‍යය” යි හෝ “විවික්තයැ” “විවික්තයැ” යි හෝ සිහි කළ යුතුය. නැවත නැවත මෙනෙහි කළ යුතුයි. එසේ මෙනෙහි කරන ඒ යෝගාවචරයාගේ සිතෙහි නීවරණයෝ පහවෙති. සිහිය පිහිටයි. උපචාර වශයෙන් සිත සමාධි වෙයි. හෙතෙම ඒ නිමිත්ත නැවත නැවත වඩන්නේ වෙයි. එකල ඕහට පෙර ආකාශයෙහි පහළ වූ විඤ්ඤාණඤ්චායතන ධ්‍යානය මෙන් ඒ විඤ්ඤාණඤ්චායතනයාගේ ශූන්‍ය භාව සංඛ්‍යාත අරමුණෙහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ධ්‍යාන සිත පිහිටයි. මෙහි ද පෙර කී සේ මැයි.
විශේෂ:- ඒ ආකාසානඤ්චායතන ධ්‍යාන චිත්තයා ගේ අභාව මාත්‍රාලම්බනයෙහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ධ්‍යාන සිත අර්පණා වශයෙන් උපන් කල්හි ඒ යෝගාවචර තෙමේ පූර්වයෙහි අහසැ පැවැති විඤ්ඤාණයා ගේ අභාවමාත්‍ර‍ය මෙනෙහි කරයි.
ඒ මෙසේයි:- යම් කිසි පුරුෂයෙක් ධර්‍මසභාදියෙහි කිසියම් වැඩක් සඳහා රැස්ව හුන් භික්‍ෂු සංඝයා බලා කිසි කටයුත්තකට ගොස් නැවත පැමිණෙන විට පැමිණි කටයුත්ත අවසන් කොට එතැනින් භික්‍ෂු සඞ්ඝයා නැගී යාමෙන් හිස්ව තිබූ ශාලාවම දකී. ඕ හට ඒ භික්ෂුන් අතුරින් මෙ තෙක් දෙන කලුරිය කළහ. මෙ තෙක් දෙන ඒ ඒ දිගට ගියහ යි කියා මෙනෙහි නො වේ ම ය. වැලි මේ මණ්ඩපය ශූන්‍යය හිස්ය යි මේ පමණක් ම මෙනෙහි වෙයි.
මෙසේම පෙර අහස පැවති විඤ්ඤාණය විඤ්ඤාණඤ්චායතන ධ්‍යාන නමැති ඇසින් බලමින් වාසය කොට නැවත “නත්‍ථි නත්‍ථි-නැත නැත” යි පරිකර්ම භාවනා වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ඒ විඤ්ඤාණය පහව ගිය කල්හි හුදෙක් ඒ පහවීම් මාත්‍ර‍ය වූ අභාවය ම බලමින් වාසය කරයි. එය කුමකින් පහව ගියේ දැයි හෝ කොතැන්හි ගියේ දැයි නොබලයි. මෙතෙකින් ඒ යෝගාවචර තෙමේ – සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම නත්‍ථි කිඤ්චීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති[1] යි. ආලම්බනය හා ධ්‍යානය ඉක්මවීමෙන් “සර්වප්රකාරයෙන් විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඉක්ම කිසිවක් නැතැයි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ධ්‍යානය උපදවා වාසය කෙරේ” ය යි කියනු ලැබේ. (විස්තර විඤ්ඤාණඤ්චායතනයෙහි කීසේ යි.)
පෙර කී සේ විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට අරමුණු වූ ආකාසානඤ්චායතන ධ්‍යානය මෙනෙහි නොකිරීමෙන් අපවත් කොට හුදෙක් ඒ අභාවයම “කිසිවක් නැතැයි” මෙනෙහි කිරීමෙන් උපදවන ලද ධ්‍යානය ආකිඤ්චඤ්ඤායතන යයි කියනු ලැබේ.
ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි විස්තර කථාවය.SN 03-07-08. නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ සැවැත්නුවරට නුදුරෙහිවූ ජේතවන නම් අනේපිඬු සිටුහුගේ ආරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එකල්හි ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ උදය කාලයෙහි හැඳපොරවා පාත්‍ර සිවුරුගෙන සැවැත්නුවරට පිඬු පිණිස පැමිණියහ. සැවැත්නුවර පිඬු පිණිස හැසිර පිණ්ඩපාතයෙන් පසු ආපසු එන්නේ අන්ධවනයට දිවා විහරණය පිණිස පැමිණ එක්තරා ගසක් මුල පරයන්කයක් බැඳ ධ්‍යාන සුවයෙන් වැඩ හිඳ සවස් කාලයෙහි විවේකයෙන්ඉන් නැගී සිටියේ ආපසු ජේතවන ආරාමය වෙත පැමිණියහ.[2] ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයෝ ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන් දුරදීම දැක්කේය.
දැක, ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ට මෙසේ කීය.
“ඇවැත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයෙනි,
ඔබවහන්සේගේ ඉන්ද්‍රියයෝ ප්‍රසන්නය.
මුහුණු වර්ණය පිරිසිදුය. අතිශයින්ම පිරිසිදුය.
ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ
අද කවර විහරණයකින් වාසය කළ සේක්ද?” යනුයි.[3] “ඇවැත්නි, මම මෙහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට පැමිණ වාසය කරමි.
ඇවැත්නි, ඒ මට ‘මම නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට සමවදිමියි කියා හෝ මම නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට සම වැදුනෙමි කියා හෝ, මම නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනයෙන් නැඟී සිටියෙමියි කියා හෝ, මෙබඳුසිතක් නොවේයයි’ කීහ.
[4] “ඒ එසේමය, ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් විසින් බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි ‘මම යන හැඟීම, මගේ යන හැඟීම’ මානය හා අනුසය ධර්මයෝ සම්පූර්ණ වශයෙන් නසන ලදහ. එම නිසා ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ට ‘මම නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනයට සමවදිමියි’ කියා හෝ, ‘මම නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනයට සම වැදුනෙමි’ කියා හෝ, ‘මම නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයෙන් නැඟී සිටියෙමි’ කියා හෝ මෙබඳු සිතක් නොවේයයි” (ආනන්ද ස්ථවිරතෙමකීය.)
නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන
නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ධ්‍යානය වඩනු කැමැති යෝගාවචර තෙමේ පස් ආකාරයකින් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙහි වසී බවට පැමිණීමෙන් මේ ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියට ළංවූ විඤ්ඤාණඤ්චායතන නමැති පසමිතුරා ඇත්තේ ය. නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනය සංස්කාරයන් ගේ සියුම් බවට පැමිණීමෙන් විශේෂයෙන් සන්හුන්නා සේ සන්හුන් බවට පැමිණියේත් නොවේ. ඒ සන්හුන් බව නැති හෙයින් ම (රූපාදිස්කන්‍ධයෙහි) ප්‍ර‍ත්‍යයයෙන් යැපිය යුතු හෙයින් හා රෝගයට මුල් බැවින් ද රෝගයක් බඳුවේ. දුක් බැවින් හා රිදීම ඇති කරන හෙයින් ගඩක් (පොළක්) බඳු වේ. පීඩා උපදවන හෙයින් හුලක් බඳු වේ. මේ සියල්ල සංඥාව ඇති කල්හිම වන හෙයින් “සඤ්ඤා රොගො, සඤ්ඤා ගණ්ඩො, සඤ්ඤා සල්ලො”[1] යි සංඥාව රෝගයෙක; ගඩෙක; හුලෙකැ’යි වදාළහ. (මෙහි සංඥා නම් විඥානය ය)
(මෙහි වනාහි පඤ්චචෝකාර භවගත සංඥාව (විඥානය) අභිප්‍රේතය. ප්රකට හෙයිනි. හුදෙක් එපමණක් නොව වේදනා චේතනාදිය ද සංග්‍ර‍හ වේ) මෙසේ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි දොස් දැක එහි ආසා දුරුකොට නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනයෙහි ආනිසංසද බලා එය ශාන්ත වශයෙන්, ප්රණීත වශයෙන්) මෙනෙහි කොට ප්‍ර‍ථමරූප්‍යවිඥානයා ගේ අභාවය අරමුණු කොට පැවැති ඒ ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ම “ශාන්තයැ ශාන්තයැ” යි නැවත නැවත මෙනෙහි කරන, ආවර්‍ජනා කරන, ප්‍ර‍ත්‍යවේක්‍ෂා කරන, තර්‍ක කරන, විතර්ක කරන, (එහිම සිත) නැවත නැවත පිහිටුවන ඒ යෝගවචරයා ගේ සිත්හි නීවරණයෝ පහවෙති. සිහිය පිහිටයි. උපචාරධ්‍යානයෙන් සිත එකඟ වේ. හෙතෙම ඒ ධ්‍යාන නිමිත්ත නැවත නැවත වඩයි. ඒ වඩන්නාහට විඤ්ඤාණාපගමයෙහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය මෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය යි කියන ලද සතර නාමස්කන්‍ධ සංඛ්‍යාත අරමුණෙහි නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ධ්‍යාන සිත අර්පණා වශයෙන් මනාව උපදී. (මෙහි අර්පණා ක්රමය ද යට කී සේ දතයුතු)
මෙතෙකින් ඒ යෝගාවචර තෙම:- “සබ්බසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති”[2] පෙරකී සේ සර්වප්රකාරයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ධ්‍යානය ඉක්ම නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනයට පැමිණ වාසය කෙරේ.
විස්තර පෙර කී සේ මැයි.
මෙහි ද, ආලම්බනය ද, ධ්‍යානය ද, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන නම් වේ. දෙවියන්ගේ වාසස්ථානය ආධාරාර්‍ථයෙන් දේවායතන නම් වන්නා සේ තෘතිය අරූපධ්‍යානයට අරමුණු වන හෙයින් ආකිඤ්චඤ්ඤ වූයේ ම ආයතන නම් වේනුයි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන නම් වේ.
ඒ ධ්‍යානයා ගේ ඉපදීමට හේතු වූ බැවින් කාම්බෝජ දේශය අශ්වයන් ඉපදීමට ස්ථාන සංඛ්‍යාත ආයතන වන්නා සේ ආකිඤ්චඤ්ඤවූයේ ම ආයතන වේනුයි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන නම් වේ. මෙකී ආරම්මණය ද ධ්‍යානය දැයි දෙකම අපවත් කිරීමෙන් හා මෙනෙහි නො කිරීමෙන් ඉක්මවා මැ ව්‍යක්ත වූ සංඥාවක් නැති හෙයින් සංඥා යයි ච, සංඥා ස්වභාවය නො ඉක්ම වූ හෙයින් අසංඥා යයි ද නොකිය යුතු වූ යම් සංඥාවක් ඇති හෙයින් ඒ ධ්‍යානය නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤා නම් වේ.
එහෙයින් “තඤ්ඤෙව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සන්තතො මනසිකරොති සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්තිං භාවෙති. තෙන වූච්චති නෙවසඤ්ඤී නාසඤ්ඤීති”[3] “ඒ ආකිච්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ම ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. සංස්කාරාවශේෂ සමාපත්තිය වඩයි. එහෙයින් ඒ පුද්ගලතෙම ‘නේවසඤ්ඤී නාසඤ්ඤී’ යයි කියනු ලැබේ.” මෙ සේ පුද්ගලාධිෂ්ඨාන ධර්මදේශනා වශයෙන් (සංඥාවත් වූ පුද්ගලයාගේ වශයෙන්) සංඥාව උද්ධරණය කොට දක්වා වදාළ සේක.
(ඒ අරමුණ හා පවත්නා ආකාරය ද දක්වනු පිණිස මේ වදාළ සේක.)
ඒ ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ධ්‍යානය ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කොට සංස්කාරාවශේෂ සමාපත්තිය වඩන ඒ පුද්ගලතෙම නේවසඤ්ඤී නාසඤ්ඤී නම් වේ.
විස්තර:- ප්රථම ආරූප්‍යයාගේ අභාවය අරමුණුකොට උපදවන හෙයින් ඒ තෘතියාරූප්‍ය ධ්‍යානය ද සන්හුන් අරමුණු ඇති හෙයින් කාරණූපචාර වශයෙන් ශාන්තය යි මෙනෙහි කෙරේ. අංග ශාන්ත භාවයෙන් මෙනෙහි කරත් හොත් වෙනසක් නැති හෙයින් (ඉක්මීම නො වන හෙයින් මේ හුදෙක්) ආරම්මණ ශාන්ත භාවයෙන් ම මෙනෙහි කරයි.
ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කරත් ම ආදීනව දැක්මෙක් කෙසේ වේදැ යි චෝදනාවට පරිහාර දක්වනුවෝ ධ්‍යානයට සමවදිනු නො කැමති බැවින් ඉක්මවීම වන්නේය යි කීහ.
ඒ එසේමැයි:- යම් ධ්‍යානයක් ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කෙරේනම් ඒ ධ්‍යානය ආවජ්ජන සමාපජ්ජනාදි ප්‍ර‍තිපත්තියෙන් පුරුදු කරන්නේ වේ. එහෙත් තෘතීයාරූප්‍යයෙහි ඒ සර්වප්රකාරයෙන් නැත්තේය. හුදෙක් අරමුණු කිරීම් මාත්‍රයෙකින් මෙනෙහි කිරීම වෙයි. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට වඩා නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනය අතිශයින් ශාන්ත බැවින් හා ප්‍ර‍ණිත බැවිනි.
කුමක් මෙන් ද යත්:- මහත් වූ රාජානුභාවයෙන් ඇතකු පිට නැගී නුවර වීථියෙහි හැසිරෙන මහරජන තෙමේ එක් කඩක් තරව හැඳ, එක් කඩක් හිසේ බැඳ ඇත්දත් සුනු ඇඟපුරා තවරා ගෙන නොයෙක් ඇත්දත් කැටයම් කරන්නාවු ශිල්පියකු දැක “කොළ! මේ ඉතා දක්‍ෂ ශිල්පියෙක් වේය”යි ඔහුට තුටුපහටු වුවද “මම ද රාජ්‍ය සම්පත් හැරපියා මෙ බඳු ශිල්පියෙක් වෙමි”යි ඕහට අදහසෙක් නො වේ මය. ඒ රාජ්‍යශ්‍රියම මහානුභාව බැවිනි. වැලි ඔහු ඉක්මවා ඔබ්බට යන්නේ ය. ඒ සේ ම ඒ යෝගාවචරයා ද ඒ තෘතීයාරූප්‍යය ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කොට එය ඉක්මවා සංඥාවශේෂ සමාපත්ති නම් වූ යම් සමාපත්තියක් නිසා නේවසඤ්ඤී නාසඤ්ඤීය යි කීයේ නම් ඒ සමාපත්තිය වඩනේ වෙයි මෙහි සංඥාශීර්‍ෂයෙන් දේශනාව විය. මේ සංස්කාරයන් ගේ පරම සියුම් බවට පැමිණියාවූ ඒ චතුර්ථාරූප්ය සමාපත්තිය යි දතයුතු.
රූපාවචර ප්‍ර‍ථමධ්‍යානයා ගේ උපචාරයේ පටන් ධ්‍යාන පිළිවෙළින් කෙලෙසුන් සැස තුනී කරන්නාක් මෙන් පැවති භාවනා පිළිවෙළින් සංස්කාරයන් තුනීකොට අන්තිම සියුම් බවට පමුණුවන ලද සංස්කාර මේ ධ්‍යානයෙහි ඇති හෙයින් එයින් මත්තෙහි නිරෝධය මුත් සංස්කාරයන් ගේ පැවැත්මෙක් නැත්තේයි. එ හෙයින් ම චතුර්ථාරූප්ය සමාපත්තිය සංස්කාරාවශේෂ සමාපත්තිය යි කියන ලදී.
මෙහි වූ කලී පරමාර්ථ වශයෙන් චතුර්ථාරූප්ය ධ්‍යාන ලාභීහුගේ කුසල චිත්ත හෝ සතරවන අරූප තලයෙහි පහළ වූ සතර (අරූපසකන්‍ධ) විපාක චිත්තය හෝ දෘෂ්ටධර්‍ම සුඛ විහරණය පිණිස ඒ ධ්‍යානයට සමවන් රහතන්ගේ ක්‍රියා චිත්තය හෝ නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන නම් වේ. එහෙත් මෙහි විශේෂයෙන් අධිප්‍ර‍ඥා ශික්‍ෂාය යි කියන ලද මාර්‍ගාධිගමයට පූර්‍වභාගයෙහි පැවැති ධ්‍යානයට සමවන් පෘථග්ජනශෛක්‍ෂයන්ගේ ඒ ධ්‍යානය පිළිබඳ චිත්ත චෛතසික ධර්මයෝ ම කැමති වන ලදහ. ඖදාරික සංඥාවක් නැති හෙයින් ද, සියුම් සංඥාවක් ඇති හෙයින් ද, සම්ප්‍ර‍යුක්ත ධර්ම සහිත ඒ ධ්‍යානයෙහි සංඥා ඇත්තී ද නොවෙයි. නැත්තී ද නොවේය යි නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤා නම් වේ.
විශේෂ :- මෙහි සංඥාවන් ගේ ඖදාරික සුඛුම භාවය ඒ ඒ භව වශයෙන් දතයුතු. පඤ්චවෝකාර භවයෙහි සංඥාවට වඩා චතුවෝකාර භවයෙහි සංඥාව සියුම් වේ. යට තුන් භූමියෙහි සංඥාවෝ ඖදාරිකයහ. එබඳු ඖදාරික සංඥා නැති හෙයින් නේවසඤ්ඤා යයි ද ඉතා සියුම් සංඥා ඇති හෙයින් න අසඤ්ඤා යයි ද ව්‍යවහාර වේ.
‘නේවසඤ්ඤා’ යන පදයෙහි ‘න’ කාරය අභාවාර්‍ථයෙහි වේ. ‘න අසඤ්ඤා’ යන්නෙහි ‘න’ කාරය අන්‍යාර්‍ථයෙහි ය. අකාරය අභාවාර්‍ථයෙහි පවතී. එසේ වන්නා “අසඤ්ඤං අනාසඤ්ඤං”යි සෙසු ධ්‍යානයන්හි මෙන් ඖදාරික සංඥා නැති හෙයින් අසඤ්ඤ ද, සර්වප්රකාරයෙන් සංඥාවගේ අභාවය නුවූ හෙයින් අනාසඤ්ඤා ද, වන හෙයින් ‘නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා’ යයි කියන ලදි.
නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤා වූයේ ද, මනායතන ධර්‍මායතනයන්ට එක දේශයකින් ඇතුළත් වන හෙයින් ආයතන වූයේ ද, හේමනුයි නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන නම් වේ. (මෙහි ආයතන භාවය ආධාර හෙයින් නිශ්‍ර‍ය වශයෙන් වේ.) එසේ ම සියුම් සංඥාව විදර්ශනා කෘත්‍යයට අපොහොසත් බැවින් නේවසඤ්ඤායයි ද, සංස්කාරාවශේෂ සූක්ෂම භාවයෙන් විද්‍යාමාන හෙයින් නාසඤ්ඤායයි ද ව්‍යවහාර හෙයින් ඒ දෙපදය ගළපා නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤාය යි කියන ලදී. එය ම අවශේෂ ධර්‍මයන්ට ආධාරවේ නුයි නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන නම් වේ.
තවද මෙහි සංඥා මාත්‍ර‍ය පමණක් නො වැ වේදනාව ද ගෙන ‘නේව වේදනා නා වේදනා’ චිත්තය ද ගෙන “නෙව චිත්තං නා චිත්තං” ස්පර්ශය ගෙන නෙව ඵස්සො නා ඵස්සො, යනාදීන් ඒ ඒ සම්ප්‍ර‍යුක්ත ධර්මයෙහි ව්‍යවහාර කළ හැකි වුව ද, මේ දේශනාව සංඥා ශීර්ෂයෙන් (ප්රධාන කොට) ගෙන මෙසේ ව්‍යවහාර කරන ලදි. නානත්ත කායා නනත්ත සඤ්ඤී, යනාදියෙහි මෙනි. (මෙහි සංඥා නම්, විඥානය) යම්කිසි අර්ථයක් නිසා ස්වභාවයෙන් ඇතැයි කිවයුතු ධර්‍මයාගේ ම අන්කිසි අර්ථ විශේෂයක් නිසා නැතැ යි කිවයුතු බැවින් මෙසේ කියන ලදී.
නිදර්‍ශනයෙහි:- හෙරණ නමක් පළමු දිනයෙහි පාත්‍රයෙහි තෙල් ගල්වා තුබුයේය. පසුදා උදය කැඳ වළඳන පිණිස තෙරුන්නාන්සේ ‘පාත්‍ර‍ය ගෙනව’යි කී කල ස්වාමීනි! පාත්‍රයෙහි තෙල් යැ’යි කීය. එසේ වන්නා ‘ඒ තෙල් ගුලාවෙහි වැක්කිරීමට ගෙනෙව’යි තෙරුන් කී කල ස්වාමීනි! ‘තෙල් නැතැ’යි හෙරණ කීය. මේ උපමායෙන් භික්ෂූන් ලග්නා අකැප කිළියෙහි තෙල් සහිත පාත්‍ර‍ය තුබූ හෙයින් එහි කැඳ වත්කළ කල කැඳ සමග සන්නිධි වන හෙයින් තෙල් ඇතත් නලයක පුරාලන පමණ තෙල් නැති හෙයින් ‘තෙල් නැතැයි’ කී. එසේ ඒ සංඥාව ද ඖදාරික සංඥා කෘත්‍යය කිරීමට අසමර්ථ හෙයින් නේවසඤ්ඤා නම් වුව ද, සංස්කාරාවශේෂ සූක්ෂම භාවයෙන් ඇති හෙයින් නාසඤ්ඤා නම් වේ.
විශේෂ:- මෙහි සංඥා කෘත්‍ය නම් අරමුණු හැඳිනීම හා විදර්ශනා ගෝචර භාවයට පැමිණ නාමරූපයන් ගේ කලකිරීම වූ නිර්විදා ඥානය ඉපදවීම ය. ‘මඳ උණුසුම් ජලය නහන්නාගේ ශරීරය නොදවා සුව එලවන සේ ය’ මේ සංඥාව සංස්කාරාවශේෂ සූක්ෂම භාවයෙන් ප්රකට වැ සඤ්ජානන කෘත්‍යය කිරීමට අසමර්ථ හෙයින් යට තුන්ධ්‍යානයෙහි සංඥාව මෙන් විදර්ශනා ඥානයාගේ ගෝචර බවට පැමිණ නිර්විදාඥානය ඉපදවීමට අසමර්ථ වේ. අරමුණෙහි ඉතා සන්හුන්ව පවත්නා හෙයින් අරමුණු හැඳිනීම ද නොකට හැකි වෙයි. එහෙයින් ම අනිත්‍යාදි වශයෙන් මෙනෙහි කොට විදර්‍ශනාවට අරමුණු වැ නිර්‍වෙදය ඉපදවිය නොහැකි වේ.
විස්තර:- අන්‍ය වූ කාමාවචර රූපාවචරාදි චිත්ත-චෛතසික සඞ්ඛ්‍යාත සෙසු ස්කන්‍ධයන්හි විදර්‍ශනාභිනිවේශ නොකළ (අනිත්‍යාදි වශයෙන් නොදත්) මහණ නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන මාත්‍ර‍යක්ම සම්මර්‍ශනය කොට නිර්විදාඥානය පැමිණෙන්නට සමර්ථ නො වේ. සර්‍වඥයන් වහන්සේ හැර සියල්ලන් ගෙන් අගතැන්පත් සැරියුත් මහතෙරුන් වහන්සේ ද පවා නො පොහොසත් වේම ය, ප්‍ර‍කෘතියෙන් විදර්ශනා වඩනා සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ වැනි මහා ප්‍රාඥ යෝගාවචර තෙමේ ස්කන්‍ධාදීන් ගේ පටන් විදර්‍ශනාභිනිවේශය කොට ද්වාරාලම්බනයන් නිසා පවත්නා ධර්මයන් ගේ වශයෙන් ද්වාදසායතන-අට්ඨාරස ධාතුන් විදර්ශනා කරනුයේ ඒ නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන අරමුණුකොට ඇති උදයව්‍යයඥානය උපදවන්නට සමර්ථ වේ.
කෙසේද යත්:- ‘මෙසේ මේ ධර්මයෝ නො තිබී උපදිති.” “තිබී වැනසෙති යි” කියා ය. චතුර්ථාරූප්ය ධ්‍යාන චිත්තෝත්පාදයට ඇතුළත් වූ ස්පර්‍ශාදී වූ ධර්මයන් වෙන් නොකොට (කලාප වශයෙන්) සම්මර්‍ශනය කෙරේ. ඵස්සාදි ධර්මයන් වෙන්කොට වෙන වෙන ම අනුපද ධර්ම වශයෙන් එක එක ධර්මය පිළිවෙළින් අනිත්‍යාදි වශයෙන් සම්මර්‍ශනය කරන්නා හට මේ සතරවන අරූප ධ්‍යානය විදර්ශනා කොට ඒ නිර්විදාඥානය නො ලැබේ.
(ස්පර්ශාදි ධර්මයන් වෙන් වෙන් කොට වෙන වෙන ම ස්වරූපයෙන් ගෙන අනිත්‍යාදි වශයෙන් සම්මර්‍ශනය කිරීම අනුපද ධර්ම විදර්‍ශනාව ය.)
එසේ චතුර්‍ථරූප්‍ය ධ්‍යානයෙහි ඇතුළත් ස්පර්ශාදි එක එක ධර්මය ගෙන අනිත්‍යාදි වශයෙන් බැලීමට නුවණැත්තවුන් අතුරින් අගතැන් පත් සැරියුත් මහ තෙරණුවෝ ද අසමර්‍ථය හ. හුදෙක් එහි ඇතුළත් ස්පර්ශාදි ධර්ම එක්කොට කලාප වශයෙන් විදර්‍ශනාවට අරමුණු වේ. මාර්ග-උදකෝපමායෙන් ද මේ අර්ථය දත යුතු.
මගට පිළිප් තෙර කෙනකුන් ඉදිරියේ යන හෙරණ නම් වහන් තෙමෙන පමණ දියත්තක් දැක ස්වාමීනි! වහන් ගැලවුව මැනව! ‘ජලය ඇතැයි’ කී. එකල තෙරුන් වහන්සේ සාමණෙරය! දිය ඇත්තේ වී නම් ‘නහන කඩ ගෙනෙව ජලය නහමි’යි කීහ. එකල හෙරණ, ස්වාමීනි! ‘ජලය නැතැ’යි කී. එහිදු වහන් තෙමෙන පමණ ජලය ඇති හෙයින් ජලය ඇතැයි ද නහන පමණ ජලය නැති හෙයින් ජලය නැතැයි ද කීයේ වේ. එසේ ම ව්‍යක්ත සංඥා නැති හෙයින් නේවසඤ්ඤායයි ද, සංස්කාරාවශේෂ සූක්ෂම භාවයෙන් විද්‍යාමාන හෙයින් නාසඤ්ඤායයි ද, දතයුතු.
උපසම්පජ්ජ විහරති = මෙය ද පෙර කී සේම ය.
(මේ ටීකාගත විස්තරයෙකි.)ප්‍ර‍ශ්නයෙහි:- යට ධ්‍යානයන්හි “අනන්තො ආකාසො, අනන්තං විඤ්ඤාණං, නත්‍ථි කිඤ්චි”යි, ඒ ඒ තැන කීවා සේ මෙහි භාවනාකාරය නො කීවේ කවර හෙයින් ද?
පිළිතුර:- භාවනා ආකාරය නම් උපචාර සහිත ධ්‍යානයා ගේ තමා පිළිබඳ අරමුණෙහි පවත්නා ආකාරය යැ. මෙහි අරමුණු නම් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ධර්ම යැ. ඔවුන් ගන්නා කල පුරෝගාමි ධර්මයන් ගේ වශයෙන් එකක් හෝ ගත යුතු ය.
වෙන වෙන ම සියල්ල හෝ ගත යුතු ය. එකක් ගන්නේ ප්රථම පක්‍ෂයේ විඤ්ඤාණය ගතයුතු වේ. එසේ වන්නා විඤ්ඤාණං ‘විඤ්ඤාණ’ යි මෙනෙහි කිරීමෙන් විඤ්ඤාණඤ්චායතන ගැනීම වේ. මෙසේ ගනු ලබන්නේ චතුර්‍ථාරූප්‍යයට ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය අරමුණු වන හෙයින් ආකිඤ්චඤ්ඤං ආකිඤ්චඤ්ඤං (කිසිවක් නැතැ යි) මෙනෙහි කළ යුතු වේ. එසේ වන්නා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය හෝ අභාවය ආලම්බනය වේ.
නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන භාවය ආලම්බනය නො වේ. මේ මෙහි අකාරණය. එසේ ධ්‍යානය නො පවත්නා හෙයිනි. (චතුර්ථාරූප්ය ධ්‍යානය විඤ්ඤාණඤ්චය හෝ ආකිඤ්චඤ්ඤය අරමුණු කොට නො පවත්නේ මය.)
තව ද ප්‍ර‍ශ්නයෙකි:- චතුර්ථාරූප්ය ධ්‍යානයේ ශාන්ත බව කුමක් ද? එසේ නම් කුමක් හෙයින් පාළියෙහි එසේ නො කියන ලද ද?
පිළිතුර :- සූත්රයෙහි හුදෙක් එසේ නො ගන්නා ලදි. විභඞ්ගයෙහි වනාහි:-
“තඤ්ඤෙච ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සන්තතො මනසිකරොති. සඞ්ඛාරාවසෙස සමාපත්තිං භාවෙති”[4] යි දක්නා ලැබේ.
ප්රශ්නය :- එසේ නම් කුමක් හෙයින් සූත්රයෙහි ද විභඞ්ගයෙහි මෙන් එසේ නොගන්නා ලද ද?
පිළිතුර :- වෛනෙයාධ්‍යාශය වශයෙන් හෝ දේශනා විලාශ හෙයිනි. ඒ මෙසේ යි :- යට තුන් ආරූප්‍යයෙහි “අනන්තො, ආකාසො, අනන්තං විඤ්ඤාණං, නත්‍ථිකිඤ්චි”යි භාවනාකාරය ගන්නා ලදි. එහි නො එසේ ගත් කල්හි ම ඒ අර්ථය අවබෝධ කෙරෙති. ඔවුන් ගේ වශයෙන් සූත්රයෙහි එසේ වදාළහ.
විශේෂ :- අභිධර්‍මයෙහි සූත්‍රාන්ත භාජනිය ද සූත්‍රාන්ත ගතිකයැ. යම් වෛනේයජන කෙනෙක් බෙදා වදාළ කල්හි ම ඒ අර්ථය අවබෝධ කෙරෙත් නම් ඔවුන්ගේ වශයෙන් විභඞ්ග භාවනාචාරය වදාළහ. ධර්‍මස්වාමි වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධයන් වහන්සේ ද, ධර්මදේශනා ප්‍ර‍කාරය දන්නා සේක් ඇතැම් තැනෙකැ භාවනා ආකාරය ගනිති. ඇතැම් තැනෙකැ නො ගනිත්. ඒ ඒ දේශනාව ම ඒ ඒ වෛනේයයන් විනයනය සඳහා යැ. මේය දේශනා විලාශය නම්.
තවද අර්‍ථයෙකි :- “සූත්‍රාන්ත දේශනාව පර්‍ය්‍යාය (අමුඛ්‍ය = අප්‍ර‍ධාන) කථාව හෙයින් එහි භාවනා ආකාරය නොනැගේ. එහෙත් අභිධර්ම දේශනාව නිෂපර්‍ය්‍යාය (ප්රධාන කථාව) හෙයින් එහි භාවනා ආකාරය ගන්නා ලදි.
මෙසේ මෙහි භාවනා ආකාරය ගැනීමේ හා නො ගැනීමේ හේතු දතයුතු.
මතාන්තරයෙකි :- අභයගිරි – ජේතවන වැසි ඇජරෝ ‘චතුර්‍ථරූප්‍යධ්‍යානයෙහි වෙනස දැක්වීම සඳහා සූත්රයෙහි දී භාවනා ආකාරය නො ගන්නා ලදැයි, යෙති. ඒ විශේෂ අනුපූර්‍ව භාවනායෙන් ජනිත යැ. හෙද (ඒ අනුපූර්‍ව භාවනාව ද) ප්‍ර‍භාතව්‍ය ධර්ම පහකිරීමෙන් සියලු ධ්‍යාන ලැබිය යුතු හෙයින් ප්‍ර‍හාන ක්රමයෙන් ජනිත යැ.
ඒ මෙසේ යි:- කාමච්ඡන්‍දාදි විරාගයෙන් ප්‍ර‍ථමධ්‍යානය ද, විතර්ක – විචාර සංසිඳවීමෙන් ද්විතීයධ්‍යානය ද, ප්‍රීති විරාගයෙන් තෘතීයධ්‍යානය ද, සොමනස්ස (සුඛ) අස්තඞ්ගමයෙන් චතුර්ථ ධ්‍යානයදැ’යි මෙසේ රූපාවචර ධ්‍යාන වදාළහ. රූප සංඥාදි ඉක්මවීම මුල්කොට අරූපධ්‍යාන වදාළහ. හුදෙක් ධ්‍යාන පමණක් නොවේ. සියලු සීලය ද, සියලු ප්රඥාව ද, ප්‍ර‍තිපක්‍ෂ ධර්ම ප්‍ර‍හාණයෙන් ම සම්පාදනය කළ යුතු හෙයින් ප්‍ර‍හාතව්‍ය ධර්ම සමතික්‍ර‍මණ මුඛයෙන් දේශිත යැ.
ඒ මෙසේ යි:- ‘ප්‍රාණඝාතය හැර ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීමය’ යනාදීන් සීල සංවරය ද, ඇසින් දැක නිමිති කුඩා නිමිති නො ගැනීම ය යනාදීන් ඉන්‍ද්‍රිය සංවරය ද, (නෙව දවාය නමදාය) ක්‍රීඩා පිණිස මද වැඩීම පිණිස නොවේ යනාදීන් භෝජනයෙහි පමණ දැනීම ද, මිථ්‍යා ආජීවයෙන් වෙන් වැ සම්‍යක් ආජීවය කරන්නේ ය යනාදීන් ආජීවපාරිශුද්ධිය ද, ‘පඤ්චුපාදානක්ඛන්‍ධයෙහි අධික ලෝභය හැර පහවූ අභිධ්‍යා ඇතිව විසිය යුතු ය’ යනාදීන් ජාගරියානුයොගය ද, ‘අස්මිමානය නැසීමෙන් අනිත්‍ය සංඥාව වැඩිය යුතු ය’ යනාදීන් මේඝිය සූත්‍රාගත සේ[5] ප්‍ර‍ඥා ප්‍ර‍තිපක්‍ෂ ධර්‍මප්‍ර‍හාණයෙන්, විදර්ශනා ප්රඥාව වැඩීම ද, දේශනා කළහ. එහෙයින් ම ප්‍ර‍හාතව්‍ය ධර්ම ඉක්මවීම් මුඛයෙන් ම ධ්‍යාන දේශනා කරනු බුදුහු “විවිච්චෙව කාමෙහි” යනාදීන් වදාළහ. එය යට කී සේ ය. තවද රූප සංඥාදීන් සමතික්‍ර‍මණ මුඛයෙන් අරූපාවචරධ්‍යාන වදාළහ.
විස්තර :- එහි (රූපාවචර ප්‍ර‍ථමධ්‍යානය) භාවනා විශේෂයෙන් අධිගත වූ විතර්‍කාදීන්ගෙන් හා තීක්‍ෂණ – විශ ද ශූරභාවය – ඇති ශ්‍ර‍ද්ධාදි පඤේචන්‍ද්‍රිය ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත හෙයින් කාමච්ඡන්‍දාදි නීවරණයන් හා ඒ හා පවත්නා පාප ධර්මයන් වික්කම්භණය කිරීමෙන් උත්තරිමනුෂ්‍ය ධර්‍මත්‍වයට පැමිණි රූපාවචර ප්රථම ධ්‍යානය කාමාවචර ධර්‍මයන්ට වඩා අතිශයින් සියුම් වේ. ශාන්ත වේ. ප්රණීත වේ. එසේම ද්විතීය ධ්‍යානය භාවනා විශේෂයෙන් විතර්ක-විචාර සංඛ්‍යාත ඖදාරිකාංගප්‍ර‍ාණයෙන් ප්රථම ධ්‍යානයට වඩා අතිශයින් සංසුන් වෙයි. එසේ ම තෘතීය-චතුර්ථ ධ්‍යානයෝ ක්රමයෙන් පළමු පළමු ධ්‍යානද්වයට වඩා ශාන්තතර ශාන්තතම වෙති. එසේම අරූපාවචර ප්‍ර‍ථමධ්‍යානය රූප විරාග භාවනා වශයෙන් පවත්නා හෙයින් ආරම්මණ ශාන්ත බැවින් හා අඞ්ගයන්ගේ සංසුන් බැවින් ප්‍ර‍කෘති කාමාවචර ධර්‍මයන්ට වඩා ද, සියලු රූපාවචර ධ්‍යානයන්ට වඩා ද ශාන්ත වෙයි. සියුම් වෙයි. අරූපාවචර ද්විතීයධ්‍යානාදිය පිළිවෙළින් ශාන්ත භාවයෙන් ඒ ආලම්බන කොට පවත්නා ධ්‍යාන ධර්මයෝ ද ශාන්ත ස්වභාවය ඇත්තෝ වෙති.
විශේෂ :- ලෝකෝත්තර ධර්‍මලාම්බනික වූ සෝවාන් ආදි මාර්ග ඵල ධර්මයන් මතු මත්තෙහි ක්රමයෙන් සංසුන් වන්නා සේ ධර්මයන්ගේ වශයෙන් මහද්ගත භාවයෙන් භේදයක් නැතත් රූපාවචර චතුර්‍ථධ්‍යානයට වඩා අරූපාවචර ධ්‍යානය අඞ්ග වශයෙන් ද සංසුන් වෙයි. එහෙයින් අරූපධ්‍යානයා ගේ ශාන්ත විමෝක්‍ෂ බව වදාරන ලදි. එසේ ම ද්විතීයාරූප්‍යාදීහු ද, ප්‍ර‍ථමාරූප්‍යට වඩා අඞ්ග වශයෙන් ද, ආලම්බන වශයෙන් ද, ශාන්ත, ශාන්තතර, ශාන්තතම භාවයට පැමිණියාහු ය. එසේ ම ශාන්තාදි භාවයට පැමිණියා වූ භාවනා විශේෂ සමායෝගයෙන් (මේ භාවනා විශේෂය වනාහි) ප්රථමධ්යාන උපචාරයෙහි පටන් ඒ ඒ ප්‍ර‍භාතව්‍ය ධර්මයන් ඉක්මවීමෙන් ශාන්ත සූක්ෂම භාවයට පමුණුවමින් චතුර්‍ථාරූප්‍යයෙහි සංස්කාරාවශේෂ සූක්ෂම භාවයට පමුණුවයි.
එහෙයින් චතුර්‍ථාරූප්‍යය වනාහි ආරම්මණ භාවයෙන් ද, නාමධර්‍මයන්ගේ විභූතාකාරයෙන් ද, සිටීමට නො පොහොසත් වී නම් අරමුණු කිරීමෙහි කෙසේ සමර්‍ථවේ ද? නො වේම ය. එහෙයින් ශාස්තෘන් වහන්සේ යට තුන් ධ්‍යානයෙහි භාවනා ආකාරය වදාරා මෙහි එබන්දක් නො ලැබෙන බැව් දක්වන්නට පර්‍ය්‍යාය දේශනා හෙයින් සූත්රයෙහි භාවනා ආකාරය නො දෙසූ සේක. එහෙත් අරමුණු සහිත ධර්මය අරමුණෙහි පවත්නා ආකාරය ඇත්නු යි අති සූක්ෂම භාවයට පැමිණියා වූ ඒ ධ්‍යානය දක්වනු පිණිස “තඤ්ඤෙච ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සන්තතො මනසි කරොති”යි වදාළහ. යථාධර්‍ම ශාසන හෙයින් හෝ පූර්වභාග ප්රතිපදා වශයෙන් හෝ “සන්තතො මනසිකරොති”යි වදාළහ. එකල යෝගාවචරයාහට ඒ අරමුණ ප්රකට හෙයිනි. එහෙත් අර්පණා වශයෙන් සූත්රයෙහි භාවනා ආකාරය අප්‍ර‍කට හෙයින් නො ගන්නා ලදි.
ඒ එසේ මැ යි :- කර්මස්ථානය බුද්ධානුස්සති ආදි කිසි තැනෙකැ ආදියෙහි අප්‍ර‍කට වේ. ආනාපානසති ආදි කිසිවෙකැ මධ්‍යයෙහි අපකට වේ. උපසමානුස්සති ආදිය සේ කිසිවිටෙකැ ආදි – මධ්‍ය දෙක්හි අප්‍ර‍කට වේ. චතුර්‍ථාරූප්‍යයෙහි වනාහි අවසානයෙහි අප්‍ර‍කට වේ. භාවනාව මුදුන් පැමිණි කල්හි ආලම්බනය ද, අප්‍ර‍කට වන හෙයිනි. එහෙයින් මේ විශේෂය දක්වනු පිණිස බුදුහු චතුර්‍ථාරූප්‍යයෙහි භාවනාකාරය නො ගත්හ. සර්වප්රකාරයෙන් නැති නිසා නො වේ ය යි මෙහි නිෂ්ටාවට යා යුතු.
නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන කර්‍මස්ථානයේ විස්තර කථාව ය.
SN 03-07-09. නිරොධ සමාපත්ති සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ සැවැත්නුවරට නුදුරෙහිවූ ජේතවන නම් අනේපිඬු සිටුහුගේ ආරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එකල්හි ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ උදය කාලයෙහි හැඳපොරවා පාත්‍ර සිවුරුගෙන සැවැත්නුවරට පිඬු පිණිස පැමිණියහ. සැවැත්නුවර පිඬු පිණිස හැසිර පිණ්ඩපාතයෙන් පසු ආපසු එන්නේ අන්ධවනයට දිවා විහරණය පිණිස පැමිණ එක්තරා ගසක් මුල පරයන්කයක් බැඳ ධ්‍යාන සුවයෙන් වැඩ හිඳ සවස් කාලයෙහි විවේකයෙන්ඉන් නැගී සිටියේ ආපසු ජේතවන ආරාමය වෙත පැමිණියහ.[2] ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයෝ ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන් දුරදීම දැක්කේය.
දැක, ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ට මෙසේ කීය.
“ඇවැත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයෙනි,
ඔබවහන්සේගේ ඉන්ද්‍රියයෝ ප්‍රසන්නය.
මුහුණු වර්ණය පිරිසිදුය. අතිශයින්ම පිරිසිදුය.
ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ
අද කවර විහරණයකින් වාසය කළ සේක්ද?” යනුයි.[3] “ඇවැත්නි, මම මෙහි සියලු ආකාරයෙන් නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනයන් ඉක්මවා සඤ්ඤාවෙදයිත නිරෝධ සමාපත්තියට පැමිණ වාසය කරමි. මහණෙනි, ඒ මට ‘මම සඤ්ඤාවෙදයිත නිරෝධ සමවතට සමවදිමියි කියා හෝ, මම සඤ්ඤාවෙදයිත නිරෝධ සමවතට පැමිණියෙමි කියා හෝ, මම සඤ්ඤාවෙදයිත සමවතින් නැගී සිටිමි කියා හෝ මෙබඳු සිතක් නොවේයයි” කීහ.
[4] “ඒ එසේමය, ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන් විසින් දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි මමය. මාගේයයි ගන්නා දෘෂ්ටි මාන අනුශය ධර්මයෝ මනාකොට නසන ලදහ. එබැවින් ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරුන්ට ‘මම සඤ්ඤාවෙදයිත නිරෝධයට සමවදිමියි කියා හෝ, මම සඤ්ඤාදයිත නිරෝධයට සමවැදුණෙමියි කියා හෝ, මම සඤ්ඤාවෙදයිත නිරෝධයෙන් නැඟී සිටියෙමියි කියා හෝ මෙබඳු සිතක් නොවේයයි” (ආනන්ද ස්ථවිරතෙම කීය.)
නිරෝධ සමාපත්තිය
බළන්ගොඩ ආනන්ද මෛත්‍රෙය මහ නා හිමිචිත්ත චෛතසික ඇති නොවීම සම්පූර්ණයෙන් ම නතර වුණු අවස්ථාව තමයි නිරෝධ සමාපත්තිය කියන්නෙ. එය විස්තර කරන්නේ මෙසේයි.
සාමාන්‍ය මනුෂ්‍යයාගේත් ධ්‍යානයක් නො ලැබූ මිනිසාගේත් සිත කාම වස්තු කෙරෙහි ගැටී පවතින්නේ රූපයත්, ශබ්දයත්, ගඳත්, සුවඳත්, රසයත් ගැනය.
යම්කිසි අරමුණක ඒවා ගැටිලා කාම ලෝකයේ සාමාන්‍ය මනුෂ්‍යයාගේ සිත් ඇතිවේවි යන්නෙ. අරමුණක් නැතිව සිත හැදෙන්නෙ නෑ. අරමුණ කියන්නෙ සිත එල්ලෙන දේ. රූපයක නැතිනම් ශබ්දයක ඒ විධියට සිත ඇලෙනවා.
ඉතින් එහෙම හැදෙන සිත්වලට අප කියනවා කාමාවචර සිත් කියලා.
කෙනෙක් ධ්‍යාන භාවනා කරනවා නම් සිත බැඳී තිබෙන කාම වස්තූන්ගෙන් ඉවත් කිරීමේ බලාපොරොත්තුවෙන්.
උදාහරණයක් වශයෙන් කියතොත් සිත එකඟ කරන භාවනා ක්රම හතළිහක් තිබේ. ඒවායින් සෑදූ භාවනාව පුරුදු කරන තැනැත්තා මැටිවලින් සෑදූ සටහනක් එහෙම නැත්නම් ජලය පුරවන ලද කට පළල් භාජනයක් දෙස හෝ එහෙමත් නැත්නම් එළියක් දිහා බලමින් සිත එකඟ කරනවා. එහෙම වුණාම අනික් සියලු ම දේ අත්හැරලා සිතට පේන එම ද්රව්ය කෙරෙහි සිත ඇළිලා පවතිනවා. ඉතින් මේ ක්රමය පුරුදු කරාම එහිම සිත රැඳෙනවා. අන්තිමේදී ඒක සිතට පෙනෙන්ට වෙනවා. ඊට පස්සේ ඒ සිත එකඟ කිරීමට යොදා ගත් දේ අතහැරල යොදා ගත් සටහන දිහා සිතෙන් බලනවා.
දැන් මෙතෙන්දි සළකන්න ඕන, මුලින්ම සාමාන්‍ය මිනිහෙක් දිහා බලන දේවලට වඩා මේ ධ්‍යාන භාවනාවලට ගත් අරමුණට නැමුණු සිත ගොරෝසු කමින් අඩුයි. ඉතින් ඒක දිහා බලාගෙන ඉන්න කොට ඒකේ සටහන සිතට පෙනෙන්න වුණාම සිතට පෙනෙන අරමුණ නැවත සිතින් බලමින් ඇතිවන සිත අර සියලුම සිත්වලට වැඩිය සියුම් අර මුලින් ඇති වූ ගොරෝසු ගතිය එහි නෑ. දැන් ඉතින් අර හරියට පෙනෙන අරමුණ දිහා සිතින්ම බලමින් ඒ අරමුණෙහිම සිත පිහිටුවමින් ඒ පිළිබඳව ම සිත එකඟ කරමින් ටික කලක් ඉන්න විටදි රාගාදී කිසිම ක්ලේශයක් නැති නිසා ඒ සිත බොහෝ දුරට පිරිසිදු වෙලා ඒ නිසාම සිතට පෙනෙන අරමුණත් එළියත් පෙනෙන්න වෙනවා. දැන් සිතට පෙනෙන එළිය කෙරෙහි තදින් සිත බඳිනවා. අන් සියල්ලම අමතක කරල එහිම සිත බැඳලා පැය ගණන් ඉන්නට ඔහු පුරුදු වෙනවා.
ඒ තත්ත්වයෙන් ඉන්න විට ඔහුට වට පිටාවේ කිසිම දෙයක් ඇහෙන්නේ දැනෙන්නෙ පේන්නෙ නෑ. ඔහුගේ සිත අර ආලෝකයේ බැඳිලා ඒ දිහාම බලමින් ඉන්න නිසා වෙන කිසිම ක්ලේශයකට බැඳෙන්න ඉඩක් නෑ. මොකද අරමුණ අර එළියෙහි බැඳිල තියෙන නිසා.
දැන් ඒ සිතට පේන එළිය ටික ටික ලොකු වෙන්න කියල සිතා ගන්නවා. එහෙම සිතාගෙන ඒ තැනම සිත බැඳල පවත්වන කොට ආලෝකය විශාල වී පේන්න පටන් ගන්නවා.
එතැන එන්නේ එළියක් ලොකුවීමක් නොවේ. සිතේ පරිකල්පනයක්. ඒ ප්‍රමාණයට මහත් වූ එළියෙහි සිත තදින් බැඳලා බොහෝ වෙලා ඒකෙහිම සිත නතර කරවන්න ඔහු උත්සාහ කරනවා.
මම නිදර්ශනයක් කියන්නම් ලීයකට ඇණයක් ගැහුවොත් තදින් ඒ ඇණය ලීයෙහි කාගෙන හෙල්ලෙන්නෙ නැතිව තදින් පවතිනවා.
අන්න ඒ වගේ අර සිතට පේන එළියෙහි සිත කාගෙන ගොහින් සිත බැඳිලා හෙල්ලෙන්නෙ නැතුව එළිය දෙස බලමින් සිත පවතිනවා. සිතට පේන එළිය වට්ටියක් කුල්ලක් ප්‍රමාණයට ලොකු වුණාම කලින්ට වඩා එහි සිත තදින් බැඳී පවතිනවා. ඔහු කැමති ඒ විදියට තවත් විශාල කරගන්න පුළුවන්.
යම් තරම් දුරට සිතේ එකඟකම දියුණු වුණාම සිතේ කාමාදී කෙලෙස් බොහොම ඈත් වී යනවා. විතර්ක, විචාර, ප්‍රීති, සුඛ, ඒකාග්රතා කියන ප්රධාන අංග පහ සිතේ තදින් වැඩ කරනවා. ඔය අංග පහෙන් යුක්ත වෙන කොට ක්ලේශයන් බොහෝම යටපත් වෙනවා.
මේ අවස්ථාවට අපි කියනවා පළමුවන රූපධ්‍යාන අවස්ථාව කියල. මේ අවස්ථාවේදී සිත කලින් හටගත් සිතිවිලිවලට වඩා හුඟාක් සියුම්. කලක් අරමුණෙහි සිත හොඳට පුරුදු කරන කොට අර විතර්ක නමැති සිතේ අරමුණු ඕනකමක් නන්වන අවස්ථාව නැතිව ඕනෑම විවේකයකදි මතක් වනවිට ආලෝකයට ගැටිල සිත ඇතිවෙන්න පටන් ගන්නවා. මේකට කියනවා පළමුවන රූපධ්‍යාන අවස්ථාව කියල. තවදුරටත් ඒක හොඳට සිතට පුරුදු වුණාම අර විතර්ක කියන අංගය විචාර, ප්‍රීති, සුඛ ඒකාග්රතා නැති අනිත් අංග අතරින් සිත ඇතිවෙනවා. සිතේ එළිය නැවත නැවත පිහිටුවමින් එය උත්සාහ කරන කොට අර විචාරයක් නැතිව ප්‍රීති සුඛ ඒකාග්රතා යන අංග තුනෙනුත් සිත ඇතිවෙනවා. ඒ සිතින් එළිය දිහා බලමින් කලක් ඉන්න කොට ප්‍රීතිය නැතිව සුඛ ඒකාග්රතා කියන අංග දෙකින් යුක්තව සිත ඇති වෙන්න පටන් ගන්නවා.
ඔය ක්‍රමයට සිත එකඟ කරන කොට සුඛ වේදනාව නැතිව ඒ වෙනුවට උපේක්ඛා ( මධ්‍යස්ථ බව ) ඇතිව සිත ඇතිවෙන්න පටන් ගන්නවා. එය එකඟකමේ ඉහළට ගිය පස්වැනි අවස්ථාවයි. ඒ තත්ත්වයෙන් පවත්නා සිත කලින්ට වඩා බොහෝම සියුම්. සිතේ ගොරෝසු ගති අඩුවෙලා. පංචමධ්‍යාන සිත යනුවෙන් එය හඳුන්වනවා.
එම තත්ත්වයෙන් ඉන්න තැනැත්තා මගේ සිත එළියක් කෙරෙහි බැඳිල පවතින්නෙ මේකත් ගොරෝසුයි. මීට වඩා සිත සියුම් කළ යුතුයි කියා සිතනවා. එහෙම සිතල හිතට පෙනෙන මනෝමය ආකාසයෙහි හැමතැනම පැතිරෙන්න කියල
මෙසේ ටික දවසක් උත්සාහ කරන විට තමාගේ බලාපොරොත්තුව හරි යනවා. මනෝමය ආකාසේ එළිය හැම තැනම පැතිරිලා පේන්න වෙනවා. තමා ඇතුළතත් තමාගේ පිටතත් දැන් ඇත්තේ එළිය. ඒ අයුරින් ඔහුට පේන්නෙ. දැන් ඉතින් එයා අධිෂ්ඨාන කරනවා මේ අනන්තව පැතිර ඇති කසිනාලෝකය අතුරුදහන් වේවා කියා නොපෙනී හිස් අහස පමණක් පෙනේවා කියල. මෙසේ ටික දිනක් උත්සාහ කරන කොට ඒ අදහස හරි යනවා.
සිතට අර එළිය නොපෙනී හිස් අනන්ත ආකාසය විතරක් පේන්න වෙනවා. කලින් තිබූ කසින එළියෙන් ඉවත් කිරීමෙන් පෙනෙන්නාවූ අහසයි ඒ. දැන් අනන්තවූ හිස් අහස ඉතාම සියුම් අරමුණක්. ඒ අරමුණෙහි බැඳුණු සිත් අනිත් සිත්වලට වඩා සියුම්. දැන් අරමුණ සියුම් වෙන්න වෙන්න සිතත් සියුම් වෙනවා. මේ අනන්ත ආකාසයෙහි බැඳී පවත්නා සිතට ආකාස අනන්තායතන හිත යනුවෙන් නම් කැරෙනවා.
SN 03-07-10. සුචිමුඛී සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසනලදී. එක් කලෙක ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ රජගහනුවර කලන්දකනිවාප නම්වූ වේළුවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එකල්හි වනාහි ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරුන්වහන්සේ උදය කාලයෙහි හැඳ පොරවා පාත්‍ර සිවුරු ගෙන රජගහ නුවරට පිඬු පිණිස පැමිණියහ. රජගහනුවර ගෙපිළිවලින් පිඬු පිණිස හැසිර ඒ පිණ්ඩපාතය එක්තරා බිත්ති අද්දරක හිඳ වළඳති.
[2] එකල්හි වනාහි සුචිමුඛී නම් පරිබ්‍රාජිකාවක් ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරුන් යම් තැනකද එතැනට පැමිණියාය. පැමිණ ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරුන්ට මේ කාරණය කීය. ‘ශ්‍රමණය කුමක් නිසා බිම බලාගෙන අනුභව කරන්නෙහිද?”
“නැගනියෙනි, මම බිම බලාගෙන නොවළඳමි.”
“එසේනම් ශ්‍රමණය, උඩ බලාගෙන වළඳන්නෙහිද?”
“නැගනියනි, මම උඩ බලාගෙන නොවළඳමි.”
“එසේ නම් ශ්‍රමණය, සතර දිශාවන් බලමින් වළඳන්නෙහිද?”
“නැගනියනි, මම සතර දිශාවන් බලමින් නොවළඳමි”“එසේ නම් ශ්‍රමණය, අනු දිශාවන් බලමින් වළඳන්නෙහිද?”
“නැගනියනි, මම අනු දිශාවන් බලමින් නොවළඳමි.”[3] “කිමෙක්ද ශ්‍රමණය, බිම බලාගෙන වළඳන්නෙහිදැයි අසන ලද්දේ,
‘නැගනියනි, මම බිම බලාගෙන නොවළඳමි’යි කීයෙහිය.
එසේනම් ශ්‍රමණය, උඩ බලාගෙන වළඳහි දැයි අසන ලද්දේ, ‘නැගනියනි, මම උඩ බලාගෙන නොවළඳමි’යි කීයෙහිය. ‘එසේනම් ශ්‍රමණය, සතර දිශාවන් බලමින් වළඳහි දැයි අසන ලද්දේ, ‘නැගනියනි, මම සතර දිශාවන් බලමින් නොවළඳමි’යි කීයෙහිය කිමෙක්ද ශ්‍රමණය, අනු දිශාවන් බලමින් වළඳහිදැයි විචාරන ලද්දෙම්, “මම අනුදිශාවන් බලමින් නොවළඳමියි’ කීයෙහිය. ශ්‍රමණය, කෙසේ අනුභව කරහිදැයි ඇසුවාය.”[4] “නැගනියනි, යම්කිසි ශ්රමණ කෙනෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණ කෙනෙක් හෝ වාස්තු විද්‍යාවයයි (පොළොවෙහි හොඳ නරක කියන ශාස්ත්‍රය) කියන ලද තිරිසන් විද්‍යාවවූ වැරදි දිවි පැවැත්මෙන් ජීවිකාව කරත්ද, නැගනියනි, මේ මහණ බමුණෝ බිම බලාගෙන වළඳන්නෝ වෙත්. නැගනියෙනි, යම්කිසි මහණ බමුණු කෙනෙක් නක්ෂත්‍ර විද්‍යාවයි කියන ලද තිරිසන් විද්‍යාවවූ වැරදි දිවි පැවැත්මෙන් ජීවිකාව කරත්ද, ‘නැගනියනි, මේ මහණ බමුණෝ උඩ බලාගෙන කන්නෝ වෙත්’ ‘නැගනියනි යම්කිසි ශ්රමණ බ්‍රාහ්මණ කෙනෙක් පණිවිඩ පනත් ගෙන යෑමයයි කියන ලද තිරිසන් විද්‍යාවවූ වැරදි දිවි පැවැත්මෙන් ජීවිකාව කරත්ද, නැගනියනි, මේ මහණ බමුණෝ සතර දිශාවන් බලමින් අනුභව කරත්.
“නැගනියනි, යම්කිසි මහණ බමුණු කෙනෙක් අංග ලක්ෂණ විද්‍යාවයයි කියන ලද තිරිසන් විද්‍යාවවූ වැරදි දිවි පැවැත්මෙන් ජීවිකාව කරත්ද, නැගනියනි, මේ මහණ බමුණෝ අනුදිශාවන් බලමින් අනුභව කරත්. ‘නැගනියෙනි, වාස්තු විද්‍යාවයයි කියන ලද තිරිසන් විද්‍යාවවූ වැරදි දිවි පැවැත්මෙන් ජීවිකාව නොකරමි. නක්ෂත්‍ර විද්‍යාවයයි කියන ලද වැරදි දිවි පැවැත්මෙන් ජීවිකාව නොකරමි. පණිවිඩ පණත් ගෙන යෑමයයි කියන ලද වැරදි දිවි පැවැත්මෙන් ජීවිකාව නොකරමි. අංගවිද්‍යාවයයි කියන ලද තිරිසන් විද්‍යාවූ වැරදි දිවි පැවැත්මෙන් ජීවිකාව නොකරමි. දැහැමින් භික්ෂාව සොයමි. දැහැමින් භික්ෂාව සොයා අනුභව කරමි” යනුයි.
[5] ඉක්බිති සූචිමුඛී පරිබ්‍රාජිකාව රජගහනුවර වීථියෙන් වීථියට සතරමං සන්ධියෙන් සතරමං සන්ධියට ගොස් මෙසේ දැන්වූවාය. “ශ්රමණ ශාක්‍ය පුත්‍රයෝ දැහැමින් ආහාර වළඳත්. ශ්රමණ ශාක්‍ය පුත්‍රයෝ නිවැරැදිව ආහාර වළඳත්. ශ්රමණ ශාක්‍ය පුත්‍රයන්ට ආහාර දෙවු
[“සුචිමුඛී” යනු මෙනම් ඇති තැනැත්තියයි. “උපසංකමි” යනු අභිරූප වූ දර්ශනීය වූ රන්වන් වූ දුටුවන් පහදවමින් වැඩම කරන තෙරුන් වහන්සේ දැක, “මොහු සමග කවටකමක් කරන්නෙමි”යි ළඟට ගියාය. එවිට තෙරුන්වහන්සේ විසින් ඇගේ වචනය ප්‍රතික්‍ෂේප කළ කල්හි, “දැන් මොහුට වාදයක් නංවන්නෙමි”යි සිතන්නී “තෙනහි සමණ උද්ධංමුඛො භුඤ්ජසි” යනාදිය ඇසුවාය. “දිසාමුඛො” යනු සිවුදිග අභිමුඛවයි, එනම් උතුරු, දකුණු, පස්වෙනි, වම, පෘථිවිය හා එමඟින් ඉදිරියට යාමයි. “සතර දිසාවන් බලමින්” යන අර්ථයි, මේ ආකාරයෙන් සෑම දිශාවක්ම යාවත්කාලීන ලෙස නිරීක්ෂණය කරමින්, කුඩා විටියකින් වඩා ලොකු මනෝරම සිනාසීමක් සාදන විදිහකි. “විදිසා මුඛො” යනු සතර අනුදිසා බැලීමෙන්ය, එවකට අලුත්ම දේපළන් හදුනාගන්නා අර්ථයක් බැරේ. අන්තිමට, මෙය ගමනේ ඉදිරියට වඩාත්ම සංවේදී පුද්ගලයෙකු ලෙස කරුණාකරන්නීය.
වත්‍ථුවිජ්ජා තිරච්ඡානවිජ්ජාය” යනු වාස්තුවිද්‍යා සංඛ්‍යාත වූ තිරිසන් විද්‍යාවන්ගෙන්ය. “වාස්තු විද්‍යාව” නම් ලාප්‍රවස්තු, කුම්භණ්ඩ වස්තු, මූලක වස්තු ආදී වස්තූන්ගේ විපාක සම්පත් කරුණු වශයෙන් කල් දැනගන්නා උපායයි. “මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පන්ති” යනු මුලින් කියූ ඒ වාස්තු විද්‍යා-තිරිසන් විද්‍යා සංඛ්‍යාත වූ මිථ්‍යා (වැරදි) ජීවයන්ගෙන් දිවි ගෙවති යනුයි. “එම වස්තු-ශිල්ප ඥානය සම්පාදනය කරදීමෙන් පැහැදුණු මිනිස්සු දෙන ලද සිවුපසය පරිභෝග කරමින් ජීවත්වෙති” යන අර්ථයයි. “අධො මුඛො” යනු බිම බලාගෙන වැළඳීම් වශයෙන් අධෝමුඛව (යටිකුරු මුව ඇතිව) වැළඳීම නම් වේ. මෙසේ සෑම පදයකම අර්ථය යෙදිය යුතුයි. තවද මෙහි “නක්ඛත්ත විජ්ජා” යනු අද මේ නැකතයි. මේ නැකතින් යායුතුයි. මේ නැකතින් මේ මේ දෙය කළ යුතුයි. මෙසේ දැනගන්නා විද්‍යාවයි. “දූතෙය්‍යං” යනු දූත කර්මයයි. ඒ ඒ තැනට නියමිත පණිවුඩ ගෙන ඒ ඒ තැන්වලට යෑමයි. “පහිණගමණං” යනු එකම ගමකම එක් පවුලකින් දුන් පණිවුඩය වෙනත් පවුලකට පැවසීමට යෑමයි. ඔවුන් වෙත එළඹීමයි. “අංගවිජ්ජා” යනු ස්ත්‍රී ලක්ෂණ-පුරුෂ ලක්ෂණ වශයෙන් අංගසම්පත් දැක, ඇය හෝ ඔහු මේ අංග ලක්ෂණ නිසා මෙනම් දේ ලබන්නේ යැයි මෙසේ දැනගන්නා විද්‍යාවයි. “විදිසා මුඛා” යනු අංගවිද්‍යාවෙන් ඒ ඒ ශරීර කොටස් අරබයා පවතින බැවින් විදිසා (අනුදිශාවන්හි) පැවතීම නම් වේ. එනිසා ඒ විද්‍යාවෙන් දිවිගෙවන්නාහු, වළඳන්නාහු, “විදිසාමුඛයෙන් වළඳයි” නම් වෙති. “එවමාරොචෙසි” යනු “ධම්මිකං සමණා” යනාදී වශයෙන් පවසමින් පණිවිඩ ගෙනයෑමේ ගුණකථනය කරයි. ඒ පර්යාය කථාව (දේශනාව) අසා පන්සියයක් පමණ කුලයේ සසුනෙහි බැසගත්හ. ධර්මාවබෝධය ලැබූහ.]49 min - SN03-06
SN 03-06-01. චක්ඛු සූත්‍රය.
SN 03-06-02. රූප සූත්‍රය
SN 03-06-03. විඤ්ඤාණ සූත්‍රය
SN 03-06-04. ඵස්ස සූත්‍රය
SN 03-06-05 සම්ඵස්සජ/ වේදනා සූත්‍රය
SN 03-06-06. සඤ්ඤා සූත්‍රය
SN 03-06-07. සඤ්චෙතනා/ චේතනා සූත්‍රය
SN 03-06-08. තණ්හා සූත්‍රය
SN 03-06-09. ධාතු සූත්‍රය
SN 03-06-10. ඛන්ධ සූත්රයභාග්යවතුන් වහන්සේ දෙසා වදාළේ ස්වභාවිකව අපේ සිත් පිරිසුදු බවය. නිකැළැල් බවය . සිත කිළුටු කරන ධර්මයෝ කෙලෙස්ය. ඒවා ඇතිවන්නේ අපේ සිත්වලමය. ලදරු වියේ සිට අපි කය වැඩෙනවා සමගම, බාහිර අරමුණු හා නොයෙක් බල පෑම් නිසා සිත් කිළුටු කර ගන්නෙමු. මෙම සුත්‍ර ගොන්නේ ඇත්තේ එසේ අපේ පබස්සර සිත් කිළුටු වන හේතු සාධකය . ඒ හේතු නම් අපි අපේ පංච ඉන්ද්‍රියන් පාවිච්චි කිරීමේදී දකින රුප අසන ශබ්ද, ආදීය වැරැදී පිළිවෙලට අරමුණු ලෙස සංඥා ගැනීමයි. දකින, අසන, දොඩන දේ ලෝබයෙන්, නොමනාපයෙන් කිරීමයි. මේ අකුසල මුල් හඳුනාගෙන ඒවා දුරලා ජීවත්වන්නා අනතුරේ නොවැටේ .
චන්ද රාගය මේ නපුරු ඵල ඇති සංසාර ගමනට හේතුවයි . මේ සංයුක්තයේ ඇති සියලු ධර්මයන් ඒ බව දක්වයි . චන්ද රාගය කුමක්දැයි කෙලෙස් එක්දහස් පන්සීය ග්‍රන්ථයෙන් ගත් පහත දක්වා ඇති, පිටුව කියවා මතක් කර ගන්න .
7. මනාපියේසු රූපේසු ගේහසිතෝ රාගෝ
8. මනාපියේසු සද්දේසු ගේහසිතෝ රාගෝ
9. මනාපියේසු ගන්ධෙසු ගේහසිතෝ රාගෝ
10. මනාපියේසු රසේසු ගේහසිතෝ රාගෝ
11. මනාපියේසු පොට්ඨබ්බේසු ගේහසිතෝ රාගෝ
12. මනාපියේසු ධම්මේසු ගේහසිතෝ රාගෝරූප ඡන්දරාගය:-
ශබ්ද ඡන්දරාගය, ගන්ධ ඡන්ද රාගය, රස ඡන්දරාගය, ස්ප්රෂ්ටව්ය ඡන්දරාගය, ධර්ම ඡන්දරාගය, යි ඡන්දරාග සයෙකි.රාග යනු ප්‍රීතිය හා බැඳුණු තණ්හාවය. දරුවකු සුරතල් කරන මවකට පියකුට ඒ අවස්ථාවෙහි දරුවා ගැන ඇති වන සප්‍රීතික තණ්හාව රාගය ය. මුණුපුරකු සුරතල් කරන මුත්තකුට මිත්තනියකට ඒ අවස්ථාවෙහි මුණුපුරා ගැන ඇති වන සප්‍රීතික තණ්හාව රාගය ය. අඹු සැමියන් ඔවුනොවුන් සතුටු වන අවස්ථාවන්හි ඇති වන සප්‍රීතික තණ්හාව රාගය ය. ප්‍රියමනාප කිනම් වස්තුවක් නිසා වුවද ඇති වන සප්‍රීතික තණ්හාව රාගය ය. රාගය, සොයා ගැනීමේ ලබා ගැනීමේ රැස් කර තබා ගැනීමේ අයත් කර ගෙන සිටීමේ තණ්හාවට වඩා වෙනස් වූ තණ්හාවෙකි. මේ ෂට්කයෙහි දැක්වෙන්නේ සාමාන්‍ය රාගය නොව බලවත් වූ රාගය ය. බලවත් රාගය ඇතියෝ අඹු දරු ආදි රාග වස්තූන් නට කල්හි හඬති. විලාප කියති. හිසට පපුවට ගසා ගනිති. බිම පෙරළෙති. සිහි නැති වී වැටෙති. සමහර විට එයින් නැසෙති. මේ රාගය ගිහි පැවිදි කාහට ද ඇතියකි. එහෙත් පැවිද්දන් හිතවතුන්ගේ මරණවලදී වස්තු හානිවලදී බලාපොරොත්තු සුන්වීම්වලදී ගිහියන් මෙන් මහ හඬින් විලාප කියනු හිසට පපුවට ගසනු සිහි නැතිව වැටෙනු බිම පෙරළෙනු නො දක්නා ලැබේ. එයින් සැලකිය යුත්තේ ගිහියන්ට තරමේ බලවත් රාගයක් පැවිද්දන්ට නැතය කියා ය. බලවත් රාගය ගිහියන්ට ඇති වන්නක් බැවින් එයට ගේහසිත රාගය යි කියනු ලැබේ.
[“ගේහසිතෝ රාගෝ” (ගෘහස්ථිත රාගය) යනු ගිහි ජීවිතයේ පංචෙන්ද්‍රියයන්ට හමුවන ප්‍රියමනාප අරමුණු (රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ) කෙරෙහි ඇතිවන දැඩි ඇල්ම, බැඳීම හෝ ආශාවයි. මෙය බොහෝවිට කාමභෝගී ජීවිතය හා බැඳුණු මානසික තත්වය ය.]
මනාප වූ රූපයන් ගැන ඇති වන ගේහසිත රාගය මනාප වූ ශබ්දයන් ගැන අති වන ගේහසිත රාගය මනාප වූ ගන්ධයන් ගැන ඇති වන ගේහසිත රාගය මනාප වූ රසයන් ගැන ඇති වන ගේහසිත රාගය මනාප වූ ස්ප්‍ර‍ෂ්ටව්‍යයන් ගැන ඇති වන ගේහසිත රාගය යන මේ සය මේ ෂට්කයේ දැක්වෙන කෙලෙස් සය ය.
මෙහි ධර්මය යි කියනුයේ රූප ශබ්ද ගන්ධ රස ස්ප්රෂ්ටව්ය යන පස හැර සත්ත්වයනට ප්‍රියමනාප අන් සියල්ලය. උගත්කම උපාධි ගරුනාම තනතුරු කීර්ති ප්රශංසා ශූරභාවය වීරභාවය ශීල සමාධි ප්‍ර‍ඥා යනාදි සත්ත්වයන්ට ප්‍රියමනාප සියල්ල පිළිබඳ වූ ගේහසිත රාගය, ධර්මයන් ගැන ඇති වන ගේහසිත රාගය යි දත යුතු.
අති පුජ්‍ය රේනුකානේ චන්දවිමල මහා ස්වාමින් වහන්සේ“චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො” යනු කවර සිතක ද? චතු (සිවු)භූමික චිත්තයාගේයි. ත්‍රෛභූමික සිත්වල හැර ලෝකෝත්තර සිතේ කෙසේනම් ක්ලේශ පහළවීමක් සිදුවේද? උපත වැළැක්වීම් වශයෙනි. එයද ඊට ඉපදීමට නොදීම් වශයෙන් කෙලෙසීමක් වේයැයි දතයුතුයි. “නෙක්ඛම්මනින්නං” යනු නව ලෝකෝත්තර දහමට නැමුණු යනුයි. “චිත්තං” යනු සමථ විදර්ශනා සිතයි. “අභිඤ්ඤා සච්ඡිකරණීයෙසු ධම්මෙසු” යනු ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂණ ඥානයෙන් මනාව දැන සාක්ෂාත් කළයුතු ෂඩ් අභිඤ්ඤා ධර්මයන්හි එක ධර්මයක් හෝ ගැනීමෙන් නික්මීම යැයි ගතයුතුයි.
SN 03-06 -01. චක්ඛු සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ධර්ම පරියාය වදාළ සේක.[2] “මහණෙනි,
- ඇස නිසා ඇති වන ඡන්ද රාගය, චිත්තයේ කිලුටුවීමයි.
- කණ නිසා ඇති වන ඡන්දරාගය චිත්තයේ කිලුටුවීමයි.
- නාසය ඇති වන ඡන්දරාගය චිත්තයේ කිලුටුවීමයි.
- දිව නිසා ඇති වන ඡන්ද රාගය චිත්තයේ කිලුටුවීමයි.
- කය නිසා ඇති වන ඡන්ද රාගය චිත්තයේ කිලුටුවීමයි
- සිත නිසාන ඇති වන ඡන්ද රාගය චිත්තයේ කිලුටුවීමයි.
[3] “මහණෙනි,
යම් විටෙක පටන් මේ සය ස්ථානයන්හි භික්ෂුවගේ සිතේ කිලුටුවීම අඩු වෙයිද, එතැන් පටන් ඔහුගේ සිත ලොකොත්තර ධර්මයට නැඹුරු වෙයි. නෛෂ්ක්‍රම්‍ය පුරුදු කරන ලද සිත විශේෂ ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු ධර්ම විෂයෙහි කර්මණ්‍ය වෙයි. අනු ගත වෙයි .[ලෝකෝත්තර ධර්ම :- සෝවාන් මාර්ගය සකෘදාගාමීමාර්ගය අනාගාමීමාර්ගය අරහත්මාර්ගය යන ආර්‍ය්‍යමාර්ග සතරය, සෝවාන්ඵලය සකෘදාගාමීඵලය අනාගාමීඵලය, අර්හත්ඵලය යන ආර්‍ය්‍ය ඵල සතරය, නිර්වාණ ධාතුවය යන ධර්ම නවය නවලෝකෝත්තර ධර්ම නම් වේ. ලෝකෝත්තර ධර්මයෝ ය යන්නෙහි තේරුම සත්ත්වයන් ලෝකයෙන් එතෙර කරවන්නාවූ ද ලෝකය ඉක්මවා සිටින්නා වූ ද ධර්මයෝය යනුයි. නවලෝකෝත්තර ධර්මයන් අතුරෙන් ආර්‍ය්‍යමාර්ග සතර හා ආර්‍ය්‍ය ඵල සතර පිළිවෙත් පිරීමෙන් තම තමන් කෙරෙහි වෙන වෙනම උපදවා ගත යුතු ධර්මයෝ ය. නිර්වාණය ලෝකෝත්තර ඥානවලින් ප්‍රත්‍යක්ෂ කර ගත යුතු ධර්මයෙකි. පර්‍ය්‍යාප්ති ධර්මය අසා බලා දැරිය යුතු ධර්මයෙකි.]
SN 03-06-02. රූප සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ධර්ම පරියා ය වදාළ සේක.[2] “මහණෙනි,
- රූපයෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි,
- ශබ්දයෙහි ඡන්දරාගය චිත්තය කිලුටුවීමයි.
- ගන්ධයෙහි ඡන්දරාගය චිත්තය කිලුටුවීමයි.
- රසයෙහි ඡන්දරාගය චිත්තය කිලුටුවීමයි.
- ස්පර්ශයෙහි ඡන්දරාගය චිත්තය කිලුටුවීමයි.
- ධර්මයන්හි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
[3] “මහණෙනි,
යම් විටෙක පටන් මේ සය ස්ථානයන්හි භික්ෂුවගේ සිතේ කිලුටුවීම අඩු වෙයිද, එතැන් පටන් ඔහුගේ සිත ලොකොත්තර ධර්මයට නැඹුරු වෙයි. නෛෂ්ක්‍රම්‍ය පුරුදු කරන ලද සිත විශේෂ ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු ධර්ම විෂයෙහි කර්මණ්‍ය වෙයි. අනු ගත වෙයි .SN 03-06-03. විඥාන සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ධර්ම පරියා ය වදාළ සේක.[2] “මහණෙනි,
චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
සොත විඤ්ඤාණයෙහි ඡන්ද රාගය චිත්තය කිලුටුවීමයි.
ඝාණ විඤ්ඤාණයෙහි ඡන්දරාගය චිත්තය කිලුටුවීමයි.
ජිහ්වා විඤ්ඤාණයෙහි ඡන්දරාගය, චිත්තය කිලුටුවීමයි.
කාය විඤ්ඤාණයෙහි ඡන්දරාගය චිත්තය කිලුටුවීමයි.
මනෝ විඤ්ඤාණයෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.[3] “මහණෙනි,
යම් විටෙක පටන් මේ සය ස්ථානයන්හි භික්ෂුවගේ සිතේ කිලුටුවීම අඩු වෙයිද, එතැන් පටන් ඔහුගේ සිත ලොකොත්තර ධර්මයට නැඹුරු වෙයි. නෛෂ්ක්‍රම්‍ය පුරුදු කරන ලද සිත විශේෂ ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු ධර්ම විෂයෙහි කර්මණ්‍ය වෙයි. අනු ගත වෙයි .[චක්ෂුර්විඥානාදීන් ගේ වශයෙන් සවැදෑරුම් වූ විඥානය පහළ වී පරම්පරා වශයෙන් වැඩෙන කල්හි, ගසක් වැඩෙන කල්හි එයට අනුව පෙර නො තුබූ බොහෝ අතු රිකිලි කොළ මල් අලුතෙන් ඇති වන්නාක් මෙන් සිතට අනුව එය හා බැඳී බොහෝ චෛතසික ධර්මයෝ පහළ වෙති. යම්කිසි වස්තුවක් හෝ පුද්ගලයකු දැකීම චක්ෂුර්විඥානය ඉපදීම ය. දක්නා ලද්ද සුන්දර දෙයක් නම් දුටු තැනැත්තා හට එයින් ආස්වාදයක් ඇති වේ. සතුටක් ද ඇති වේ. එය ම හෝ එබඳු අනෙකක් ලබා ගැනීමේ ආශාව ඇති වේ. නැවත නැවත දැකීමේ ආශාව ඇති වේ. සමහර විට එය අනුන් අයිති දෙයක් වී නම් තමාට අයිති කර ගැනීමේ ආශාව ඇති වේ. එය අනුන්ට අයිති ව තිබීම නො ඉවසිය හැකි ස්වභාවයක් හෝ ඇති වේ. එනම් ඊර්ෂ්යාව ය. එය තමා ගේ දෙයක් නම් අනුන්ට අයිති වීමට හෝ අනුන් ප්‍රයෝජන ලබනවාට හෝ නො කැමති බවක් ඇති වේ. එය මාත්සර්‍ය්‍යය යි. සමහර විට ඒ දක්නා ලද්ද නිසා තමා උසස් කොට ගැනීමක් ද ඇති වේ. සමහර විට එය කරණකොට ගෙන අනුන් පහත් කොට හෝ සම කොට ගැනුමක් ද ඇති වේ. සමහර විට මුළාවක් ද ඇති වේ. සමහර විට එබඳු දෑ ලැබීමට ක්‍රියා කිරීම පිළිබඳ වූ ද, ලැබූ දෑ ආරක්ෂා කිරීම පිළිබඳ වූ ද වීර්‍ය්‍යයක් ඇති වේ. සමහර විට දක්නා ලද වස්තුවේ තත්ත්වය දක්නා ඥානය ඇති වේ. දක්නා ලද්ද නො මනා දෙයක් වී නම් එය පිළිබඳ ව නො සතුටක් ඇති වේ. සමහර විට පිළිකුලක් හෝ බියක් ඇති වේ. සත්ත්වයන් පුද්ගලයන් දක්නා කල්හි දක්නා ලද තැනැත්තා ප්‍රියංකර වූ පුද්ගලයකු වී නම් එකල්හි සතුට ඇති වේ. ආදරයක් ද ඇති වේ. සමහර විට රාගය ඇති වේ. සමහර විට ශ්‍ර‍ද්ධාව ද කරුණාව ද මෛත්‍රිය ද ප්රඥාව ද වීර්‍ය්‍ය ද ඇති වේ. දක්නා ලද තැනැත්තා සතුරකු වී නම් ක්‍රෝධය හෝ බිය හෝ ඇති වේ. අශෝභන පුද්ගලයකු වී නම් පිළිකුලක් ඇති වේ. මෙසේ චක්ෂුර්විඥානය ඇති වූ කල්හි එය නිසා බොහෝ චෛතසික ධර්මයෝ උපදිති. ශ්‍රෝත විඥානාදි පස නිසා ද මෙසේ බොහෝ චෛතසික ධර්මයන් උපදනා සැටි කියන ලද්දට අනුව සලකා ගත යුතු ය. මේ විඥානය නිසා නානාප්‍ර‍කාර නාමයන් උපදනා ආකාරය යි.
විඥානය නිසා රූපයන් උපදනා පරිදි මෙසේ දත යුතු ය. අණ්ඩජ ය, ජලාබුජ ය, සංසේදජ ය, ඕපපාතික ය යි සත්ත්ව ජාති සතරෙකි. පක්‍ෂි සර්ප මත්ස්‍යාදි බිජුවටින් උපදනා සත්ත්වයෝ අණ්ඩජ සත්ත්වයෝ ය. මව්කුස වැදෑමස ය යි කියන සම් කොපුවෙහි උපදනා මනුෂ්‍ය ගව මහිෂාදි සත්ත්වයෝ ජලාබුජ සත්ත්වයෝ ය. කුණුමස් කුණුමාලු ආදි ඇතැම් ද්‍ර‍ව්‍යයන්හි උපදනා සත්ත්වයෝ සංසේදජ සත්ත්වයෝ ය. කැටපත් ආදියෙහි පහළවන ඡායාවන් මෙන් සර්වාංග ප්‍ර‍ත්‍යංග පරිපූර්ණත්වයෙන් පහළ වීම් වශයෙන් උපදනා සත්ත්වයෝ ඕපපාතිකයෝ ය. නරකයෙහි ද නිජ්ඣාමතණ්හික නම් වූ ප්‍රේතයෝනියෙහි ද දිව්‍යබ්‍ර‍හ්ම ලෝකවල ද උපදින්නෝ ඕපපාතික වශයෙන් ම උපදිති. රූපයන් ගේ පහළවීම වනුයේ ඒ ඒ සත්ත්ව යෝනිවල නොයෙක් ආකාරයෙනි.
රූපයන් උපදිනුයේ ද සමූහ වශයෙනි. සමූහයකට සම්බන්ධ නොවී තනි ව රූපයකට නො ඉපදිය හැකි ය. එක් ව උපදින රූප සමූහයන්ට රූප කලාප ය යි කියනු ලැබේ. පඨවිරූපය, ආපෝරූපය, තේජෝරූපය, වායෝරූපය, වර්ණරූපය, ගන්ධරූපය, රසරූපය, ඕජාරූපය යන මේ අට එකිනෙක ගැටී සම්බන්ධ වී එක් පිණ්ඩයක් වී උපදී. ඒ පිණ්ඩයට ශුද්ධාෂ්ටක කලාපය යි කියනු ලැබේ. ඒ රූප අට සියලු ම කලාපයන්හි ඇත්තේ ය. ඒ අටට ජීවිත රූප චක්ෂුඃප්‍ර‍සාද රූප ශ්‍රෝත්‍ර‍ප්‍ර‍සාද රූප ඝ්‍රාණප්‍ර‍සාද රූප ජිහ්වාප්‍ර‍සාද රූප කායප්‍ර‍සාද රූපාදීන් ගෙන් ඇතැම් රූප එක්වීමෙන් රූප නවය දශය එකොළොස දොළොස තෙළෙස බැගින් ඇත්තා වූ කලාපයෝ ද වෙති. තෙළෙසකට අධික රූප ඇති කලාප ද නො ලැබේ. රූපකලාපය ලෝකයේ ඇති ඉතා ම කුඩා දෙය ය. එයට වඩා කුඩා දෙයක් නැත්තේ ය. ලෝකයා විසින් ඉතා ම කුඩා දෙය සැටියට සලකන පරමාණුව රූප කලාපයට වඩා බොහෝ මහත් දෙයකි. පරමාණුවක රූප කලාප බොහෝ ගණනක් ඇත්තේ ය. සත්ත්ව ශරීරය හටගන්නේ මේ රූප කලාප වලිනි.
කර්මය, චිත්තය, සෘතුවය, ආහාරය යි රූප හට ගැනීමට හේතු සතරකි. සත්ත්වසන්තානයෙන් පිටත ඇත්තේ සෘතුවෙන් හටගන්නා රූප පමණෙකි. සෘතුව නම් ශීතෝෂ්ණ දෙක ය. සත්ත්ව සන්තානයෙහි වනාහි කර්මාදි හේතු සතරෙන් ම හටගන්නා රූප ඇත්තේ ය. රූප කර්මාදි හේතූන් ගෙන් හට ගන්නවුන් වුවද අතීත කර්ම හේතුවෙන් භවයෙහි ප්‍ර‍තිසන්ධි විඥානය පහළ නුවුව හොත් ඒවා නො හටගන්නා බැවින්, විඥානය හේතු සතරින් ම හට ගන්නා රූපයන්ට විශේෂ හේතුවකි. ‘විඤ්ඤාණ පච්චයා නාම රූපං’ යි වදාළේ එහෙයිනි. විපාක විඥාන හේතුවෙන් අරූප භවයෙහි නාමය පමණක් හටගනී. අසංඥ භවයෙහි විපාක විඥානයක් ද නැත. එහි අතීත කර්ම විඥානය හේතු කොට රූප පමණක් ඇති වේ. ඉතිරි භවවල විඥාන හේතුවෙන් නාම රූප දෙක ම ඇති වේ. ‘විඤ්ඤාණ පච්චයා නාම රූපං’ යනු සර්වසංග්‍රාහික දේශනයකි. එහි අර්ථය කියන ලද පරිදි තුන් ආකාරයෙන් ම ගත යුතු ය.
අතීත කර්ම හේතුවෙන් හටගන්නා වූ ප්‍ර‍තිසන්ධි විඥානය සමග ම අණ්ඩජ ජලාබුජ යෝනි දෙකට අයත් සත්ත්වයන්ට කායදශකය, භාවදශකය, වස්තු දශකය යන රූපකලාප තුන පහළ වේ. එයිනුදු සමහර සත්ත්වයකුට භාවදශකය පහළ නො වේ. භාවදශකය පහළ නො වූවෝ නපුංසකයෝ ය. ඔවුන් ගේ ඉපදීම සිදුවන්නේ කලාතුරකිනි. රූපකලාප දෙකකින් හෝ තුනකින් හෝ යුක්ත වූ විඥානය සහිත වූ ඒ රූප පිණ්ඩයට ‘කලල රූපය’ යි කියනු ලැබේ. කලල රූපයෙහි රූප කලාප දෙකක් හෝ තුනකැයි කියනුයේ ජාති වශයෙනි. එක් එක් ජාතියකට අයිති කලාප බොහෝ ගණනක් එහි ඇත්තේ ය. මඳක් මෝරන කල්හි එයට චිත්තජ සෘතුජ කලාපයෝ ද එක් වෙති. කලල රූපයෙහි පටන් මනුෂ්‍යයා ගේ වැඩීමේ පිළිවෙළ තථාගතයන් වහන්සේ විසින් යක්ෂ සංයුත්තකයෙහි මෙසේ වදාරා තිබේ.
“පඨමං කලලං හෝති කලලා හෝති අබ්බුදං
අබ්බුදා ජායතේ පෙසි පෙසි නිබ්බත්තතේ ඝනෝ
ඝනා පසාඛා ජායන්ති කේසා ලෝමා නඛා පිච.”“පළමු කොට මාතෘ ගරභයේ කලල රූපය හට ගන්නේ ය.
ඒ කලල රූපයෙන් අබ්බදය (පෙණපිඩ) හට ගන්නේ ය.
අබ්බුදයෙන් පේශිය හට ගන්නේ ය.
පේශියෙන් ඝනය හට ගන්නේ ය.
ඝනයෙහි අතු පසක් ද කෙස් ලොම් නිය ද හට ගන්නේ ය”
යනු එහි තේරුමයි.“තිලතේලස්ස යථා බින්දු සප්පි මණ්ඩෝ අනාවිලෝ,
ඒවං වණ්ණ පටිභාගං කලලන්ති පවුච්චති”“තලතෙල් බින්දුවක් යම් බඳු ද, පිරිසිදු ගිතෙල් බින්දුවක් යම් බඳු ද, එබඳු පැහැය හා සටහන ඇති දෙයකට ‘කලලය’ යි කියනු ලැබේ ය” යනු එහි තේරුම යි. එයින් කලල රූපයාගේ පැහැය හා ආකාරය දක්වන ලදී. තෙල් බිඳක් වැනි වූ ඒ කලල රූපය ප්රමාණයෙන් ඉතා කුඩා ය. එහි ප්රමාණය සංයුත් අටුවාවෙහි “තීහි ජාති උණ්ණාංසූහි කතසුත්තග්ගේ සණ්ඨිත තේලබින්දු පමාණං” යනුවෙන් හිමාලයෙහි වෙසෙන ඉතා සිහින් ලොම් ඇති ජාතිඋණ්ණා නම් වූ එළුවන්ගේ ලොම් තුනකින් කළ හුයෙහි අගට එන තෙල් බින්දුව පමණයයි දක්වා තිබේ.
විභංග අටුවාවෙහි වනාහි “ජාති උණ්ණා නාම සුඛුමා තස්සා ඒකංසුනෝ පසන්න තිල තේලේ පක්ඛිපිත්වා උද්ධටස්ස පග්ඝරිත්වා අග්ගේ ඨිතබින්දු මත්තං” යනුවෙන් ජාතිඋණ්ණා නම් වූ සිහින් එළු ලෝමයක් පිරිසිදු තලතෙලෙහි ලා ගත් කල්හි එහි අග සිටින තෙල් බින්දුව පමණ ය යි කියා තිබේ…….
SN 03-06 -04. ඵස්ස සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ධර්ම පරියා ය වදාළ සේක.[2] “මහණෙනි,
- චක්ඛු සම්ඵස්සයෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- සොත සම්ඵස්සයෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- ඝාණ සම්ඵස්සයෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- ජිව්හා සම්ඵස්සයෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- කාය සම්ඵස්සයෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- මනෝ සම්ඵස්සයෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
[3] “මහණෙනි,
යම් විටෙක පටන් මේ සය ස්ථානයන්හි භික්ෂුවගේ සිතේ කිලුටුවීම අඩු වෙයිද, එතැන් පටන් ඔහුගේ සිත ලොකොත්තර ධර්මයට නැඹුරු වෙයි. නෛෂ්ක්‍රම්‍ය පුරුදු කරන ලද සිත විශේෂ ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු ධර්ම විෂයෙහි කර්මණ්‍ය වෙයි. අනු ගත වෙයි .[ෂඩායතනය නිසා පහළ වන්නා වූ ඵස්සය විභංග පාළියේ දැක්වෙන්නේ –
“තත්ථ කතමෝ සළායතනපච්චයා ඵස්සෝ?
චක්ඛුසම්ඵස්සෝ, සෝතසම්ඵස්සෝ, ඝාණසම්ඵස්සෝ, ජිව්හාසම්ඵස්සෝ, කායසම්ඵස්සෝ, මනෝසම්ඵස්සෝ, අයං වුච්චති සළායතන පච්චයා ඵස්සෝ” යනුවෙනි.- චක්ඛුසම්ඵස්සය,
- සෝතසම්ඵස්සය,
- ඝාණසම්ඵස්සය,
- ජිව්හාසම්ඵස්සය,
- කායසම්ඵස්සය,
- මනෝසම්ඵස්සය,
යන සය ෂඩායතනය නිසා පහළ වන ඵස්සය යි එයින් දැක්විණ. ‘නාමරූප පච්චයා සළායතනං’ යනුවෙන් ආයතන සයක් පමණක් දක්වන ලද නමුත් ආයතන දොළොසක් ඇත්තේ ය. එයින් කියන ලද චක්ඛායතනාදි සයට ආධ්‍යාත්මිකායතනය යි කියනු ලැබේ. රූපායතනය, සද්දායතනය, ගන්ධායතනය, රසායතනය, ඵොට්ඨබ්බායතනය, ධම්මායතනය යි චක්ඛායතනාදියෙහි ගැටෙන ආයතන සයක් ද වේ. ඒවාට බාහිරායතනය යි කියනු ලැබේ. ‘නාමරූප පච්චයා සළායතනං’ යන තන්හි දැක්වෙන ආධ්‍යාත්මිකායතන පමණක් ම ස්පර්ශය ඇති කිරීමෙහි සමත් නො වේ. ස්පර්ශය හටගන්නේ ආධ්‍යාත්මිකායතන බාහිරායතන දෙපක්ෂයේ ම සහයෝගයෙනි. එහෙත් නිදානවග්ගසංයුත්තයෙහි “චක්ඛුං ච පටිච්ච රූපේ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සෝ” යි වදාරන ලදී. ඇසත් රූපයත් නිසා චක්ෂුර් විඥානය උපදනේ ය. ඇසය, රූපය, චක්ෂුර්විඥානය යන තිදෙනා ගේ එක්වීම ඵස්සය ය යනු එහි තේරුම යි. ඵස්සය ඇති වීමට බාහිරායතනයන් ගේ ද සහයෝගය ලැබිය යුතු බැවින් ස්පර්ශයා ගේ ප්රත්යය සැටියට ආධ්‍යාත්මිකායතන සයය, බාහිරායතන සයය යන දොළොස ම ගත යුතු ය.
කැටපත්-දිය ආදි ඔපය ඇති වස්තූන්හි ඉදිරියට පැමිණි වස්තුවේ ඡායාව තමන් තුළට ගන්නා ස්වභාවයක් ඇතුවාක් මෙන් චක්ඛායතනය යි කියන ලද චක්ෂුඃප්‍ර‍සාදයෙහි ඉදිරියට පැමිණි වස්තුවේ ඡායාව තමන් තුළට ගන්නා ස්වභාවයක් ඇත්තේ ය. එයට ප්‍ර‍සාදය යි කියනුයේ ද එහෙයිනි. ප්රසාද යන වචනයේ තේරුම ඔපය යනු යි. ඇසෙහි පිහිටි ඔපය නොහොත් ඇස නමැති ඔපය චක්ෂුඃප්‍ර‍සාදය යි. රූපයෙහි මෙන් ම ශබ්දයෙහි ද ඡායාවක් ඇත්තේ ය. එය රූපච්ඡායාව මෙන් ඇසට පෙනෙන දෙයක් නො වේ. සෝතායතනය යි කියනු ලබන ශ්‍රෝත්‍ර ප්‍ර‍සාදයෙහි තමා තුළට ශබ්දච්ඡායාව ගන්නා ස්වභාවයක් ඇත්තේ ය. ඝාණ ජිව්හා කායායතනයන්හි ද ගන්ධ රස ස්පර්ශයන් ගන්නා ස්වභාවයක් ඇත්තේ ය. මනායතනයෙහි බාහිරායතන සයම ගන්නා ස්වභාවයක් ඇත්තේ ය.
චක්ෂුඃප්‍ර‍සාදයට රූපච්ඡායාවක් වැටීම ඒ වස්තූන් ගේ සැටියට ගද ඝට්ටනයකි. ශ්‍රෝත්‍ර‍ප්‍ර‍සාදාදියෙහි ශබ්දාදීන් ගේ ගැටීම ද එසේ ය. බෙර ඇසත් අතත් දෙක එකට ගැටුණු කල්හි ශබ්දයක් පහළ කරවන ශක්තියක් ඒ දෙක්හි ඇතුවාක් මෙන් ද, ගිනිකූරක් හා ගිනිපෙට්ටියක් එකට ගැටුණු කල්හි ගින්නක් ඇති කරවන ශක්තියක් ඒ දෙක්හි ඇතුවාක් මෙන් ද, ආයතනයන්හි ඔවුනොවුන් එක්වීම් වශයෙන් ගැටුණු කල්හි විඥානයක් පහළ කරවීමේ ශක්තියක් ඇත්තේ ය. චක්ඛායතනයෙහි රූපායතනය පැමිණ ගැටුණු කල්හි චක්ෂුර්විඥානය පහළ වේ. සෝතායතනයෙහි ශබ්දායතනය ගැටුණු කල්හි සෝතවිඤ්ඤාණය පහළ වේ. ඝාණායතනයෙහි ගන්ධායතනය ගැටුණු කල්හි ඝ්‍රාණ විඥානය පහළ වේ. ජිව්හායතනයෙහි රසායතනය ගැටුණු කල්හි ජිව්හාවිඥානය පහළ වේ. කායායතනයෙහි පොට්ඨබ්බායතනය ගැටුණු කල්හි කායවිඥානය පහළ වේ. මනායතනයෙහි ධම්මායතනය ගැටුණු කල්හි මනෝවිඥානය පහළ වේ. මනායතනයෙහි චක්ඛායතනාදි පස ගැටීමෙන් ද මනෝවිඥානය පහළ වේ.
චක්ඛායතනය, රූපායතනය, චක්ෂුර්විඥාන සංඛ්‍යාත මනායතනය යන ධර්ම තුන එක් වූ කල්හි චක්ඛුසම්ඵස්සය ඇති වේ. චක්ඛුසම්ඵස්සය යනු එකිනෙක වෙන් නො කළ හැකි සේ චක්ෂූර් විඥානය හා සැදී, එහි ම අංගයක් ව චක්ඛායතනය ඇසුරු කොට, රූපායතනය අරමුණු කොට උපදනා වූ එක්තරා චෛතසික ධර්මයකි. “තිණ්ණං සංගති ඵස්සෝ” යි චක්ඛායතන රූපායතන චක්ඛුවිඤ්ඤාණයන් ගේ එක්වීම ඵස්සය යි වදාරා තිබීම පර්‍ය්‍යාය කථාවෙකි. එය සෞත්‍රාන්තික දේශනාවේ ස්වභාවයකි. කාරණය ගැන නො සලකා වචනයෙහි පමණක් එල්ලී අර්ථය ගන්නට ගියහොත් එ බඳු තැන්වල දී වැරදීම් සිදු වේ. වචනය අනුව ම සිතා ව්‍යඤ්ජනච්ඡායාවට රැවටී එක් වීම් මාත්‍ර‍ය ම ඵස්සය යි වරදවා නො ගත යුතු ය.
සෝතායතනය සද්දායතනය සෝතවිඤ්ඤාණය යන තුන එක් වූ කල්හි වෙන් නො කළ හැකි සේ සෝත විඤ්ඤාණය හා බැඳී, සෝතවිඤ්ඤාණයාගේ අවයවයක් වැනි වී සෝතායතනය ඇසුරු කොට, සද්දායතනය අරමුණු කොට සෝතසම්ඵස්සය ඇති වේ. ඝාණසම්ඵස්සාදි සතර ඇති වන සැටි ද, කියන ලද්දට අනුව තේරුම් ගත යුතු ය. යම් කිසි සත්ත්වයකුට චක්ෂුරාදි ආයතන පහළ වී නිරුපද්‍රිතව පැවතුණ හොත් ඒවායේ රූපාදි අරමුණු සැපී විඥාන ඇති වී ඵස්සයන් ද ඇති වීම ඒකාන්තයෙන් සිදුවන්නකි. ‘සළායතන පච්චයා ඵස්සෝ’ යි වදාළේ එහෙයිනි….]
SN 03-06 -005 සම්ඵස්සජ සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ධර්ම පරියා ය වදාළ සේක.[2] “මහණෙනි,
චක්ඛු ස්පර්ශයෙන් උපන් වේදනාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
සොත ස්පර්ශයෙන් උපන් වේදනාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
ඝාණ ස්පර්ශයෙන් උපන් වේදනාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
ජිව්හා ස්පර්ශයෙන් උපන් වේදනාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
කාය ස්පර්ශයෙන් උපන් වේදනාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
මනො ස්පර්ශයෙන් උපන් වේදනාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.[3] “මහණෙනි,
යම් විටෙක පටන් මේ සය ස්ථානයන්හි භික්ෂුවගේ සිතේ කිලුටුවීම අඩු වෙයිද, එතැන් පටන් ඔහුගේ සිත ලොකොත්තර ධර්මයට නැඹුරු වෙයි. නෛෂ්ක්‍රම්‍ය පුරුදු කරන ලද සිත විශේෂ ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු ධර්ම විෂයෙහි කර්මණ්‍ය වෙයි. අනුගත වෙයි .[“තත්ථ කතමා ඵස්සපච්චයා වේදනා? චක්ඛු සම්ඵස්සජා වේදනා, සෝතසම්ඵස්සජා වේදනා, ඝාණ සම්ඵස්සජා වේදනා, ජිව්හාසම්ඵස්සජා වේදනා, කාය සම්ඵස්සජා වේදනා, මනෝසම්ඵස්සජා වේදනා, අයං වුච්චති ඵස්ස පච්චයා වේදනා”
යනුවෙන් විභංගපාළියෙහි චක්ඛුසම්ඵස්සජ වේදනා ය, සෝත සම්ඵස්සජ වේදනා ය, ඝාණසම්ඵෂ්සජ වේදනා ය, ජිව්හා සම්ඵස්සජ වේදනා ය, කායසම්ඵස්සජ වේදනා ය, මනෝසම්ඵස්සජ වේදනා ය යන වේදනා සය ස්පර්ශය නිසා හටගන්නා වේදනාව ය යි දක්වන ලදී. රස විඳීමේ ආකාරයෙන් වනාහි සුඛ වේදනාවය, දුඃඛ වේදනාවය, උපේක්‍ෂා වේදනාව ය යි ස්පර්ශය නිසා හටගන්නා වූ වේදනාව තුන් ආකාර වේ.
විඥානය කරණ කොට ගෙන දැනගන්නා වූ දේවලට ආරම්මණය යි කියනු ලැබේ. අරමුණුවල හොඳ බවක් හෝ නරක බවක් හෝ මධ්‍යස්ථ බවක් හෝ ඇත්තේ ය. අරමුණුවල ඇති ඒ ස්වභාව තුනට ආරම්මණරසය යි කියනු ලැබේ. ආරම්මණය අනෙකකි. ආරම්මණරසය අනෙකකි. ඒ දෙක එකක් කොට නො සැලකිය යුතුය. රසය ආරම්මණයේ ගුණ විශේෂයකි. විඥානයෙන් ආරම්මණය දැනගනී. එහෙත් එහි රසය විඥානයට නො දැනේ. යම් කිසිවක් අරමුණු කොට විඥානය උපදනා කල්හි එය හා සමග ස්පර්ශ චෛතසිකය ද උපදී. ස්පර්ශයෙන් තොර ව කිසිකලෙක විඥානයක් නූපදී. ස්පර්ශය විඥානයට අරමුණු ගැනීමට උපකාර වේ. ස්පර්ශය නිසා ආරම්මණයේ රසය මතු වෙයි. ආරම්මණ රසය මතුකිරීම ස්පර්ශයා ගේ විශේෂ කෘත්‍යයකි.
ආරම්මණ රසය මතු කර දෙන්නා වූ ඒ ස්පර්ශ චෛතසිකය යුෂය බැහැර කරනු පිණිස දෙහි ගෙඩියක් දොඩම් ගෙඩියක් මිරිකන්නා වූ අත මෙන් ද රසය දිවට ලබා දීම සඳහා ආහාරය තළන්නා වූ සුණු කරන්නා වූ දත් පෙළ මෙන් ද දත යුතු ය. ස්පර්ශය ආරම්මණ රසය මතු කරන නමුත් රසය නො දනී. ස්පර්ශයෙන් ආරම්මණ රසය මතු කළ කල්හි ඒ රසය ගන්නා වූ විඳින්නා වූ ස්වභාවයක් ඇති වේ. මෙහි වේදනාව ය යි කියනු ලබනුයේ ඒ රසය ගන්නා වූ ස්වභාවයට ය. එය විඥාන ස්පර්ශ දෙකින් අන්‍ය වූ චෛතසික ධර්මයකි. ලෝකයෙහි වේදනාව ය යි කියනුයේ දුකට ය. මෙහි වේදනාව ය යි කියනුයේ සැපය දුකය මධ්‍යස්ථභාවය යන තුනට ම ය.
හොඳ අරමුණක හොඳ බව ස්පර්ශයෙන් මතු කළ කල්හි එය ගන්නා වූ විඳින්නා වූ ස්වභාවයට සුඛවේදනාව ය යි ද සෝමනස්ස වේදනාව ය යි ද කියනු ලැබේ. නපුරු බව ඇති අරුමණක නපුරු බව ගන්නා වූ විඳින්නා වූ ස්වභාවයට දුඃඛ වේදනාව ය යි ද, දෝමනස්ස වේදනාව ය යි ද කියනු ලැබේ. මධ්‍යම අරමුණක මධ්‍යම බව ගන්නා වූ විඳින්නා වූ ස්වභාවයට අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවය යි ද, උපේක්‍ෂා වේදනාව ය යි ද කියනු ලැබේ. ආරම්මණයන් ගේ නිශ්චිත හොඳ නරක බවක් නැත. කෙනකුට සුන්දර දෙය කෙනකුට නපුරකි. කෙනකුට නපුරු දෙය කෙනකුට සුන්දර දෙයකි. සර්පයාට සැපින්න පරම සුන්දර අරමුණකි. මැඩියාට නම් නපුරකි. කාල දේශ ද්වාරාදි වශයෙන් ද ආරම්මණයන්ගේ ඉටු අනිටු බව කිය යුතු ය.
විඥාන – වේදනා දෙක්හි ම බලාබල බව ස්පර්ශයට අනුව සිදු වේ. දුර තිබෙන දෙයක් සම්බන්ධයෙන් ඇති වන්නේ මන්දස්පර්ශයකි. එබැවින් එය දක්නා තැනැත්තාට එය සම්බන්ධයෙන් ඇති වන්නේ ආරම්මණ තත්ත්වාකාරයෙන් ගැනීමට අසමර්ථ වූ දුබල විඥානයකි. ඒ විඥානය සමග උපදිනුයේ ද ආරම්මණ රසය මනා කොට නො ලබන්නා වූ නො විඳින්නා වූ දුබල වේදනාවකි. අරමුණ සියුම් වන කල්හි ද ස්පර්ශය දුබල වීමෙන් දුබල විඥාන – වේදනාවෝ උපදිති. යම් කිසි කරුණකින් ස්පර්ශය දුබල වූ කල්හි සුඛ සෝමනස්ස වේදනාවන්ට නිසි ඉටු අරමුණ සම්බන්ධයෙන් ද උපේක්‍ෂා වේදනාවම වේ. දෝමනස්ස වේදනාවට නිසි අනිටු අරමුණු සම්බන්ධයෙන් ද උපේක්‍ෂා වේදනාව වේ. කවර ආකාරයකින් හෝ ස්පර්ශය ඇති වුව හොත් වේදනාව ඇති වීමට කිසි බාධාවක් නැත. වේදනාවගේ උත්පත්තිය වැළැක්වීමට සමර්ථ බලයක් හෝ පුද්ගලයෙක් ද නැත. ස්පර්ශය ඇති වුවහෝත එයට අනුව වේදනාව ද ඇතිවන්නේ ම ය. එබැවින් තථාගතයන් වහන්සේ ‘ඵස්සපච්චයා වේදනා’ යනු වදාළ සේක.]
මහණෙනි, ඇසේ ස්පර්ශය යනු අනිත්‍ය දෙයක්. වෙනස් වන දෙයක්. අන්‍ය ස්වභාවයකට පත්වෙන දෙයක්. කණේ ස්පර්ශය …. (පෙ) …. නාසයේ ස්පර්ශය …. (පෙ) …. දිවේ ස්පර්ශය …. (පෙ) …. කයේ ස්පර්ශය …. (පෙ) …. මනසේ ස්පර්ශය යනු අනිත්‍ය දෙයක්. වෙනස් වන දෙයක්. අන්‍ය ස්වභාවයකට පත්වෙන දෙයක්.
මහණෙනි, යමෙක් මේ ධර්මයන් ඔය ආකාරයෙන් අදහා ගනී නම්, ශ්‍රද්ධාවෙහි බැසගනී නම්, ඔහුට කියන්නේ සද්ධානුසාරී කෙනා කියලයි. නිවන් මගට බැසගත් කෙනා කියලයි. සත්පුරුෂ භූමියට බැසගත් කෙනා කියලයි. පෘථග්ජන භූමිය ඉක්මවා ගිය කෙනා කියලයි. නිරයේ හෝ තිරිසන් යෝනියේ හෝ ප්‍රේත ලෝකයේ හෝ උපදින කර්මයක් කරන්නට ඔහුට පුළුවන්කමක් නෑ. යම්තාක් සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කරන්නේ නැත්නම් ඒතාක් ම (සෝවාන් වන තුරු) ඔහුට කළුරිය කරන්නට පුළුවන්කමකුත් නෑ.]
SN 03-06 -06. සඤ්ඤා සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ධර්ම පරියා ය වදාළ සේක.[2] “මහණෙනි,
- රූප සඤ්ඤාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- සද්ද සඤ්ඤාවෙහි යම් චන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි..
- ගන්ධ සඤ්ඤාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- රස සඤ්ඤාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- ඵොට්ඨබ්බ සඤ්ඤාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- ධම්ම සඤ්ඤාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
[3] “මහණෙනි,
යම් විටෙක පටන් මේ සය ස්ථානයන්හි භික්ෂුවගේ සිතේ කිලුටුවීම අඩු වෙයිද, එතැන් පටන් ඔහුගේ සිත ලොකොත්තර ධර්මයට නැඹුරු වෙයි. නෛෂ්ක්‍රම්‍ය පුරුදු කරන ලද සිත විශේෂ ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු ධර්ම විෂයෙහි කර්මණ්‍ය වෙයි. අනු ගත වෙයි .[බුද්ධ දේශනාවේ ඇති “සඤ්ඤාක්ඛන්ධ” යන වචනයෙහි අර්ථය දැක්වීමට සංස්කෘතයෙහි යෙදෙන වචනය “සංඥාස්කන්ධ” යන්නයි. සිංහලයෙහි ද ඒ අර්ථය දීමට එය ම භාවිතා කරති. තවද “සඤ්ඤා, සංඥා යන වචනවලින් කියවෙන අර්ථය පැවසීමට සිංහලයෙහි “හැඳිනීම, හැඟීම, දැනීම” යන වචනද යොදති. “දැනීමය” යන වචනය පාළි “විඤ්ඤාණ” යන වචනයෙන් කියැවෙන අර්ථයටද යොදති. දැනීමය යන වචනය සිංහලයෙහි “සඤ්ඤා විඤ්ඤාණ” යන දෙක ම වෙනුවට යෙදෙන බැවින් සංඥා විඥාන ස්කන්ධයන් තේරුම් ගැනීමේ දී අවුල් කර නො ගන්නට පරෙස්සම් විය යුතුය.
පස් – දිය – ගිනි – සුළං – රන් – රිදී – ගස් – වැල් – මුල් – කොළ – පොතු – මල් – ගෙඩි – කෑම් – බීම් – ඇඳුම් – පැළඳුම් – ගෙවල් ආදී වස්තූන් ද, කථා ශබ්දාදි ශබ්දයන් ද, මිනිස් තිරිසන් ආදි සත්ත්වයන් ද, වර්ණ ගන්ධ රසාදි ගුණ ද, කරන කෙරෙන වැඩ ද, තවත් නො කී දෑ ඇති නම් ඒවා ද, හැඩහුරුකම පැහැය යනාදි ලකුණුවල අනුසාරයෙන් වෙන් වෙන්ව හැඳින ගන්නා වූ දැන ගන්නා වූ ස්වභාවය හෙවත් ඒ ඒ දේ හැඳිනීම දැනීම සංඥා නම් වේ. පස් දිය ගිනි සුළං ආදි සියල්ල රූප ශබ්ද ගන්ධ රස ස්පර්ශ ධර්ම යන ෂඩාරම්මණයට ඇතුළත් වන බැවින් ෂඩාරම්මණයාගේ වශයෙන් සංඥාස්කන්ධය දක්වනු පිණිස:
“කතමා ච භික්ඛවෙ! සඤ්ඤා? ඡයිමෙ භික්ඛවෙ, සඤ්ඤාකායා, රූපසඤ්ඤා, සද්දසඤ්ඤා, ගන්ධසඤ්ඤා, රසසඤ්ඤා, ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤා, ධම්මසඤ්ඤා අයං වුච්චති භික්ඛවෙ! සඤ්ඤා”
යනු වදාළ සේක. “මහණෙනි! සංඥාව කවරී ද යත්? මහණෙනි! රූප සංඥාය, ශබ්ද සංඥාය, ගන්ධ සංඥාය, රස සංඥාය, ස්පර්ශ සංඥාය, ධර්ම සංඥාය යන මේ සය සංඥා සමූහයෝය. මහණෙනි! මෙය සංඥා යයි කියනු ලැබේය” යි යනු එහි තේරුමයි.
අරමුණු හැඳිනීමේ ලක්ෂණයෙන් සංඥාව එක් ධර්මයකි. එය දෙපනස් චෛතසිකයන් අතුරෙන් එක් චෛතසිකයකි. ඒ සංඥාවෙන් හැඳින ගන්නා වස්තූහු ඉතා බොහෝය. ඒ වස්තූන්ගේ වශයෙන් මව හැඳින ගන්නා සංඥාවය, පියා හැඳින ගන්නා සංඥාවය යන ආදී වශයෙන් අප්රමාණ සංඥාවෝ වෙත්. ඒ සියල්ල එක් සමූහයක් වශයෙන් ගෙන සංඥාස්කන්ධය යි කියනු ලැබේ. සංඥා රාශිය, සංඥා ගොඩය යනු එහි තේරුමයි.
සාමාන්‍ය ජනයා විසින් ආත්ම වශයෙන් ගනු ලබන නාම රූප ධර්මයන් අතුරෙන් මේ සංඥාව ඉතා මහත් කොට උසස් කොට ගන්නා දෙයකි. එබැවින් ලෝකයෙහි ‘මෝඩයෝය’ කියා මඳ සංඥා ඇතියවුන් පහත් කොට ද – ‘දැනුමැත්තෝ ය, උගත්තුය, පණ්ඩිතයෝ ය’ කියා බොහෝ සංඥා ඇතියවුන් උසස් කොට ද සලකති. සංඥා දියුණු කර ගැනීම පිණිස බොහෝ දුක් ගනිති. බොහෝ කල් වෙහෙසෙති. බොහෝ ධනය වියදම් කරති. උගෙනීමය යි කියනු ලබනුයේ සංඥා දියුණු කිරීමට ය. උගෙනීම සඳහා යම් දුකක් විඳී නම්, යම් මහන්සියක් වේ නම්, යම් ධන වියදමක් කෙරේ නම් එය සංඥා දියුණු කිරීමට විඳිනා දුකකි. ගන්නා මහන්සියකි, කරන වියදමකි. ජනයෝ “මම මේ දේ ගනිමිය, මේ මේ භාෂා දනිමිය, මේ මේ ශාස්ත්‍ර දනිමිය” කියා සංඥාව ආත්ම වශයෙන් ගෙන, නැවත “අන්‍යයෝ යමක් දනිත් නම් ඒ සියල්ල මමත් දනිමිය කියා ද, අන්‍යයන්ට වඩා දනිමිය කියා ද, මේ මේ විභාගවලින් සමත් වූයෙමි” යි කියා ද මාන උපදවා ගනිති. මෙසේ මේ සංඥාව එක් ධර්මයක් වුවද මහත් කොට ගන්නා බැවින් ද දෘෂ්ටි මානයන්ට විශේෂයෙන් හේතු වන බැවින් ද සත්ත්වයන් විසින් ආත්ම වශයෙන් ගන්නා ධර්මයන් කොටස් කිරීමේ දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ‘සංඥා ස්කන්ධය’ කියා වෙන් වූ ස්කන්ධයක් කොට වදාරන ලද්දේය.]
SN 03-06-07. සඤ්චෙතනා සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ධර්ම පරියාය වදාළ සේක.[2] “මහණෙනි,
- රූප සංචේතනාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- සද්ද සංචේතනාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- ගන්ධ සංචේතනාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- රස සංචේතනාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- ඵොට්ඨබ්බ සංචේතනාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- ධර්ම සංචේතනාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
[3] “මහණෙනි,
යම් විටෙක පටන් මේ සය ස්ථානයන්හි භික්ෂුවගේ සිතේ කිලුටුවීම අඩු වෙයිද, එතැන් පටන් ඔහුගේ සිත ලොකොත්තර ධර්මයට නැඹුරු වෙයි. නෛෂ්ක්‍රම්‍ය පුරුදු කරන ලද සිත විශේෂ ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු ධර්ම විෂයෙහි කර්මණ්‍ය වෙයි. අනු ගත වෙයි .[සඤ්චෙතනා යනු යමක් සිදුකිරීමට හෝ ඉටුකිරීමට
සිත තුළ ඇතිවන කැමැත්ත, අභිප්‍රාය හෝ ක්‍රියාත්මක වීමේ ශක්තියයි.
කර්ම සංකල්පයේ මූලිකම සාධකය වන අතර, සිත, කය හෝ වචනයෙන් සිදුවන කුසල් සහ අකුසල් ක්‍රියාවන් තීරණය වන්නේ මෙම චේතනාව (සංචේතනාව) මතය. [1]SN 03-06 -08. තණ්හා සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ධර්ම පරියා ය වදාළ සේක.[2] “මහණෙනි,
- රූප තණ්හාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- සද්ද තණ්හාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- ගන්ධ තණ්හාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- රස තණ්හාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- ඵොට්ඨබ්බ තණ්හාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි..
- ධම්ම තණ්හාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
[3] “මහණෙනි,
යම් විටෙක පටන් මේ සය ස්ථානයන්හි භික්ෂුවගේ සිතේ කිලුටුවීම අඩු වෙයිද, එතැන් පටන් ඔහුගේ සිත ලොකොත්තර ධර්මයට නැඹුරු වෙයි. නෛෂ්ක්‍රම්‍ය පුරුදු කරන ලද සිත විශේෂ ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු ධර්ම විෂයෙහි කර්මණ්‍ය වෙයි. අනු ගත වෙයි .[7. මනාපියේසු රූපේසු ගේහසිතෝ රාගෝ.
8. මනාපියේසු සද්දේසු ගේහසිතෝ රාගෝ
9. මනාපියේසු ගන්ධෙසු ගේහසිතෝ රාගෝ
10. මනාපියේසු රසේසු ගේහසිතෝ රාගෝ
11. මනාපියේසු පොට්ඨබ්බේසු ගේහසිතෝ රාගෝ
12. මනාපියේසු ධම්මේසු ගේහසිතෝ රාගෝරූප ඡන්දරාගය ශබ්ද ඡන්දරාගය ගන්ධ ඡන්ද රාගය රස ඡන්දරාගය ස්ප්රෂ්ටව්ය ඡන්දරාගය ධර්ම ඡන්දරාගය යි ඡන්දරාග සයෙකි.
රාග යනු ප්‍රීතිය හා බැඳුණු තණ්හාවය. දරුවකු සුරතල් කරන මවකට පියකුට ඒ අවස්ථාවෙහි දරුවා ගැන ඇති වන සප්‍රීතික තණ්හාව රාගය ය. මුණුපුරකු සුරතල් කරන මුත්තකුට මිත්තනියකට ඒ අවස්ථාවෙහි මුණුපුරා ගැන ඇති වන සප්‍රීතික තණ්හාව රාගය ය. අඹු සැමියන් ඔවුනොවුන් සතුටු වන අවස්ථාවන්හි ඇති වන සප්‍රීතික තණ්හාව රාගය ය. ප්‍රියමනාප කිනම් වස්තුවක් නිසා වුවද ඇති වන සප්‍රීතික තණ්හාව රාගය ය. රාගය, සොයා ගැනීමේ ලබා ගැනීමේ රැස් කර තබා ගැනීමේ අයත් කර ගෙන සිටීමේ තණ්හාවට වඩා වෙනස් වූ තණ්හාවෙකි. මේ ෂට්කයෙහි දැක්වෙන්නේ සාමාන්‍ය රාගය නොව බලවත් වූ රාගය ය. බලවත් රාගය ඇතියෝ අඹු දරු ආදි රාග වස්තූන් නට කල්හි හඬති. විලාප කියති. හිසට පපුවට ගසා ගනිති. බිම පෙරළෙති. සිහි නැති වී වැටෙති. සමහර විට එයින් නැසෙති. මේ රාගය ගිහි පැවිදි කාහට ද ඇතියකි. එහෙත් පැවිද්දන් හිතවතුන්ගේ මරණවලදී වස්තු හානිවලදී බලාපොරොත්තු සුන්වීම්වලදී ගිහියන් මෙන් මහ හඬින් විලාප කියනු හිසට පපුවට ගසනු සිහි නැතිව වැටෙනු බිම පෙරළෙනු නො දක්නා ලැබේ. එයින් සැලකිය යුත්තේ ගිහියන්ට තරමේ බලවත් රාගයක් පැවිද්දන්ට නැතය කියා ය. බලවත් රාගය ගිහියන්ට ඇති වන්නක් බැවින් එයට ගේහසිත රාගය යි කියනු ලැබේ.
මනාප වූ රූපයන් ගැන ඇති වන ගේහසිත රාගය මනාප වූ ශබ්දයන් ගැන අති වන ගේහසිත රාගය මනාප වූ ගන්ධයන් ගැන ඇති වන ගේහසිත රාගය මනාප වූ රසයන් ගැන ඇති වන ගේහසිත රාගය මනාප වූ ස්ප්‍ර‍ෂ්ටව්‍යයන් ගැන ඇති වන ගේහසිත රාගය යන මේ සය මේ ෂට්කයේ දැක්වෙන කෙලෙස් සය ය.
මෙහි ධර්මය යි කියනුයේ රූප ශබ්ද ගන්ධ රස ස්ප්රෂ්ටව්ය යන පස හැර සත්ත්වයනට ප්‍රියමනාප අන් සියල්ල ය. උගත්කම උපාධි ගරුනාම තනතුරු කීර්ති ප්රශංසා ශූරභාවය වීරභාවය ශීල සමාධි ප්‍ර‍ඥා යනාදි සත්ත්වයන්ට ප්‍රියමනාප සියල්ල පිළිබඳ වූ ගේහසිත රාගය, ධර්මයන් ගැන ඇති වන ගේහසිත රාගය යි දත යුතු]
SN 03-06 -09. ධාතු සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ධර්ම පරියා ය වදාළ සේක.[2] “මහණෙනි,
- පඨවි ධාතුවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- ආපෝ ධාතුවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- තේජෝ ධාතුවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- වායෝ ධාතුවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- ආකාශ ධාතුවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- විඤ්ඤාණ ධාතුවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
[3] “මහණෙනි,
යම් විටෙක පටන් මේ සය ස්ථානයන්හි භික්ෂුවගේ සිතේ කිලුටුවීම අඩු වෙයිද, එතැන් පටන් ඔහුගේ සිත ලොකොත්තර ධර්මයට නැඹුරු වෙයි. නෛෂ්ක්‍රම්‍ය පුරුදු කරන ලද සිත විශේෂ ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු ධර්ම විෂයෙහි කර්මණ්‍ය වෙයි. අනු ගත වෙයි .SN 03-06 -10. ඛන්ධ සූත්‍රය
[1] මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ධර්ම පරියා ය වදාළ සේක.[2] “මහණෙනි,
- රූපස්කන්ධයෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි..
- වේදනාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- සඤ්ඤාවෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- සංස්කාරයන්හි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
- විඤ්ඤාණයෙහි ඡන්දරාගය සිතේ කිලුටුවීමයි.
[3] “මහණෙනි,
යම් විටෙක පටන් මේ සය ස්ථානයන්හි භික්ෂුවගේ සිතේ කිලුටුවීම අඩු වෙයිද, එතැන් පටන් ඔහුගේ සිත ලොකොත්තර ධර්මයට නැඹුරු වෙයි. නෛෂ්ක්‍රම්‍ය පුරුදු කරන ලද සිත විශේෂ ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු ධර්ම විෂයෙහි කර්මණ්‍ය වෙයි. අනු ගත වෙයි .58 min - SN 02-09
ඕපම්ම‘ යනු විවිධ ධර්ම කරුණු පැහැදිලි කිරීමට යොදා ගන්නා උපමා (උදාහරණ) සම්බන්ධයෙන් යෙදෙන වචනයකි. ත්‍රිපිටකයේ මජ්ඣිම නිකායේ මූල පණ්ණාසකයට අයත් එක් දේශනා මාලාවක් ඕපම්ම වග්ගය ලෙස හැඳින්වේ. මීට අමතරව සංයුත්ත නිකායේ නිදාන වග්ගයේ ඕපම්ම සංයුත්තය නමින් ඇති කොටස මෙහි අඩංගු වේ.
SN 02- 09-01. කූට සූත්‍රය
SN 02- 09-02. නඛ සිඛ සූත්‍රය
SN 02- 09-03. කුල සූත්‍රය
SN 02- 09-04. ඔක්ඛා සූත්‍රය
SN 02- 09-05. සත්ති සූත්‍රය
SN 02- 09-06. ධනුග්ගහ සූත්‍රය
SN 02- 09-07. ආණි සූත්‍රය
SN 02- 09-08. කලිඩ්ගර සූත්‍රය
SN 02- 09-09. නාග සූත්‍රය
SN 02- 09-10 බිළාර සූත්‍රය
SN 02- 09-11. සිගාල සූත්‍රය
SN 02- 09-12. දුතිය සිඞ්ගාල සූත්‍රයSo I have heard.
At one time the Buddha was staying near Sāvatthī in Jeta’s Grove, Anāthapiṇḍika’s monastery.
There the Buddha … said:
“Monks,
the rafters of a bungalow all lean to the peak and meet at the peak, and when the peak is demolished they’re all demolished too. While there are several similes elsewhere invoking a roof peak with its rafters, none apply it quite like this. In the same way all unskillful qualities are rooted in ignorance and meet in ignorance, and when ignorance is demolished they’re all demolished too.
So you should train like this: ‘We will stay diligent.’
That’s how you should train.SN 02- 09-01. කූට සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසනසේක. එහිදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළසේක.
“මහණෙනි,
කූටාගාරයක (කුළුගෙයක) ,
පරාල සියල්ල වහල මුදුනට අමුණා ඇත,
මුදුන හා එක්ව තිබු ඒ දැව බාල්ක පරාල සියල්ල,
ඒ මුදුන බිඳීයාමෙන් විනාශයට යෙත්,මහණෙනි,
එසේම අකුශල මූලයෝ නිසා එක්ව ඇති මේ අවිද්‍යාවට ගමන් කරන්නාහු, අවිද්‍යාවට එක්වන්නාහු, අවිද්‍යාවට සම්බන්ධ වන්නාහු වෙත්. අවිද්‍යාව නැසීම හේතුකොටගෙන ඒ සියල්ලද විනාශයට යෙත්.මහණෙනි, එහෙයින් මෙහිදී තොප විසින් මෙසේ හික්මිය යුතුයි.
(කෙසේද?) ‘අප්‍රමාදව වාසය කරමු’ කියායි.
මහණෙනි, තොප විසින් මෙසේ ජීවත්විය යුතුයි.”(පළමුවෙනි කූට සූත්‍රය නිමි.)
[- මුදුන වෙත ගමන් කරන්නේ යනුයි. “කූටංගමා” මුදුනට එක්රැස් වේනුයි. “කුටසමොසරණා” නම් වේ. “කූටසමුග්ඝාතා” යනු කූටය-මුදුන බිඳීයෑමෙන්ය. “අවිජ්ජා සමුග්ඝාතං” යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් අවිද්‍යාව මුලින් උදුරා නසන ලදී. “අප්පමත්තා” සතියෙන් ඉවත් නොවීම සිටියේ යනුයි.
බාල්ක ද පරාලද ගෙයි මුදුන් ලීයට හේත්තු කර ඇත. මේ බාල්කවලින් මුදුන් ලීයට ආධ්හර කර එය නියම තැන තබයි. පරාල හා යට ලී ආදී සමහරක් මුදුන් ලීයේ ආධාරයෙන් ඇවැසි තැන රඳවා තබයි. එපරිද්දෙන්ම අවිද්යාව් නිසා අකුසල කරන්නේ බොහෝය. අවිද්‍යාව අකුසලයට් හේතුවය කියා එහිදී කිව හැක. අකුසල කිරීම නිසා සමහරෙකු ගේ විද්‍යාව දුරු වෙන නිසා ප්රඥාව නැතිවන නිසා අකුසලය නිසා අවිද්‍යාව ඇති වෙනවාය කියා විටෙක කියනු ඇසෙයි.]
තීනිමානි භික්ඛවේ, අකුසල මූලානි ලොභො අකුසල මූලං, දොසො අකුසල මූලං, මොහො අකුසල මූලං” යනුවෙන් වදාළ පරිදි ලෝභය ය, දෝසය ය, මෝහයය යන මේ ධර්මයෝ අකුශල මූලයෝ ය. ගස්වලට නො සැලී පිහිටීමට මුල් උපකාර වන්නාක් මෙන් අකුශල ක්‍රියා කරන්නා වූ චිත්ත චෛතසිකයන් හට ලෝභාදීහු මූල භාවයෙන් උපකාර වෙති. ඒ බැවින් ඒවාට අකුශලමූලයෝ යයි කියනු ලැබේ. අකුශල් මුල් තුනෙන් වියුක්ත අකුශලයක් නැත්තේ ය. එක අකුශල් සිතක ඒ තුනම ද නො ලැබේ. සමහර අකුශල සිතකට එයින් එක් මූලයක් ඇත්තේ ය. සමහරකට දෙකක් ඇත්තේ ය. යම් කිසි සිතක් එයින් එකකින් හෝ දෙකකින් හෝ යුක්ත වේ නම් එය අකුශල සිතකි. ලෝභාදියෙන් යුක්ත බව, අකුශල චිත්තය අකුශල චේතනාව හැඳින ගැනීමට ලකුණකි.
ලෝභය යනු රූප ශබ්ද ගන්ධ රස ස්ප්රෂ්ටව්ය ධර්ම සංඛ්‍යාත අරමුණු සයට ඇලුම් කරන ස්වභාවය ය. තවත් ක්‍ර‍මයකින් කියත හොත් අඹු දරු ආදීන් කෙරෙහි හා වතු කුඹුරු ගෙවල් ඇඳුම් පැළඳුම් ආහාර පාන මිල මුදල් ආදි හොඳය යි සලකන වස්තූන් කෙරෙහි ඇලීම ය. ලෝභය, ආරම්මණය යි කියනු ලබන ලෝභනීය වස්තු කෙරෙහි හා ගුණයන් කෙරෙහි ඇලෙන්නා වූ ආකාරයෙන් එකක් වුව ද, පවත්නා ආකාරයෙන් අනේක ප්‍ර‍කාර වේ. අනේකප්‍ර‍කාරයෙන් ඇති වන්නා වූ ලෝභයන්ට ව්‍යවහාර කරන නාමයෝ ද බොහෝ ය. නො ලැබූ වස්තු සම්බන්ධයෙන් හා නො ලැබූ සැප සම්බන්ධයෙන් ද, නො කළ ක්‍රියා සම්බන්ධයෙන් ද, ඇති කර නො ගත් ගුණාදිය සම්බන්ධයෙන් ද, පවත්නා ලෝභයට බොහෝ සෙයින් ඕනෑකමය ආශාවය යන වචන පාවිච්චි කරති. ගහන්න ඕනෑය, දෙන්න ඕනෑය යනාදි තන්හි “ඕනෑය, යන වචනයෙන් කියවෙන අර්ථය ලෝභය නො වේ. අඹු දරුවන් සම්බන්ධයෙන් නෑ මිතුරු ආදීන් සම්බන්ධයෙන් පවත්නා වූ ලෝභයට ආලය, ආදරය, ප්‍රේමය, ස්නේහය යන වචන ව්‍යවහාර කරති. සමහර විට ඒ අර්ථය ප්රකාශ කරනු පිණිස මෛත්‍රියය, කරුණාවය යන වචන ද ධර්ම විභාග නො දන්නෝ පාවිච්චි කරති. විෂය රස විඳීමේ ලෝභයට රාගය, සල්ලාලකමය, ප්‍රීති වීමය යන වචන පාවිච්චි කරති. ඒවා පිළිබඳ අධික තෘෂ්ණාවට කැතකම යයි කියති. ලැබූ වස්තුව පිළිබඳ ආශාවට තෘෂ්ණාවය, ලෝභකමය, කැතකමය, කුණුකමය යන වචන කියති. ලෝභය යන අර්ථය දීම සඳහා භාවිත කරන තවත් බොහෝ වචන ද ඇත්තේ ය.
ඇතැම් පුද්ගලයන් හා ඇතැම් වස්තූන් ද ඇතැම් ගුණ හා ක්‍රියා ද නුරුස්නා ස්වභාව, ඒවාට විරුද්ධ ස්වභාව දෝෂ නම් වූ අකුසල මූලයයි. එය ද අනේකාකාරයෙන් පවත්නා ධර්මයෙකි. ක්‍රෝධය, වෛරය, එදිරිය, නො සතුට, පිළිකුල, භය, කණගාටුව යන මේවා ද්වේෂය සඳහා භාවිතා කරන වචන සමහරෙකි. මේ ද්වේෂය බලයෙන් තමාට සම වූ හෝ තමාට වඩා දුබල වූ හෝ කෙනකු සම්බන්ධයෙන් උපදනා කල්හි විරුද්ධව ඉදිරිපත් වන්නා වූ ආකාරයෙන් උපදී, ඒ ද්වේෂයට ක්‍රෝධය යයි කියනු ලැබේ. තමාට වඩා බලවත් වූ හෝ ප්‍ර‍තික්‍රියාවක් කිරීමට තමා සමත් නො වන්නා වූ හෝ කෙනකු සම්බන්ධයෙන් එය උපදනා කල්හි, ඒ පුද්ගලයා කෙරෙන් ඈත් වන්නා වූ පසු බසින්නා වූ ආකාරයෙන් උපදී. එයට බිය යයි කියනු ලැබේ. දීර්ඝ කාලයක් නැවත නැවතත් උපදිමින් පවත්නා ද්වේෂයට වෛරය යි කියනු ලැබේ. යම් කිසි පුද්ගලයකු ගේ වස්තුවක අශෝභනත්වය ලාමකත්වය නිසා උපදනා ද්වේෂයට පිළිකුලය යි කියනු ලැබේ.
ඒ ඒ වස්තූන්ගේ හා කරුණුවල ඇති සැටිය වරදවා ගන්නා වූ ස්වභාවය, මෝහ නම් වූ අකුශල මූලය ය. මුළාව ය, නො දැනීමය, වැරදීමය, මෝඩ කමය යනාදිය එයට ව්‍යවහාර කරන නාමයෝ ය.
ලෝභ දෝස මෝහ ය මොවුහු පාපයන්ට මුල්වුවාහු පමණක් නොව තුමූ ද පාපයෝ වෙති.
ලෝභයෙන් බොහෝ සෙයින් සත්ත්වයා තිරිසන් බවට හා ප්‍රේත බවට පමුණුවනු ලැබේ. ඇතැම්හු වස්තුවට හා අඹු දරු ආදීන්ට ලෝභ කොට ඒ වස්තුව සමීපයේ පුද්ගලයන් සමීපයේ ප්‍රේතව උපදිති. මීයන් ව ද නයින් ව ද ගැරඬින් ව ද උපදිති. සමහර විට උකුණු මකුණු ආදීන්ව ද උපදිති. දෝෂය නිසා නරකයෙහි ද, යක්‍ෂව ද, නපුරු සතුන්ව ද උපදිති. මෝහය සකලානර්ථයන්ට ම හේතු වන පාපයකි. දෙලෝ වැඩ කැමැත්තෝ මේ පව් මුල් තුන තුනී කර ගැනීමටවත් උත්සාහ කෙරෙත්වා!SN 02- 09-02. නඛ සිඛ සූත්‍රය
At Sāvatthī.
Then the Buddha, picking up a little bit of dirt on his fingernail, addressed the mendicants: “What do you think, mendicants? Which is more: the little bit of dirt on my fingernail, or this great earth?” SN 13.1, SN 56.51, SN 56.61, SN 56.62.
“Sir, the great earth is far more. The little bit of dirt on your fingernail is tiny. Compared to the great earth, it doesn’t count, there’s no comparison, it’s not worth a fraction.”
“In the same way the sentient beings reborn as humans are few, while those not reborn as humans are many.
So you should train like this: ‘We will stay diligent.’ That’s how you should train.”
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ,
අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද, ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක.ඉක්බිති භාග්‍යවතුන්වහන්සේ නියපිට පස් ස්වල්පයක් තබා භික්ෂූන් ඇමතූසේක.
“මහණෙනි, මේ කුමැයි සිතන්නහුද?
මා විසින් මේ නියපිට තබනලද පස් ස්වල්පය හෝ, මේ මහත් මහපොළොවද යන දෙකින් කොතැනක ඇති පස් ප්රමාණය මහත්ද? විසාලද? ”
“ස්වාමීනි,
මේ මහපොළොවේ ඇති පස්ද ප්‍රමාණයම ඉතා මහත්ය., එයම වඩා විසාල වෙයි. භාග්‍යවතුන්වහන්සේ විසින් නිය පිටට ගන්නා ලද මේ පස් ස්වල්පය ඉතා සුළුය. අල්පය. භාග්‍යවතුන්වහන්සේ විසින් නියපිටට ගන්නාලද පස් ස්වල්පය මහ පොළොව හා සසඳා බලන කල්හි සියයෙන් කොටසකටද නොපැමිණෙයි. දහසින් කොටසකටද නොපැමිණෙයි.”“එසේය මහණෙනි,
එසේම මිනිසත් බැවින් වෙන්වන, මිය යන මිනිසුන් අතුරෙන් යලි මිනිස් භවයක උපදින සත්වයෝ පමනින ඉතා ස්වල්ප වෙත්. අල්ප වෙත්. එහෙත් මිනිස් භවයෙන් මතු, සතර අපායයෙහි උපදින සත්වයෝ ප්රමාණය ඉතා අධික වෙති.
මහණෙනි, එනිසා මෙහිදී මෙසේ සිත එලඹවිය යුතුය.
කෙසේද? යත්:‘අප්‍රමාදව වාසය කරමු’
කියායි. මහණෙනි තොප මෙසේ නිබඳව හික්මිය යුතුයි.”(දෙවෙනි නඛ සිඛ සූත්‍රය නිමි.)
සූත්‍රයේ – “මනුස්සෙසු පච්චාජායන්ති” යනු මිනිස් ලොවින් චුතව මිනිසුන් අතර යමෙක් උපදිත්ද ඔවුහු ඉතාම අල්පය යන අදහසයි. “අඤ්ඤත්‍ර මනුස්සහි” යනු මිනිස්ලොවින් චුතවූ යමෙක්, එම මිනිස්ලොව හැරදමා සතර අපායෙහි උපදින්නේද එබඳු සත්ත්වයෝ මහපොළවේ පස් මෙන් බහුලය යනුයි. මේ සූත්‍රයේදී දෙවියෝ ද මිනිසුන් ලෙසම සළකන ලදී. එනිසා යම්සේ මිනිසුන් අතර උපදින්නෝ අල්ප වන්නේ ද දෙවියන් අතර ඉපදීමක් එසේම අල්ප බව දතයුතුය.
අප්පමාද යන පදය මේ සාසන පිළිවෙතේ අඩිතාලමයි. මේ ප්‍රතිපත්තිය, එනම් සසර දුකින් ගැලවීමේ වැඩ පිළිවෙල පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උගන්වා වදාළ වැඩ පිළිවෙල නවත නවතා කරන දෙයක් නොව හුස්ම ගන්නා හැම මොහොතකම කල යුතු එකකි. එනම් සතිමත්ව ජීවත්වීමයි. තුන් ඉරියව්වේදීම කරන කියනා සියල්ල සතියෙන් කිරීමයි. මාරයාගේ ඉඩමට නොගොස් පියාගේ ඉඩමේ ඉන්නටය කියා වටු කුරුල්ලා අවවාද කල උපමාවෙන් කියවෙන්නේ එයයි.
එහෙයින් මෙසේ කියා ඇත –
මහණෙනි, යම්සේ ජංගම වූ සියලු ප්‍රාණීන්ගේ පියවරවල් ඇද්ද? ඒ සියල්ල ඇත්පා සටහන තුළ ඇතුළත් කළහැකි වේ, කෙසේ ද යත්, එය සියලු සතුන්ගේ පියවර සටහන්වලට වඩා විශාල හෙයිනි. ඒ එය මහත් වූ එකක් හෙයිනි. එසේම මහණෙනි, සියලු කුසල් දහම් අප්‍රමාදය මුල්කොටම පවතී. අප්පමාද යන්නෙහි අන්තර්ගත වෙයි. අප්පමාදය ඒ දහම්වලට අග්‍ර යයි කියනු ලැබෙයි.
ඒ වනාහි සතියෙන් තොර නොවී සිටීම යන තේරුමයි. අප්පමාදං යන මෙහි අමෘතය නම් නිර්වාණයයි. එය නූපන්නක් හෙයින් නොදිරයි, නොමැරෙයි, එහෙයින් අමෘත යයි කියනු ලැබේ. මෙයින් පැමිණේ යන අරුතින් පද නම් වේ. අමෘතයට පැමිණෙත් යනු අර්ථයි. අමෘතයට අධිගම උපාය යයි කියූ ආකාරයයි.පමාදො යනු ප්‍රමාද වීමේ ස්වභාවයයි. මුට්ඨස්සති නම් වූ සතිය හැර දැමීමට නමකි. මච්චුනො යනු මරණයට නමකි. පදං යනු උපායයි, මාර්ගයයි. පමාවන්නා ඉපදීම නොඉක්මවයි. උපන් තැනැත්තා දිරීමටත් මරණයටත් පත්වන හෙයින් පමාදො මච්චුනෝපදං, ප්‍රමාදයෙන් මරණයට පත්වෙයි, හෙවත් මැරෙයි. අප්පමත්තා න මීයන්ති යනු සිහියෙන් යුතු අප්‍රමාදී පුද්ගලයා නොමැරෙයි. අජරාමර වෙත් යයි නොසැලකිය යුතුයි. අජරාමර තත්ත්වයට පැමිණෙන කිසිම සතකු නැත. පමා වූවහුගේ සසර පැවැත්මේ අවසානයක් නැත. අප්‍රමාදියාගේ අවසානයක් ඇත. එහෙයින් ප්‍රමාද වන්නෝ ඉපදීම් ආදියෙන් නොමිදුණු හෙයින් ජීවත් වුවත් මළාහුම වෙති. අප්‍රමාදීහු වනාහි අප්‍රමාද ලක්ෂණ දියුණු කර ගනිමින් වහා මගපල සාක්ෂාත් කොට දෙවෙනි තෙවෙනි ආත්මභාවවලින් පසු නූපදිත්. එහෙයින් ඔවුහු ජීවත් වුවත් මළත් නොමැරෙත්මය.
යෙ පමත්තා යථා මතා යනු යම් සත්වයෙක් ප්‍රමාද නම් ඔවුහු ප්‍රමාද මරණයෙන් මළ හෙයින්, යම්සේ ජීවිතේන්ද්‍රිය ආයුප්‍රමාණයන් අවසන් ව මැරෙන්නහු දරකඳක් මෙන් පහවූ විඤ්ඤාණය ඇතිව මැරෙත්. ඒ ඒ ආකාරවලින් මැරුණාක් වැනි ගිහියන්ට, දන් දෙන්නෙමු. සිල් රකින්නෙමු, පෙහෙවස් වසන්නෙමු ආදි එක් සිතකුදු නූපදී , පැවිද්දන්ට පුජාසේතානයේ ගොඩනැගිලි සදවීම, ප්‍රජා සත්කාර කිරීම, පාසල්වල ඉගැන්වීම ආදියට වඩා යමක් කරන්නට නොසිතේ. යෙ පමත්තා යථා මතා යයි කීයේ එහෙයිනි.SN 02- 09-03. කුල සූත්‍රය
අතිපුජ්‍යය නාඋයනේ අරියධම්ම මහා ස්වාමින්වහන්සේ කල ධර්ම දේශනාව
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද, ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී, භාග්‍යවතුන්වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තරදුන්හ. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළසේක.යම් ගෙයක බොහෝ ස්ත්‍රීන් ඇත්තාවූමුත් , පුරුෂයන් එකෙක් දෙන්නෙක් පමණක් වසන්නේද, කුම්භත්ථෙනක (කළයක පහන් දල්වාගෙන ගොස් සොරකම් කරන) සොරුන්ට එවැනි ගෘහයක් පහසුවෙන් මංකොල්ල කෑ හැක. පෙළිය හැක. මහණෙනි, එසේම යම්කිසි භික්ෂුවක් විසින් මෛත්‍රී භාවනා සමාධිය නොවඩයිද, නැවත නැවත භාවිතා නොකරයිද, ඒ මහණාව අමනුෂ්‍යයන් විසින් පහසුවෙන් පෙළිය හැකි වෙයි.
“මහණෙනි,
යම් ගෙයක ස්ත්‍රීන් ස්වල්ප දෙනෙක් ඇත්තාවූ මුත්, බොහෝ පුරුෂයන් ඇත්ද, ඒ ගෙවල් කුම්භත්ථෙනක සොරුන්ට පහසුවෙන් පෙළිය නොහැක. මහණෙනි, එලෙසම භික්ෂුවක් විසින් මෛත්‍රී භාවනා සමාධිය වඩන්නේ නම් , නැවත නැවත භාවිතා කරන්නේ නම්, ඒ මහණ ට පවහිර බාධා, පීඩා කරන්තෙනට අමනුෂ්‍යයන් අසමත් වන්නේය..මහණෙනි, එනිසා මෙහිදී, මෙසේ හික්මිය යුතුයි.
කෙසේද? යත්
‘අප විසින් මෛත්‍රී භාවනා සමාධිය වැඩිය යුතුය.
නැවත නැවත භාවිතා කල යුතුය.
යානාවක් මෙන් කර ගත යුතුය.
වස්තුවක් මෙන් කර ගත යුතුය,
එළඹ පිහිටුවා ගත කර ගත යුතුය
මනාකොට පවත්වා ගත යුතුය.”
කියායි. මහණෙනි,
තොප මෙසේ වනාහි හික්මිය යුතුයි.”(තුන්වෙනි කුල සූත්‍රය නිමි.)
[තෙවන සූත්‍රයේ “සුප්පධංසියානි” යනු පහසුවෙන් විනාශ කළ හැකිය යනුයි. “කුම්භත්‍ථෙනකෙහි” යනු යමෙක් අනුන්ගේ ගෙවල්වලට පිවිස, පහන් ආලෝකයෙන් බලා අනුන්ගේ බඩු ගෙනයනු කැමතිව, කළයක පහන දල්වාගෙන පිවිසෙත් ද ඔවුහු කුම්භත්ථෙනක (කළසොරු) නම් වෙති. ඔවුන් විසින් යනුයි. “සුප්පධංසියො හොති අමනුස්සෙහි” යනු මෛත්‍රී භාවනාව නැති පුද්ගලයාට පාංශු පිසාචාදීහු ද දෂ්ට කරති යනුයි. උසස් මිනිසුන්ගෙන් වන බාධා ගැන කියනු කිම? “භාවිතා” යනු වඩන ලදී යනුයි. “බහුලීකතා” යනු නැවත නැවත කරන ලදී. “යානිකතා” බඳන ලද යානාවක් මෙන් කරන ලද “වත්‍ථුකතා” යනු පිහිටවීම් අර්ථයෙන් වස්තුවක් මෙන් කරන ලද යනුයි. “අනුට්ඨිතා” යනු එළඹ සිටි, පැමිණ සිටි යනුයි. “පරිචිතා” යනු හාත්පසින් පුරුදු කරන ලද යනුයි. “සුසමාරද්ධා” යනු සිතින් මනාව ආරම්භ කරන ලද යනුයි.
[මෛත්‍රී භාවනාව]
අන්‍යයන්ට දුක් නො වෙනවාට සැප ඇති වෙනවාට යහපතක් වෙනවාට අනුන්ගේ යහපත් අදහස් ඉටු වෙනවාට අනුන් දියුණු වෙනවාට උසස් වෙනවාට කැමති බව මෛත්‍රිය ය. අන්‍යයෝ නිදුක් වෙත්වා, නිරෝගි වෙත්වා, සුවපත් වෙත්වා යනාදීන් මෛත්‍රිය අන්‍යයන් කෙරෙහි නැවත නැවත පැතිරවීම: තවත් ක්‍ර‍මයකින් කියත හොත් ස්වකීය චිත්තයෙන් අන්‍යයන්ට සෙත් කිරීම මෛත්‍රී භාවනාව නම් වේ. එය නොබෝ කලකින් ම ඵල දැකිය හැකි වන්නා වූ චතුර්ථ ධ්‍යානය තෙක් ගෙන යා හැක්කා වූ භාවනාවෙකි.
අන්‍යයන්ගේ සැපතට දියුණුවට විරුද්ධ ස්වභාවය වූ ඊර්ෂ්යාව උත්පත්තියෙන් ම පිහිටා තිබෙන්නා වූ මේ සත්ත්වයෝ ස්වභාවයෙන් ම අනුන්ගේ යහපතට නො කැමැත්තෝ ය. එබැවින් සත්‍ය වූ මෛත්‍රිය ඇති කර ගැනීම පහසු නො වේ. තමන්ගේ අඹුදරු ආදීන්ගේ සැපයට යහපතට කැමති බවක් මිනිසුන් කෙරෙහි ඇත්තේ ය. එය මෛත්‍රිය නොව මෛත්‍රියේ මුහුණුවර ඇති රාගය ය. එය මෛත්‍රියට සතුරු ධර්මයෙකි. වැඩිය යුත්තක් නො ව දුරු කළ යුත්තකි. “අපේ කෙනෙක අපට හොඳ කෙනෙක” යන ඇල්ම වූ හිතවත් බව රාගය ය. අල්පමාත්‍ර ඇල්මකුදු නැති ව අනුන්ගේ යහපත කැමති බව ම සැබෑ මෛත්‍රිය ය. මෛත්‍රිය යි වරදවා ගෙන තමාගේ අඹු දරු ආදීන් පිළිබඳ වූ රාගය දියුණු කරන්නට නො යනු. සත්‍ය වශයෙන් අනුන් සුවපත් කරවීමේ කැමැත්ත නැති ව “සත්ත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා. සුවපත් වෙත්වා” යි කොතෙක් කීව්ත සිතුවත් එයින් ඵලයක් නො දැකිය හැකිය. මෛත්‍රිය වනාහි වඩන තැනැත්තා ය, මෙත් කරනු ලබන සත්ත්වයෝ ය, යන දෙපක්ෂයට ම ලැබෙන ඵල ඇති භාවනාවෙකි. දෙපක්ෂයට ම ඒ ඵල ලැබෙන්නේ සත්‍ය වූ මෛත්‍රියෙනි. සත්‍ය වූ මෛත්‍රිය වැඩිය යුතු සැටි:
“මාතා යථා නියං පුත්තං
ආයුසා ඒක පුත්ත මනුරක්ඛෙ
එවම්පි සබ්බ භූතේසු
මානසං භාවයේ අපරිමාණං”යනුවෙන් මෛත්‍රී සූත්රයෙහි වදාරා තිබේ. “දරුවාගේ යහපත පිණිස තමාගේ ජීවිතය වුව ද පරිත්‍යාග කරන්නා වූ එක් දරුවකු ඇති මවක ඒ දරුවාට ඇති හිතවත් බව බඳු වූ මෛත්‍රිය සකල සත්ත්වයන් කෙරෙහි පැවැත්විය යුතු බව එයින් දක්වන ලදි. එක දරුවකු ඇති මවකගේ ඒ දරුවාට හිතවත් බව ඇත්ත වශයෙන් ම ඇති අවංක හිතවත් බවෙකි. එසේ අවංක වූ මෛත්‍රිය වඩතහොත් එයට ලක් වන සත්ත්වයෝ සුවපත් වෙති. එය තමාගෙන් අන්‍යයන්ට ලැබෙන මෛත්‍රී ඵලය ය. “සුවපත් වෙත්වා, සුවපත් වෙත්වා”යි කීමෙන් හා සිතීමෙන් අන්‍යයන්ට සුවයක් නොවේ නම් එය හිස් වැඩකි. හිස් නොවන්නට නම් ඇත්ත වශයෙන් ම එයින් අන්‍යයන්ට සුවයක් ලැබිය යුතු ම ය. සත්‍ය වශයෙන් මෛත්‍රිය කරත හොත් එයින් අන්‍යයන්ට සුවයක් ලැබේ. බොහෝ සතුන් ලක් කොට කරන මෛත්‍රියෙන් ඒ සත්ත්වයනට ලැබෙන සුවය අත්‍යල්ප බැවින් එය නො දත හැකි ය. එක් පුද්ගලයකුට පමණක් වැඩි වේලාවක් මෙත් වැඩුව හොත් ඒ පුද්ගලයාට ප්රකට වන තරමට සුවයක් ලැබේ. හොඳට ම ප්රකට ව සුවය ලැබෙන්නේ රෝගාතුරයන්ට ය. යම් කිසි රෝගියකුට වැඩි වේලාවක් මෙත් වැඩුව හොත් එයින් ඔහුට ගුණ ලැබේ. සමහර රෝගියෝ එයින් ම සුව වෙති. එක් සත්ත්වයකුට මෙත් වැඩූ කල්හි එයින් සුවයක් ලැබෙනු දැකීමෙන් බොහෝ සත්ත්වයන්ට මෙත් කිරීමෙන් ද මෛත්‍රී චිත්ත ශක්තියේ සැටියට මඳ වූ සුවයක් නමුත් ලැබෙන බව පිළිගත යුතු ය. එය එසේ ම පිළිගනෙ සත්ත්වයනට යහපතක් කිරීමේ අදහසින් යහපතක් කිරීමක් වශයෙන් මෙත් වැඩීම කළ යුතු ය.
මෙත් වැඩීම සඳහා භාවිතයට සුදුසු වචන බොහෝ ය. ඒවායින් එක් වචනයක් හෝ කීපයක් හෝ බොහෝ ගණනක් හෝ ගෙන තමාගේ කැමැත්තේ සැටියට මෙත් වැඩීම කළ හැකිය. එහෙත් තමාට නො තේරෙන වචන එයට සුදුසු නැත.
වෛර නැත්තෝ වෙත් වා!
දොම්නස් නැත්තෝ වෙත් වා!
නිදුක් වෙත් වා!
සුවපත් වෙත් වා!යන වචනවලින් මෙහි භාවනා ක්රමය දක්වනු ලැබේ. පියදාස නමැත්තා හට මෙත් කරනවා නම් “පියදාස වෛර නැත්තේ වේවා. දොම්නස් නැත්තේ වේවා. නිදුක් වේවා. සුවපත් වේවා” යි මෙත් කරනු. “පියදාස වෛර නැත්තේ වේවා” යන්නෙන් අදහස් කළ යුත්තේ අන්‍යයන් නිසා පියදාසගේ සිත්හි හටගත් වෛර ඇත්නම් ඒවා ද පියදාස ගැන අන්‍යයන්ගේ සිත්හි හටගත් වෛර ඇත්නම් ඒවා ද, පියදාස ගැන අන්‍යයන්ගේ සිත්හි හටගත් වෛර ඇත්නම් ඒවා ද නැති වී, අලුත් වෛර ද ඇති නො වී පියදාස සම්පූර්ණයෙන් වෛරයන් ගෙන් මිදුනෙක් වේවා කියාය.
පියදාසගේ සිත්හි අන්‍යයන් ගැන වෛර ඇති නම් ඒ අය දකින සිහි වන අවස්ථාවල පියදාසට ඇති වන්නේ දොම්නසකි. නො සතුටකි. එසේ ම පියදාසට වෛර කරන අන්‍යයන් නිසා ද ඔහුට ඇති වන්නේ දොම්නස් ය. “පියදාස දොම්නස් නැත්තේ වේවා” යනුවෙන් අදහස් කළ යුත්තේ තමාගේ හා අන්‍යයන්ගේ වෛර නිසා ඇති විය හැකි වූ ද අන් කරුණු නිසා ඇති විය හැකි වූ ද දොම්නස්වලින් මිදී පියදාස සතුටින් වාසය කරන්නෙක් වේවා කියා ය.
සමූහයකට මෙත් කිරීමේ දී වෛර නැත්තෝ වෙත් වා යනුනේ අදහස් කරනුයේ ඒ සමූහයට අයත් එක් එක් පුද්ගලයකුගේ සිත්හි අන්‍යයන් ගැන ඇති වූ ද ඇති වන්නා වූ ද ඒ එක් එක් අයකු ගැන අන්‍යයන්ගේ සිත්වල ඇති වූ ද ඇති වන්නා වූ ද වෛරවලින් ඒ සෑම දෙනාම මිදෙත් වා කියා ය.
මෙසේ මෙත් පැතිරවීම සඳහා භාවිත කරන වචන වල වගන්තිවල අර්ථය හොඳින් තේරුම් ගෙන සිය බසින් ම භාවනා කළ යුතු ය. මේ මෛත්‍රී භාවනාව සතර ඉරියව්වෙන් ම පහසුවෙන් කළ හැකි භාවනාවෙකි. එය කරන කල්හි ද්වේෂයේ හා නො ඉවසීමේ ද වෛරයේ ද ආදීනව හා මෛත්‍රියෙහි අනුසස් ද සලකා පළමු කොට තමාට ම මෛත්‍රිය කරගත යුතු ය. සෑම දෙන ම තමන්ගේ සැපයට තමන්ගේ යහපතට කැමතියන් වන බැවින් පහසුවෙන් තමාට මෛත්‍රිය කරගත හැකිය.
“මම වෛර නැත්තේ වෙම්වා!
දොම්නස් නැත්තේ වෙම් වා!
නිදුක් වෙම්වා!
සුවපත් වෙම්වා!” යිකීප වාරයක් තමාට ම මෛත්‍රිය කර ගෙන, තමා මෙන් ම අන්‍යයන් ද සැපයට කැමති බව හා දුකට නො කැමති බව ද තමා කෙරෙහි මෙන් ම අන්‍ය සත්ත්වයන් කෙරෙහි ද මෛත්‍රී පතුරුවන්නට පටන් ගත යුතු ය. ධ්‍යාන ලැබීමේ බලාපොරොත්තුව ඇතිව මෙත් වඩන්නවුන් විසින් පටන් ගැන්මේ දී හැමට ම මෙත් වඩන්නට නො ගොස් පහසුවෙන් මෛත්‍රිය කළ හැකලි එක් යහපත් පුද්ගලයකු තෝරා ගෙන ඒ තැනැත්තාට ම මෛත්‍රිය කළ යුතු ය. සාමාන්‍යයෙන් මෙත් වඩන්නවුන් විසින් ද එක්වරට ම සැම සතුන්ට මෙත් කරන්නට නො ගොස් සත්ත්වයන් කොටස් වලට බෙදා ගෙන මතු දැක්වෙන පරිදි මෙත් වැඩිය යුතුය.
භාවනා වාක්‍යය
- මම වෛර නැත්තේ වෙම් වා, දොම්නස් නැත්තේ වෙම් වා, නිදුක් වෙම් වා, සුවපත් වෙම්වා.
- මාගේ හිතවත්හු වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, දොම්නස් නැත්තෝ වෙත්වා, නිදුක් වෙත්වා, සුවපත් වෙත්වා.
- මාගේ සතුරෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, දොම්නස් නැත්තෝ වෙත්වා, නිදුක් වෙත්වා, සුවපත් වෙත්වා.
- මා හට මධ්‍යස්ථ සත්ත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, දොම්නස් නැත්තෝ වෙත්වා, නිදුක් වෙත්වා, සුවපත් වෙත්වා.
- සකල සත්ත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, දොම්නස් නැත්තෝ වෙත්වා, නිදුක් වෙත්වා, සුවපත් වෙත්වා.
ප්‍රදේශ වශයෙන් මෙත් වැඩීම
(වෛර නැත්තෝ වෙත්වා යනාදිය යොදාගත යුතු)- මේ ගෙයි වසන සකල සත්ත්වයෝ……
- මේ වත්තේ (ආරාමයේ) සකල සත්ත්වයෝ…..
- මේ ගමේ (නගරයේ) සකල සත්ත්වයෝ……
- මේ දිවයිනේ සකල සත්ත්වයෝ…….
- මේ දිවයිනෙන් ඔබ වෙසෙන සකල සත්ත්වයෝ…..
- සැම තැන ම වෙසෙන සකල සත්ත්වයෝ…….
- පොළොවෙහි වෙසෙන සත්ත්වයෝ…..
- ජලයේ වෙසෙන සත්ත්වයෝ……
- අහසේ වෙසෙන සත්ත්වයෝ…….
- සකල සත්ත්වයෝ……
දිසා වශයෙන් මෙත් වැඩීම.
- නැගෙනහිර දිග සකල සත්ත්වයෝ…..
- දකුණු දිග සකල සත්ත්වයෝ….
- බස්නාහිර දිග සකල සත්ත්වයෝ….
- උතුරු දිග සකල සත්ත්වයෝ….
- ගිනිකොන දිග සකල සත්ත්වයෝ….
- නිරිත දිග සකල සත්ත්වයෝ….
- වයඹ දිග සකල සත්ත්වයෝ….
- ඊසාන දිග සකල සත්ත්වයෝ….
- යට සිටින සකල සත්ත්වයෝ….
- උඩ සිටින සකල සත්ත්වයෝ….
- දශ දිශාවේ සිටින සකල සත්ත්වයෝ….
වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, දොම්නස් නැත්තෝ වෙත්වා, නිදුක් වෙත් වා, සුවපත් වෙත් වා.
තම තමන්ගේ කැමැත්තේ සැටියට මෙසේ නැවත නොයෙක් ක්‍ර‍මවලට සත්ත්වයන් කොටස් කොට මෙත් වැඩිය හැකි ය. කෙසේ කළත් වරදක් නැත. නිදුක් වෙත් වා, නීරෝගී වෙත් වා, සුවපත් වෙත් වා යන වගන්ති තුනෙන් මෙත් වැඩීම ද යහපති.
මෙත් වැඩීමේ අනුසස්
මෙත් වැඩීමේ අනුසස් එකොළොසක් ඇති බව අංගුත්තර නිකායේ ඒකාදසක නිපාතයේ මෛත්‍රී සූත්‍රයේ දක්වා තිබේ. ඒ මෙසේ ය.
- ගෙරවීම් දත් සැපීම් කෙඳිරීම් නන්දෙඩවීම් ඒ මේ අත පෙරළීම් ආදියෙන් තොර ව සැපසේ නින්ද යාම.
- කෙඳිරීම් ඈනුම් ඇරීම් ඇඟ මැලි කැඩීම් ආදියෙන් තොර ව පද්මයක් පුබුදු වන්නාක් මෙන් සැපසේ නින්දෙන් පිබිදීම.
- සර්පයන්ට ඇතුන්ට සොරුන්ට සතුරන්ට හසුවීම් ආදි නපුරු ස්වප්න නො දැකීම.
- ගෙලපැළඳි මුතු හරක් මෙන් පද්මයක් මෙන් සෑම මිනිසුන්ට ම ප්‍රියයකු වීම.
- විශාක ස්ථවිරයන් මෙන් දෙවියන්ට ප්‍රියයකු වීම.
- දෙවියන් විසින් ආදරයෙන් ආරක්ෂා කරනු ලැබීම.
- ගින්නෙන් හා විෂයෙන් ද ආයුධවලින් ද අනතුරු නො ලැබීම.
- වහා සිත සමාධියට (එකඟ බවට) පැමිණීම.
- මුහුණේ පැහැය බැබළීම.
- නුමුළා ව කාලක්‍රියා කරන්නට ලැබීම.
- මෛත්‍රී ධ්‍යානය උපදවා ගත් තැනැත්තා හට ඒ ජාතියේ දී ම රහත් නොවිය හැකි නම් මරණින් මතු බඹලොවට යා හැකි වීම යන මේ එකොළොස මෛත්‍රියේ ආනිසංසයෝ ය.
මෙත් වඩන්නා වූ විශාඛ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සිතුල් පව්වේ විහාරයක සාර මසක් වැස, පසු දින අන් තැනකට වන්නට සිතා රාත්‍රියේ සැතපුණු කල්හි එහි ගසක වෙසෙන දෙවියෙන් උන්වහන්සේගෙන් වෙන්වීම ගැන ශෝකයෙන් විහාරයේ පඩි පෙළ උඩ සිට හැඬුවේ ය.
මෙත් වඩමින් වනයේ විසූ සාම කුමාරයාණන් හා ඒ වනයෙහි විසූ සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදි චණ්ඩ මෘගයෝ ද මිතුරු ව වාසය කළෝය.
සිරිමා නමැති ගණිකාව විසින් හිස මත හෙලූ උණු තෙලින් මෙත් සිතින් විසූ උත්තරා උපාසිකාවගේ හිස නො දැවුණේ ය.
උදේන රජු විසින් සාමාවතී දේවිය ප්රධාන කොට ඇති පන්සියයක් ස්ත්‍රීන් පෙළට සිටුවා එක ඊ පහරින් ම මරණු පිණිස විද යැවූ ඊය ඔවුන්ගේ මෛත්‍රී බලයෙන් පොල් කොළයක් සේ ම බිම වැටුණේ ය.
අප මහා බෝසතාණන් වහන්සේ එක් ජාතියක දී සත් වසක් මෙත් වඩා ඒ පිනෙන් සත් කපක් මිනිස් ලොවට නො පැමිණ බඹලොව විසූහ. සතිස් වරෙක සක් දෙව් රජ වූහ. වාර සියගණනක සක්විති රජ වූහ. බොහෝ ජාතිවල දඹදිව අග රජ වූහ.
“ස්‍යෙථාපි භික්ඛවේ රත්තියා පච්චූස සමයං ඔසධි තාරකා භාසතො ච තපතෙ ච විරොචති ච, එවමෙව ඛො භික්ඛයෙනි කානිචි ඔපයිකානි පඤ්ඤකිරිය වත්ථූනි සබ්බානි තානි මෙත්තාය චෙතො විමුත්තියා කලං නාග්ඝති සෝළසිං. මෙත්තායෙව තානි චෙතොවිමුත්ති භාසතෙ ච තපතෙ ච විරොචති ච”
මහණෙනි, රාත්‍රියේ අවසාන කාලය වූ බලවත් උදෑසන කාලයේ ඕෂධී තාරකාව යම් සේ ආලෝකවත් ව බබළා ද, මහණෙනි; එ පරිද්දෙන් (මෙත්තා චේතෝ විමුක්තිය බබළා) භවභෝග සම්පත් ගෙන දෙන්නා වූ යම් කිසි පුණ්‍ය ක්‍රියා වස්තූහු වෙත් ද ඒ සියල්ලෝ ම මෙත්තා චේතෝ විමුත්තියේ සොළොස්වන කලාව පමණට නො අගනාහ. මේ චේතෝ විමුත්තිය ම ඒවා ඉක්මවා ආලෝකවත් ව බබළාය යනු එහි තේරුම යි.
තව ද මෙත් වඩන භික්ෂුවට දෙන්නා වූ දානය දායකයාට විශේෂයෙන් ම මහත්ඵල වන බව ද, මෙත් වඩන භික්ෂුවට සිව් පසයෙන් උවටැන් කරන දායකයා මහා සාගරයේ ජලස්කන්ධය සේ මහත් වූ පුණ්‍යස්කන්ධයක් ලබන බව ද මෙත් වඩන භික්ෂුව, සිව්පසය සපයන දායකයන්ට ණය කාරයකු නො වී රහතන් වහන්සේ කෙනකු මෙන් ස්වාමිත්වයෙන් සිව්පසය වළඳන බව ද,
“අච්ඡරා සඞ්ඝාත මත්තම්පි චේ භික්ඛවෙ භික්ඛු මෙත්තං චිත්තං ආසෙවති. අයං වුච්චති භික්ඛවෙ භික්ඛු අරිත්තජ්ඣානො විහරති සත්ථු සාසනකරො ඔවාද පටිකරො අමොඝං රට්ඨපිණ්ඩං භුඤ්ජති කො පන වාදො යෙ නං බහුලීකරොන්ති”
යනුවෙන් තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ප්‍ර‍කාශිත ය. “මහණෙනි, යම් මහණෙක් අසුරු සැණක් පමණ කාලයෙහි මුත් මෛත්‍රී චිත්තය සේවනය කෙරේ ද, මහණෙනි, ඒ මහණ ධ්‍යානයෙන් නො හිස් ව වාසය කරන්නේ ය යි ද, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අවවාදය පිළිපදින්නේ යයි ද, රටුන් දෙන ආහාර නොසිස් කොට වළඳන්නේ යයි ද කියනු ලැබේ. යම් කෙනෙක් ඒ මෛත්‍රිය බොහෝ කොට කෙරෙත් නම් ඔවුන් ගැන කියනු ම කවරේ ද? යනු එහි තේරුම යි.
“ඒකම්පි චෙ පාණ මදුට්ඨචිත්තො
මෙත්තායති කුසලී තෙන හොති,
සබ්බේ ච පාණෙ මනසානුකම්පි
පහුතමයයෝ පකරොති පුඤ්ඤංඉදින් අදුෂ්ට චිත්තයෙන් එක් සත්ත්වයකු හට ද මෙත් කෙරේ නම් එයින් පින් ඇත්තේ වේ. සකල සත්ත්වයන්ට සිතින් අනුකම්පා කරන්නා වූ (මෙත් කරන්නා වූ) ආර්‍ය්‍ය තෙමේ බොහෝ පින් කෙරේ ය යනු එහි තේරුමයි.
– බෞද්ධයාගේ අත්පොතSN 02- 09-04. ඔක්ඛා සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද, ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළසේක.“මහණෙනි,
යමෙක් පෙරවරු කාලයෙහි (ප්රණීත භෝජනයන්ගෙන් පිරවූ) මහා සැළි සියයක් දන් දෙන්නේද, යමෙක් මැදියම් කාලයෙහි මහ සැළි සියයක් දන් දෙන්නේ ද, යමෙක් සවස් කාලයෙහි එබඳුම මහ සැළි සියයක් දන්දෙන්නේ ද, යමෙක් පෙරවරු කාලයෙහි යටත්පිරිසෙයින් දෙනගේ තනයෙන් කිරි පීරක් දොවින පමණ කාලයකුදු ‘මෙත් සිත’ වඩන්නේ ද, යමෙක් මැදියම් කාලයෙහි යටත්පිරිසෙයින් දෙනගෙන් කිරි පීරක් දොවින පමණ කාලයකුදු ‘මෙත්සිත’ වඩන්නේද, යමෙක් සවස් කාලයෙහි යටත් පිරිසෙයින් දෙනගෙන් කිරි පීරක් දොවින පමණ කාලයකුදු ‘මෙත්සිත’ වඩන්නේ ද, මෙය මුලින් කී දානයට වඩා මහත්ඵල ඇත්තේ වෙයි.මහණෙනි,
එනිසා මෙහිදී මෙසේ හික්මිය යුතුයි.
(කෙසේද?)අප විසින් මෛත්‍රී භාවනා සමාධිය වැඩිය යුතුය.
නැවත නැවත භාවිතා කල යුතුය.
යානාවක් මෙන් කර ගත යුතුය.
වස්තුවක් මෙන් කර ගත යුතුය,
එළඹ පිහිටුවා ගත කර ගත යුතුය
මනාකොට පවත්වා ගත යුතුය.”
කියායි. මහණෙනි,
තොප මෙසේ නිබඳව් සිත් පැවැත්විය යුතුය.”මහණෙනි, තොප මෙසේ සසුන හැසිරෙව්.”
(සතරවෙනි ඔක්ඛා සූත්‍රය නිමි.)
[“ඔක්ඛාසතං” මහත් වූ මුව ඇති හැළි සීයකි. “දානං දදෙය්‍ය” යනු ප්රණීත භෝජනයන්ගෙන් පිරුණු විශාල හැළි සීයකින් දන් දෙන්නේය යනුයි. “උක්කාසතං” යන පාඨයද සුදුසුය. “එහි පන්දම් සීයක් ඇත” යන අර්ථයි. එක් පන්දමකින් යම් ප්‍රමාණයක ආලෝකය පතුරුවා සිටියිද එබඳු සියගුණයක් තැන් සත්රුවනින් පුරවා, දන් දෙන්නේය යන අර්ථයි. “ගද්දූහනමත්තං” යනු ගො දුහනමත්තං – ගව දෙනකගෙන් කිරිදොවන කාලය පමණවත්. ගවදෙනකගේ එක්වරක් තන අග අදින කාලය පමණක්වත් යනුයි. “ගන්‍ධූහනමත්තං” වුවහොත් – ඇඟිලි දෙකින් සුවඳ පිඬක් ගෙන එක්වර ආඝ්‍රාණය කරන කාලය – යන අර්ථයි. මෙපමණ වූ කාලයක්වත් යමෙක් ගර්භ, පිරිවෙන් විහාර අවට ප්‍රදේශය තුල හෝ සක්වලින් මෙහා ප්‍රදේශය තුල අප්රමාණ වූ ලෝකධාතූන්හි සියලු සතුන් කෙරෙහි හිතවත් භාවය පතුරුවමින් මෙත්සිත වැඩීමට හැකිය. මෙය ඉන්පසු එකදිනකට තෙවරක් දුන් දානයට වඩා මහත්ඵල – මහත් ආනිසංස ගෙන දේ.]
SN 02- 09-05. . සත්ති සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරණ සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක.“මහණෙනි,
යම් යුදබිමක වැටී ඇති බොහෝ බර ඇති හෙල්ලක් දැක මිනිසෙක් “මම මේ හෙල්ල ඔසවා දෙකට නමමි” යි කියයි’ නම් මහණෙනි, ඒ කිමැයි සිතන්නහුද? ඒ පුරුෂයාට මේ තියුණු තලයෙකින් යුක්තවූ ආයුධය අතින් හෝ මිටින් හෝ ගසා, අගින් (අල්ලා) දෙකට නැමීමට හෝ මැදින් දෙකට නැමීමට හෝ නැවත දිගහැරීමට හෝ හැකි වන්නේද?”
“ස්වාමීනි, එය නොවේමය.”“ඊට හේතුව කවරේද?”
“ස්වාමීනි, මේ ආයුධය තියුණු තලයකින් යුක්ත වූයේය. අතින් හෝ මිටින් හෝ ගසා අගින් (ගෙන) දෙකට නැමීමට හෝ මැදින් දෙකට නැමීමට හෝ නැවත දිගහැරීමට හෝ පහසු නොවේ. යම්තාක් (ඒ සඳහා උත්සාහ කරයිද ඒතාක් ඒ පුරුෂයා වෙහෙසටම, පත්වන්නේය.”
“මහණෙනි,
එසේම යම් භික්ෂුවක් විසින් මෛත්‍රී සහගත සමාධිය වඩයිද , නැවත නැවත භාවිතා කරයි ද, යානාවක් මෙන් කරන ලද්දේ, වස්තුවක් මෙන් කරන ලද්දේ, එළඹසිටින ලද්දේ, මනාකොට පටන් ගන්නා ලද්දේද, ඉදින් ඒ මහණහුගේ සිත කැලඹීමට යම් අමනුෂ්‍යයෙක් සිතන්නේ නම්, ඉක්බිති ඒ අමනුෂ්‍යයා ම වෙහෙසට පත් වෙනවා මිස මෛත්‍රී සිත් වදන භික්ෂුවගේ සිතෙහි කලබීමක් නම් නොවන්නේය.“මහණෙනි,
එනිසා තොපද , මෙසේ හික්මිය යුතු ය
කෙසේද?‘අපගේ මෛත්‍රී සහගත සමාධිය වඩන ලද්දේ, නැවත නැවත භාවිතා කරන ලද්දේ, යානාවක් මෙන් කරන ලද්දේ, වස්තුවක් මෙන් කරන ලද්දේ, එළඹසිටින ලද්දේ, මනාකොට පටන් ගන්නා ලද්දේ වන්නේය’ කියායි.
“මහණෙනි, මහණෙනි, තොප මෙසේ සසුන හැසිරෙව්.”(පස්වෙනි සත්ති සූත්‍රය නිමි.)
[අටුවා:
පස්වන සූත්‍රයේ “පතිලෙණිස්සාමි” ආදියෙහි මුදුනට ගසා කපු පුලුන් වැටියක් මෙන් තමන්ගේ, ලාටු වැටියක් මෙන් නමන්නේ එකට ගෙන අලවනුයේ “පතිලෙණෙති” නම් වේ. මැදින් ගසා නැමීමෙන් හෝ දාරයට පහරදී දාර දෙක ම එකට අල්වා ගැනීම “පතිකොට්ටෙ” නම් වේ. බොහෝ කාලයක් පැවතුන කපුගසක් පෙරළා දැමුවාක් මෙන් ද මනාව නැමී වක්ව ගිය පැදුරක් දිගහැර නැවත හකුලන්නාක් මෙන් ද දිගහැර නැවත හැකිලීම “පතිවට්ටෙ” නම් වේ.][සියලුම පැවිද්දන් විසින් අර්හත්වයට පැමිණීම දක්වා භාවනා කිරීමට යම් කිසි භාවනා ක්‍ර‍මයක් උගත යුතු ය. මෙවැනි ග්‍ර‍න්ථයකට දීර්ඝ භාවනා ක්රම ඇතුළු කිරීම දුෂ්කර ය. එහෙත් යම් කිසි එක් භාවනාවකුදු දැන නොසිටිය හොත් පැවිදි ජීවිතයට එය තරම් නො වන බැවින් “මෛත්‍රී භාවනාව” පමණක් කළ යුතු සැටි මෙහි දක්වනු ලැබේ. මෛත්‍රී භාවනාව පැවිද්දාට මෙලොව පරලොව දෙකට ම පිහිට වන භාවනාවෙකි. ධ්‍යාන ලැබිය හැකි භාවනාවකි. එහෙත් නගර ග්‍රාමවල අවිවේකී ව වෙසෙන පැවිද්දන්ට ධ්‍යාන ලැබීමට කරන භාවනාව ඵලදායක වන පරිදි කිරීමට අවකාශයක් නො ලැබෙන බැවින් සාමාන්‍ය ප්රතිඵල ලැබෙන අයුරින් මෛත්‍රී භාවනාව දක්වනු ලැබේ.
බොහෝ පැවිද්දන්ට ජීවත් වීමට සෑහෙන පමණ ගිහියන් ගෙන් උපකාර නො ලැබේ. ඇතැම් පැවිද්දෝ එයට ප්‍ර‍තිකාරයක් වශයෙන් ගිහියන්ට දොස් කියමින් ධන සැපයීමෙහි යෙදෙති. ඇතැම්හු ගුණවත්කම් ප්‍ර‍දර්ශනය කිරීම, ගිහියන් ගේ ගුණ වර්ණනා කිරීම, වැඩ කරදීම යනාදියෙන් අයථා ක්රමයෙන් ගිහියන්ගෙන් ම ප්රත්යය ලබාගෙන ජීවත් වෙති. තමන්ට දැහැමින් ප්රත්යය නො ලැබෙන කල්හි අයථා ක්‍ර‍මවලින් ප්රත්යය සොයනු මිස ප්රත්ය නො ලැබීමේ හේතුව ගැන බොහෝ පැවිද්දෝ නො සිතති. සෑහෙන පමණට තමන්ට ප්රත්යය නො ලැබෙන පැවිද්දන් විසින් එහි හේතුව කල්පනා කළ යුතු ය. එය තේරුම් ගත හැකි වීමට උපමාවක් දක්වමු.
ඉතා උස් නො වූ ඉතා මිටි නො වූ ඉතා ස්ථුල නොවූ ඉතා කෘශ නොවූ ඉතා කළු නො වූ ඉතා සුදු නො වූ මට සිලුටු මොළොක් ශෝභන අංග ප්‍ර‍ත්‍යංග ඇති පසළොස් අවුරුදු හෝ සොළොස් අවුරුදු වයසෙහි හෝ සිටින කාන්තාවට සැම දෙනාගේ ම නෙත් යොමු වෙයි. ඇය දක්නට ඇය හා කථා කරන්නට ඇයට සලකන්නට බොහෝ දෙනා කැමති වෙති. බස්රියේ දී දුම්රියේ දී ඇයට ඉඩ දීමට ළඟින් වාඩිකරවා ගැනීමට ඉඩ නැති විට නැඟිට තමන් ගේ අසුන දීමට බොහෝ දෙනා කැමති වෙති. ඇයට වුවමනා දෙයක් තමන් වෙත ඇත්නම් එය ද දීමට කැමති වෙති. ඇය රඟ දැක්වීමක් කරත හොත් බොහෝ ජනයා දක්නට එති. බොහෝ මුදල් ගෙවා දක්නට යති.
සැටවිය ඉක්ම සිටින්නා වූ, ලේ මස් හිඟ වී නහර ඉල්පුණු, සමෙහි සුදු කළු ලප පිරුණු ඇඟ රැළි වැටුණු තන එල්ලා වැටුණු ඇට මතුවුණු, දත් සැලුණු, කම්මුල් වළ ගැසුණු, ඇස් ගිලුණු, කෙස් පැසුණු දුගඳ හමන ගැහැනිය දක්නට කිසිවෙක් කැමති නො වෙති. ඇය සමීපයට එතොත් ජනයා මුහුණ නො දී ඉවත බලති. ඇගෙන් ඈතට හෝ වෙති. ඇයට ගෙයකට ඇතුළුවන්නට නො දෙති. ඇතුළු වුවද හිඳිනට තැනක් නොදෙති. බස් රිය දුම්රියවලදී හිඳිනට තැනක් නො දෙති. සමහරවිට ඒවා නඟින්නට ද නො දෙති.
තරුණ කතට ජනයා සැලකීමේ හේතුවත් මහලු කතට නො සැලකීමේ හේතුවත් විමසන්න. තරුණ කතකට සැලකීම ජනයාගේ විශේෂ ගුණයක් නො වේ. එසේ ම මහලු කත කෙරෙන් ඉවත් වීමත් ජනයාගේ අගුණයක් ද නොවේ. ඒ දෙක සිදු කරන්නේ කතුන් දෙදෙනාගේ ශරීර ස්වභාවයම ය. ජනයා ගේ සිත් ඇදෙන ස්වභාවයක් තරුණ කතගේ සිරුරෙහි ඇත. ඒ නිසා ජනයා ඇයට ළං වෙති. සලකති. ජනයාගේ සිත් තල්ලු කර දමන, ඈත් කර දමන ස්වභාවයක් මහලු කතගේ සිරුරෙහි ඇත. එයින් තල්ලු කර දමනු ලැබීම නිසා ජනයා ඇගෙන් ඈත් වෙති. ඇයට නො සලකති. එමෙන් ජනයාගේ සිත් ඇදගන්නා “ආහුණෙය්‍යො, පාහුණෙය්‍යො, දක්ඛිණෙය්‍යො, අඤ්ජලිකරණීයො” යනුවෙන් දැක්වෙන ශ්රමණ ගුණ යම් පැවිද්දකු තුළ ඇති නම් ඒ පැවිද්දාට ගරු බුහුමන් පුද පූජා ලැබෙන්නේ ය. ඒවා මඳ පැවිද්දාට මඳක් ලැබෙන්නේ ය. කොහෙත්ම නැති පැවිද්දාට නො ලැබෙන්නේ ය. යම් පැවිද්දකුට සෑහෙන පමණට ප්රත්යය නිරායාසයෙන් දැහැමින් නො ලැබෙනවා නම්, ඒ පැවිද්දා සිතිය යුත්තේ තමා කෙරෙහි පූජා සත්කාර ලැබීමට සුදුසු ගුණ මඳ බව ය. ඒ පැවිද්දා විසින් එයට ප්‍ර‍තිකාරය වශයෙන් ගත යුත්තේ ධනය සපයා ජීවත්වීමේ මඟ නොව, පූජා සත්කාර ලැබීමට සුදුසු වන ශ්රමණ ගුණ වැඩීමේ මඟ ය. පුද්ගලයා පූජා සත්කාර ලැබීමට සුදුස්සකු වන ගුණවලින් මෛත්‍රියත් එකකි. මෙත් වැඩීමෙන් මිනිසුන්ට තබා දෙවියන්ට ද ප්‍රිය වන දෙවියන්ගෙන් පවා සැලකිලි ලැබෙන පුද්ගලයෙක් වන්නේ ය. එබැවින් දෙලොවට ම යහපත පිණිස පවතින මෛත්‍රී භාවනාව සියලු පැවිද්දෝ කෙරෙත්වා!
මෛත්‍රී භාවනාව කරන්නට යන පුද්ගලයා විසින් මෛත්‍රිය හැඳින ගත යුතු ය. මෛත්‍රී චිත්ත බලයෙන් අන්‍යයන්ට සැපය ඇති කර දෙන සැටි, අන්‍ය්‍යන්ගේ දුක් කරදර දුරු කරන සැටි දත යුතු ය. මෛත්‍රී භාවනාව කළා වන්නේ අන්‍යයන්ට සුවයක් ඇති වන පරිදි අන්‍යයන්ගේ දුක් දුරු වන පරිදි, එය කළ හොත් ය. ධ්‍යානාභිඥා ලබා ඇති අයගේ සිත්වල නොයෙක් දේ කළ හැකි මහා බලයක් ඇත්තේ ය. සාමාන්‍ය ජනයාගේ සිත්වල ඇති බලය ඉතා සුළු ය. එය පුළුන් රොදක් සෙලවීමට වත් ප්රමාණ නො වේ. පුළුන් රොදක් ඉදිරියේ තබාගෙන සෙලවෙන්න සිතා බලන්න. කොතෙක් වර සිතුවත් එය නො සෙලවෙනු ඇත. සිතේ තරම එයින් තේරුම් ගන්න. ‘මෙත් වඩමි’ යි කියා. “සත්ත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා! සුවපත් වෙත්වා!!” යි සිතුවාට – කීවාට එයින් සත්ත්වයන් සුවපත් නො වෙනවා නම් ඒ මෙත් වැඩීම හිස් වැඩකි. හිස් වැඩක් නො වී සාර්ථක වැඩක් වන පරිදි මෙත් වැඩීමට උගත යුතු ය.
මෛත්‍රිය යනු මිත්‍ර‍ත්වය ය. අනුන්ට සතුරන් නැති වෙනවාට – වුවමනා දේ ලැබෙනවාට – දුක් කරදර නැති වෙනවාට – අනුන් දියුණු වෙනවාට – අනුන්ගේ සිත්වල ඇති නපුරුකම් නැති වී යනවාට – අනුන්ට නින්දා අපහාස නො ලැබෙනවාට – රෝගාදිය නැතිවෙනවාට – අන්‍යයන් ඔවුනොවු න් සමගියෙන් සතුටින් වාසය කරනවාට කැමති බව අනුකූල බව මිත්‍ර‍ත්වය ය. මෛත්‍රිය ය. “අන්‍යයන්හට හිතකාමතාව මෛත්‍රිය’ යි ද කිය හැකි ය. එය එක් චෛතසික ධර්මයෙකි. ඒ චෛතසිකයෙන් යුක්ත වන සිත මෛත්‍රී චිත්තය ය. ඒ මෛත්‍රී චිත්තය අන්‍ය සත්ත්වයන් දෙසට යොමු කොට ඔවුනට යම් කිසි යහපතක් වන සැටියට නැවත නැවත පැවැත්වීම මෛත්‍රී භාවනාව ය.
මෙත් වැඩීම අනුන්ට යහපතක් සිදු කිරීමේ අදහසින් අවංක ව ම කළ යුතු ය. අනුන් සුවපත් කිරීමේ අදහසින් තොර ව කරන වංක මෛත්‍රී භාවනාව සඵල නො වේ මිනිස් සිත ඉතා වංක ය. තමාගේ සිතේ වංකාව තමාට වත් තේරුම් ගත නො හෙන තරම් ය. “සියලු සත්ත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා, සියලු සත්ත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා” යි මෙත් වඩන්නකු ගෙන් පුද්ගලයන් වෙන් කොට මොහු සුවපත් වෙනවාට කැමති ද? මොහුත් සුවපත් වෙනවාට කැමති ද? කියා වෙන වෙනම විමසුව හොත් සුවපත් වෙනවාට ඔහු නො කැමති අය බොහෝ දෙනකුන් සිටිය හැකි ය. එහෙත් ඔහු ‘සියලු සත්ත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා’ යි මෙත් වඩයි. එසේ වඩන ඔහුගේ ඒ මෛත්‍රී භාවනාවෙහි සෘජු ගුණය නැත. එය වංකය, එබඳු භාවනාවලින් අර්ථ සිද්ධිය නො වේ.
මෛත්‍රී භාවනාව කරන්නට යන තැනැත්තා විසින් අවංක ව මෙත් වැඩිය හැකි වන පරිදි පළමුවෙන් තමාගේ සිත සකස් කර ගත යුතු ය. සිත සකස් කර ගැනීමේ නොයෙක් ක්රම විශුද්ධිමාර්ගයේ දක්වා ඇත්තේ ය. මෙහි ද අප විසින් ඉතා හොඳය යි පිළිගත් එක් ක්‍ර‍මයක් දක්වනු ලැබේ. මතු දැක්වෙන වන්තිය පාඩම් කර ගන්න.
“මම තමන් වහන්සේ නසන්නට තැත් කරන පරම සතුරන්ට ද යහපතක් ම කරන සකල සත්ත්වයන්ටම කල්‍යාණ මිත්රයකු වන බුදුරජාණන් වහන්සේ ගේ ශ්‍රාවකයෙක් මි. මාගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ අනුව මම ද සකල සත්ත්වයන්ට ම මිත්රයෙක් වෙමි. මම මිතුරන්ගේ ද මිත්රයෙක් මධ්‍යස්ථයන්ගේ ද මිත්රයෙක් සතුරන්ගේ ද මිත්රයෙක්, සෑම දෙනාගේ ම මිත්රයෙක් වෙමි.”
මේ වගන්තිය පාඩම් කරගෙන උදයෙහි දශවරක් ද, දහවල දශවරක් හා රාත්‍රියේ නින්දට සූදානම් වී නින්ද යන තුරු ද කියමින් නිදනු. මෙසේ දින දශයක් කරනු. මසක් පමණ එසේ කළ හොත් වඩාත් හොඳ ය. යම් කිසිවක් මෙසේ දින ගණනක් කීමෙන් ඒ කීම අනුව කියන්නහුගේ සිත සකස් වේ. මෙසේ දින ගණනක් සජ්ඣායනා කිරීමෙන් ඒ පුද්ගලයාට “තමා ලෝකයේ සැම දෙනාට මිත්රයෙක් ය, ඒ නිසා සැම දෙනාට ම යහපත කළ යුතු ය” යන හැඟීම ඇති වේ. අනුන් ඔබට සතුරු කම් කළ ද ඔබ ඔවුන්ට යහපත කරන, ඔවුන්ගේ මිතුරකු සැටියට ම සිටින්න. ඔවුන්ට නපුරක් නො සිතන්න. මිතුරන්ට කවුරුත් යහපත කරති. මහාත්මයකු වන්නට බුදුරදුන්ගේ ධර්මය පිළිපදින්නකු වන්නට සතුරන්ට ද යහපත කරන්නකු විය යුතු ය.
ඉහත කී පාඨය සජ්ඣායනා කිරීමෙන් “මම දැන් ලොවට මිත්රයෙක් ය, මා විසින් ලොවට යම්කිසි යහපතක් කරන්නට ඕනෑය” යන අදහස පහළ වුවහොත් තමා විසින් ලොවට කිනම් යහපතක් කළ හැකි ද කියා සොයනු. රිසි සේ ආහාරපාන නො ලබන බොහෝ ජනයා ඇති මේ ලෝකයෙහි ආහාරපාන සපයා දී ඔවුන් සුවපත් නො කළ හැකි ය. ඔවුනට ඇඳුම් පැළඳුම් සැපයීම ද නො කළ හැකිය. බොහෝ දුප්පතුන් ඇත ද පොහොසත් කොට ඔවුන් සුවපත් නො කළ හැකි ය. මේ සත්ත්ව සමූහයට උපකාරයක් වශයෙන් කළ හැකි දෙයක් ඇත්තේ මෙත් වැඩීම පමණෙකි. මෙත් වැඩීමෙන් සත්ත්වයනට ආහාර පානාදිය ලබා දිය නො හැකි ය. මෙත් වැඩීමෙන් තමාගේ සිත අනුව අන්‍යයන්ගේ සිත් හැඩගැස්වීමෙන් එක්තරා උපකාරයක සත්ත්වයන්ට කළ හැකි ය.
සිත දුබල බැවින් චිත්ත බලයෙන් ද්‍ර‍ව්‍යවල යම්කිසි විශේෂත්වයක් සිදු කිරීම පහසු නැත. එක් පුද්ගලයකුගේ සිත අන්‍යයකුගේ සිතෙහි ගැටෙන ස්වභාවයක් ඇති බැවින් මෙත් වඩන්නහුට තමාගේ සිතින් අන්‍යයන්ගේ සිත්වල යම් යම් වෙනස්කම් කළ හැකි ය. මෙත් වැඩීමෙන් අනුන්ගේ සිත්වල ක්‍රෝධ ඊර්ෂ්යා වෛරයන් තුනී කළ හැකි ය. නැති කළ හැකි ය. ඒවා ඇති නො වන පරිදි අනුන්ගේ සිත් සකස් කළ හැකි ය.
ක්‍රෝධය මහානර්ථකර ධර්මයකි. එය ඇති වූ කල්හි හොඳ නරක නො පෙනේ. කළ යුත්ත නො කළ යුත්ත නො පෙනේ. තරමකට ඇති වූ කෝපය නිසා පරුෂවචන කියයි. තවත් එය දියුණු වූ කල්හි අතින් පයින් පහර දෙයි. තවත් දියුණු වූ කල්හි ගල්මුල් පොලුවලින් පහර දෙයි. ආයුධවලින් පහර දෙයි. අනුනගේ වස්තුව විනාශ කරයි. සමහර විට ක්‍රෝධයෙන් අන්ධ වූ පුද්ගලයා මවට ද පියාට ද පහර දෙයි. සිල්වත් ගුණවත් පැවිද්දන්ට පහර දෙයි. කරුණාවත් සහෝදර සහෝදරියන්ට සෙසු නෑයන්ට අනර්ථ කරයි. බලවතුන්ගේ කෝපය නිසා යුදගිනි ඇවිලී ලක්ෂ ගණනින් ජනයා නැසෙති. නගර ග්‍රාමයෝ විනාශ වෙති. අපමණ ධනය විනාශ වෙයි. ක්‍රෝධය ඇති වූ පුද්ගලයා අනුන්ට නොයෙක් දුක් ඇති කර තෙමේ ද දුක්ට පත්වෙයි. ක්‍රෝධය නිසා පව්කම් කොට අපාගත වන්නෝ ඉතා බොහෝ ය. ඊර්ෂ්යාව වෛරය යන දෙක ද ක්‍රෝධය සේ ම නපුරු ය. අනර්ථකරය. මහානර්ථකර වූ ඒ ක්‍රෝධ ඊර්ෂ්යා වෛරයන් නැති නම් ලොවට මහත් සැනසිල්ලකි. සැපතකි. මෙත් වැඩීමෙන් ලෝකයෙහි ක්‍රෝධ – ඊර්ෂ්යා – වෛරයන් අඩු කරන්නා වූ යෝගාවචරයා ක්‍රෝධ ඊර්ෂ්යා වෛරයන් නිසා ජනයාට වන අපමණ දුක් කරදර නැති කිරීමෙන් ලොවට මහත් වූ යහපතක් සිදු කරන්නෙකි. ඔබ ලෝකයට මිතුරකු වී ඇති නම් හිතවතකු වී ඇති නම් මෙත් වැඩීමෙන් ලොවට සිදු කළ හැකි යහපත කරන්න.
සිත එකඟ කොට යම් කිසි සත්ව කොට්ඨාසයකට යොමු කොට ඔවුන් සුවපත් කරන අටියෙන් අවංක ව මේ සත්ත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා! එකෙක් අනිකකුට නපුරක් නො කෙරේවා! හැම දෙන ම ඔවුනොවුන්ගේ යහපත කැමති වෙත්වා’ යි නැවත නැවත සිතන කල්හි යෝගාවචරයා ගේ ඒ මෛත්‍රී චිත්තය එයට ලක් වන සත්ත්වයන් ගේ සිත්වල ගැටීමෙන් මඳින් මඳ ඔවුන්ගේ සිත්වල ඇති වෛර නැති වෙයි. තුනී වෙයි. සිත්වල ඇති නපුරු ගතිය ක්රමයෙන් නැති වෙයි. යෝගාවචරයාගේ මෛත්‍රී චිත්තයේ බලවත් බව දුබල බව අනුවත් භාවනා කරන කාල ප්රමාණය අනුවත් එයට ලක්වන සත්ත්වයන් ගේ සිත් සකස්වීම සිදු වේ. එක වරට ම සියලු ම සත්ත්වයන් අල්ලා කරන මෛත්‍රිය එතරම් බලවත් නො වේ. එබැවින් දිශාදේශාදි වශයෙන් සත්ත්වයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් ගෙන මෙත් වැඩීම කළ යුතු ය. පහනක ආලෝකය දුර යත් යත් ම හීන වන්නාක් මෙන් චිත්ත බලය ද දුර යත් යත් ම හීන වේ. එහි බලය වඩා ඇත්තේ සමීපයට ය.
මේ ශාසනයෙහි මෙත්තා විහාරීන්ගෙන් අග්‍ර වූ අස්සගුත්ත තෙරුන් වහන්සේ වැඩ සිටි තිස්යොදුන් පමණ වන මහ වෙනෙහි විසූ තිරිසන් සත්ත්වයන් තෙරුන් වහන්සේ ගේ මෛත්‍රී චිත්තානුභාවයෙන් ඔවුනොවුන් සමගියෙන් විසූ බව චූළසකුලුදායි සූත්‍ර අටුවාවෙහි කියා තිබේ. උන්වහන්සේ විසුවේ ධර්මාශෝක රාජ කාලයේ ය. ලක්දිව සිතුල්පව්ව විහාරයේ විසූ විසාඛ තෙරුන් වහන්සේ ගේ මෛත්‍රී චිත්තය නිසා ඒ වනයෙහි විසූ භූතයන් ඔවුනොවුන් මෛත්‍රියෙන් සමගියෙන් විසූ බව විසුද්ධිමග්ග යෙහි කියා තිබේ. හොඳින් මෙත් වඩන යෝගීන් වෙසෙන තැන්වලට පැමිණෙන උත්පත්තියෙන් ම ඔවුනොවුන්ට විරුද්ධ සත්ත්වයෝ ද එකිනෙකාට හිංසා නො කරති. මේ සියල්ල සිදුවන්නේ මෙත් වඩන තැනැත්තා ගේ සිත අනුව ඔහුගේ මෙත් සිතට ලක් වන සත්ත්වයන් ගේ සිත් හැඩ ගැසීම නිසා ය. මෙත් වැඩීමෙන් අන්‍යයන්හට පහසුවෙන් ම සිදු කළ හැකි දෙය සිත් සකස් කිරීම ය. සිත් සකස් කිරීම් වශයෙන් අනුන්ට යහපතක් කරනු පිණිස මෙත් වැඩීම කරන්න.
චිත්තබලයෙන් සිදු කළ නො හෙන අර්ථ ඇති වචන හා නිශ්චිතාර්ථයක් නැති වචනත් මෙත් වැඩීම සඳහා නො ගත යුතු ය. “සුවපත් වෙත්වා” යනුවෙහි බොහෝ අර්ථ ඇත්තේ ය. ආහාර නැතියකුට ආහාර ලැබීමත් සුවයෙකි. ඇඳුම් නැතියකුට ඇඳුම් ලැබීමත් සුවයෙකි. ඇඳුම් ඇතියකුට වඩා හොඳ ඇඳුම් ලැබීමත් සුවයෙකි. ගෙයක් නැතියකුට ගෙයක් ලැබීමත් සුවයෙකි. හොඳ ගෙයක් ඇතියකුට වඩා හොඳ ගෙයක් ලැබීමත් සුවයෙකි. රස්සාවක් නැතියකුට රස්සාවක් ලැබීමත් සුවයෙකි. පහත් රස්සාවක් ඇතියකුට උසස් රස්සාවක් ලැබීමත් සුවයෙකි. නිර්ධනිකයකුට ධනය ලැබීමත් සුවයෙකි. ධනවතකුට තවත් ධනය ලැබීමත් සුවයෙකි. ධනවතකුට තවත් ධනය ලැබීමත් සුවයෙකි. බිරියක නැතියකුට බිරියක ලැබීමත් සුවයෙකි. සැමියකු නැතියකට සැමියකු ලැබීමත් සුවයෙකි. දරුවන් නැතියකුට දරුවන් ලැබීමත් සුවයෙකි. තවත් මෙහි නො කී බොහෝ සුව ඇත්තේ ය. එබැවින් ‘සුවපත් වේවා’ යනු නිශ්චිතාර්ථයක් නැතියකි. නිශ්චිතාර්ථයක් නැති එබඳු වචනවලින් එක් අර්ථයකුදු සිදු නො වේ. අනේක සුවයන් අතුරෙන් සිදු කළ හැකි යම්කිසි සුවයක් නියම කරගෙන ඒ සුවය ලබාදීම සඳහා මෙත් වැඩීමේ දී ‘සුවපත් වෙත්වා’ යනු භාවිතා කිරීම සුදුසු ය. මේ සත්ත්වයනට වෛරය හා ක්‍රෝධය නැති බවත් එක් සුවයෙකි. ඒ සුවය ලබාදීම සඳහා ‘සුවපත් වෙත්වා’ යි භාවනා කිරීම සුදුසු ය.
‘නිදුක් වෙත්වා’ යනු ද එසේ ම බොහෝ අර්ථ ඇතියකි. ජාතිදුක – ජරාදුක – ව්‍යාධිදුක – මරණදුක – අප්‍රිය සම්ප්‍රයෝග දුක – ප්‍රිය විප්‍රයෝග දුක – ආහාර සෙවීමේ දුක – පව්කම්වලට විපාක වශයෙන් ලැබෙන දුක් යන මේවා “නිදුක් වෙත්වා” යි මෙත් වැඩීමෙන් නැති කළ නො හැකි ය. මෙත් වැඩීමේ දී ‘නිදුක් වෙත්වා’ යන වචන පාවිච්චි කළ යුත්තේ වෛරය හා කෝපය හේතු කොට වන දුක් ඇති නොවීම සඳහා පමණෙකි.
භාවනා කිරීමේදී පළමුවෙන් තමාට ම මෙත් වැඩිය යුතු ය. එය වරක් දෙකක් කිරීම ප්‍ර‍මාණවත් ය. ඉන්පසු අන්‍යයන්ට මෙත් වැඩීම කළ යුතු ය. එය සත්ත්වයන් කොටස්වලට බෙදා ගෙනත් සකල සත්ත්වයන් ම ගැනත් කළ යුතු ය. මුලින් කළ යුත්තේ සත්ත්ව කොට්ඨාශවලට මෙත් කිරීම ය. තමාට මෙත් කොට ඉක්බිති තමා වෙසෙන ආරාමයේ සකල සත්ත්වයනට මෙත් වඩනු. එක් වරක් හෝ වාර බොහෝ ගණනක් හෝ මෙත් වඩනු. එක් කොට්ඨාශයකට වාර බොහෝ ගණනක් මෙත් වඩා අන් කොටසකට මෙත් වැඩීම වඩා හොඳ ය. ආරාමයේ සත්ත්වයන්ට මෙත් වඩා ගොදුරුගමට ද අනතුරුව මුළු රටට ද අනතුරු ව මුළු සක්වළට ම ද මෙත් වඩනු. මෙය මෙත් වැඩීමේ එක් ක්‍ර‍මයෙකි.
“මෙත්තාසහගතේන චේතසා ඒකං දිසං එරිත්වා විහරති තථා දුතියං තථා තතියං තථා චතුත්ථං” යනාදීන් බොහෝ සූත්රවල දක්වා තිබෙන්නේ දිශා වශයෙන් මෙත් වැඩීම ය. පා නැති සත්ත්වයෝ ය, දෙපා ඇති සත්ත්වයෝ ය, සිවුපා ඇති සත්ත්වයෝ ය, බොහෝ පා ඇති සත්ත්වයෝ ය කියා ද, කුඩා සත්ත්වයෝ ය, මධ්‍යම සත්ත්වයෝ ය, මහා සත්ත්වයෝ ය කියා ද; තවත් නොයෙක් ලෙස ද සත්ත්වයන් කොටස් කර ගෙන මෙත් වැඩීම තමතමන්ට රිසි සේ කළ හැකි ය.
තමාට මෙත් කිරීම :
“මම වෛර නැත්තේ වෙම්වා. නපුරු සිත් නැත්තේ වෙම්වා
සතුරු මිතුරු මැදහත් සැම දෙනාගේ ම යහපත කැමති සත්පුරුෂයෙක් වෙම්වා නිදුක් වෙම්වා සුවපත් වෙම්වා.”මෙසේ තමාට පළමුවෙන් මෙත් කරනු. නපුරු සිතය යනු අනුන් ගේ ශරීරයට හෝ ජීවිතයට හෝ ගෞරවයට හෝ කීර්තියට හෝ ධනයට හෝ හානියක් වේවාය කියා හෝ හානියක් කරන්නට ඕනෑ ය කියා හෝ ඇති වන සිත ය. ‘නිදුක් වීම ය’ යනු වෛරය නිසා නපුරු සිත නිසා වන දුක් නොවීම ය. ‘සුවපත්වීම’ යනු ඒ දුක්වලින් මිදීමේ සුවය ලැබීම ය. සැම තැනදී ම ඒ වචනවල අර්ථය එසේ සලකනු.
ආරාමස්ථයන්ට මෙත් කිරීම :
“මේ අරමෙහි වෙසෙන සියල්ලෝ ම වෛර නැත්තෝ වෙත්වා. නපුරු සිත් නැත්තෝ වෙත්වා. එකෙක් අනිකකු පහත් කොට නො සිතාවා. එකෙක් අනිකකුට නපුරක් නො කෙරේවා. සැම දෙන ම ඔවුනොවුන්ගේ යහපත කැමතියෝ වෙත්වා නිදුක් වෙත්වා. සුවපත් වෙත්වා.”මෙසේ මෙත් වැඩීමේ දී ආරාමයේ පරිච්ඡේදය සලකා ගෙන එය තුළ වෙසෙන ගිහියෝ ය, පැවිද්දෝ ය, කුඩා මහත් සියලු තිරිසනුන් ය, වෘක්ෂාදියෙහි භූතයෝ ය යන සැම දෙන ම සලකා ගෙන මෙත් කරනු. ගොදුරු ගම් ආදියට මෙත් වැඩීමේ දී ද එසේ සලකා මෙත් වඩනු.
ගොදුරුගම් ආදියට මෙත් වැඩීම :
“අපගේ ගොදුරු ගමෙහි සියලු සත්ත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා! නපුරු සිත් නැත්තෝ වෙත්වා! යනාදීන් ඉහත කී පරිදි ගොදුරු ගමට මෙත් වඩනු. මේ දිවයිනෙහි සියලු සත්ත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා! යනාදීන් දිවයිනට මෙත් වඩනු. මේ සක්වළ සියලු සත්ත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා යනාදීන් සක්වළට මෙත් වඩනු. අනන්ත සක්වළවල සියලු සත්ත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා! යනාදීන් අන් සක්වළවල සත්ත්වයනට මෙත් වඩනු. අවසානයේදී “සියලු සත්ත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා” යනාදීන් සකල සත්ත්වයන්ට මෙත් වඩනු.
දිශා වශයෙන් මෙත් වැඩීම :
නැගෙනහිර වෙසෙන සියලු සත්ත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා! යනාදීන් නැගෙනහිරට ද, ඉක්බිති දකුණු දිග සියලු සත්ත්වයෝ කියා දකුණට ද, බස්නාහිර වෙසෙන සියලු සත්ත්වයෝ – උතුරු දිග සියලු සත්ත්වයෝ – උඩ වෙසෙන සියලු සත්ත්වයෝ – යට වෙසෙන සියලු සත්ත්වයෝ යි වාක්‍යය යොදා ගෙන ඒ ඒ දිශාවලට ද මෙත් වැඩීම කළ යුතු ය. මඳ වේලාවක් වරක් දෙකක් භාවනා කිරීමේ දී පිළිවෙළින් සදිසාවට මෙත් වඩනු. වැඩි වේලාවක් භාවනාවෙහි යෙදෙනවා නම් එක් දිශාවකට ම වාර බොහෝ ගණනක් මෙත් වැඩීම යහපති. එසේ කිරීමේ දී මෙත් වඩන දිශාවට මුහුණ ලා හිඳ ඒ දිශාවට සිත යොමු කොට සිත ඒ දිශාවෙහි පතුරුවා තබා ගෙන ඒ දිශාවේ සත්ත්වයනට යහපතක් කිරීමේ අදහස පෙරදැරි කරගෙන භාවනා කරනු. යම්කිසි දිශාවකට දින ගණනක් මෙත් වැඩුවහොත් එහි ඵල දක්නට ලැබෙනු ඇත.
පෞද්ගලික වශයෙන් මෙත් වැඩීම :
එක් පුද්ගලයකුට මෙත් වැඩීමේ දී ඔහුගේ නම මුලට යොදා “වෛර නැත්තේ වේවා! නපුරු සිත් නැත්තේ වේවා! අනුන් පහත් කොට නො සිතාවා! අනුන්ට නපුරු කම් නොකෙරේවා! අනුන්ගේ යහපත කැමතියෙක් වේවා! නිදුක් වේවා! සුවපත් වේවා!” යි භාවනා කරනු.
සතුරුකම් කරන පුද්ගලයකුට මෙත් කළ හොත් ඔහු ගේ සතුරු කම් කිරීම නවතිනු ඇත. සම්පූර්ණයෙන් නො නැවතුන ද අඩු වනු ඇත. බොහෝ කොට මෙත් කිරීමෙන් සමහර විට සතුරා මිතුරකු ද විය හැකි ය. යම් කිසි කරුණකට අනිකකුගේ සහාය වුවමනා වූ විට ඔහුට මෙත් කරනු. ඔහුගේ සහාය පහසුවෙන් ලැබිය හැකි වනු ඇත. පෞද්ගලික ව මෙත් වැඩීමේ ප්‍ර‍තිඵලය මෛත්‍රී චිත්තය බලවත් කල්හි ඉක්මනින් ලැබෙනු ඇත. මෛත්‍රී චිත්තය දුබල නම් ඵල ලැබීමට කල් ගත වේ. යම් කිසි කරුණක් සඳහා කෙනකුට පෞද්ගලික ව මෙත් කිරීමේ දී ඒ පුද්ගලයා වෙසෙන තැන දැන ඔහු වෙසෙන දිශාවට මුහුණ ලා හිඳ ඔහුගේ මුහුණ අරමුණු කොට ගෙන මෙත් වඩනු.
SN 02- 09-06. ධනුග්ගහ සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළසේක.“මහණෙනි,
(දස දොළොස් වර්ෂයක්, ආචාර්‍ය්‍ය කුලයෙහි ඉගෙනගන්නාලද ශිල්ප ඇත්තාවූ) බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි පුහුණු කරන ලද්දාවූ, රාජ කුලාදියෙහිදී දක්වනලද ශිල්ප ඇත්තාවූ, (පුරුෂයින් දෙදහසක) ශක්තියෙන් යුක්තවූ, දුනු දරන්නාවූ සතර දෙනෙක් සතර දිසාවෙහි සිටියාහු වෙත්ද, ඉක්බිති පුරුෂයෙක් එන්නේය. (අවුත්) ‘ඉගෙණගන්නාලද, ශිල්ප ඇත්තාවූ බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි පුහුණු කරන ලද්දාවූ, රාජ කුලාදියෙහිදී දක්වනලද ශිල්ප ඇත්තාවූ, (පුරුෂයින් දෙදහසක) ශක්තියෙන් යුක්තවූ, දුනු දරන්නාවූ සතර දෙනෙක් සතර දිගින් විදිනලද හී පොළොවෙහි නොපිහිටි කල්හිම අල්ලාගෙන එන්නෙමියි’ කියන්නේ නම්, මහණෙනි, කෙසේ සිතන්නහුද?
ජව වේගයෙන් යුක්තවූ, ඒ පුරුෂයා කෙළ පැමිණි ජවවේගයෙන් යුක්තයයි කීමට සුදුසුද?”“ස්වාමීනි,
(දස දොළොස් වර්ෂයක් මුළුල්ලෙහි) ඉගෙන ගන්නාලද ශිල්ප ඇත්තාවූ, බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි පුහුණු කරන ලද්දාවූ, රාජකුලාදියෙහිදී දක්වනලද ශිල්ප ඇත්තාවූ, (පුරුෂයින් දෙදහසක) ශක්තියෙන් යුක්තවූ, දුනු දරන්නාවූ එකකු විසින් විදිනලද හීය පොළොවෙහි නොපිහිටි කල්හි අල්ලාගෙන එන්නේ නම්, ජවවේගයෙන් යුක්තවූ ඒ පුරුෂ තෙමේය කෙළපැමිණි ජවවේගයෙන් යුක්තවූයේයයි කීමට සුදුසුය. (දස දොළොස් වර්ෂයක් මුළුල්ලෙහි) ඉගෙන ගන්නාලද ශිල්ප ඇත්තාවූ, බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි පුහුණු කරන ලද්දාවූ, රාජකුලාදියෙහිදී දක්වනලද ශිල්ප ඇත්තාවූ, (පුරුෂයින් දෙදහසක) ශක්තියෙන් යුක්තවූ දුනු දරන්නාවූ, සතරදෙනෙකු විසින් විදිනලද හී අල්ලාගෙන එන්නේනම් ඔහුගේ ජවවේගය ගැන කියනුම කවරේද?”“මහණෙනි,
ඒ පුරුෂයාගේ ජවය (වේගය) යම්සේද, ඊට වඩා චන්ද්ර සූර්‍ය්‍යයන්ගේ ජවය (වේගය) අතිශයින් ශීඝ්‍රය. මහණෙනි, ඒ පුරුෂයාගේ ජවය යම්සේද, චන්ද්ර සූර්‍ය්‍යයන්ගේ ජවය යම්සේද, ඊට වඩා චන්ද්ර සූර්‍ය්‍යයන්ගේ ඉදිරියෙහි දුවන්නාවූ යම් දෙවියෝ වෙත්ද, ඒ දෙවියන්ගේ ජවය ඉතා සීඝ්‍රය. මහණෙනි, ඒ පුරුෂයාගේ ජවය යම්සේද, චන්ද්ර සූර්‍ය්‍යයන්ගේ ජවය යම්සේද, චන්ද්ර සූර්‍ය්‍යයන්ගේ ඉදිරියෙහි දුවන්නාවූ, යම් දෙවියෝ වෙත්ද, ඒ දෙවියන්ගේ ජවය යම්සේද, ඊට වඩා සීඝ්‍රව ආයු සංස්කාරයෝ ක්ෂය වෙත්.”“මහණෙනි, එනිසා, තොප මෙසේ හික්මිය යුතුයි,
(කෙසේද?)
‘අප්‍රමාදව වාසය කරමු’ කියායි.
මහණෙනි, තොප මෙසේ වනාහි හික්මිය යුතුයි.”(හයවෙනි ධනුග්ගහ සූත්‍රය නිමි.)
[සයවන සූත්‍රයේ “දළ්හධම්මා ධනුග්ගහා” යනු දැඩි දුනු දරණ, දුනු සහිත යනුයි. දැඩි දුන්න නම් “ද්වීසහස්සත්‍ථාම” යැයි කියයි. දවීසහස්සත්‍ථාම නම් යමකට ආරෝපණය කරන ලද දුනුදියයි. ලෝභ ශීර්ෂාදියේ බර දණ්ඩෙන් ගෙන, ශරීරයේ ගෙල දක්වා ඔසවා දැමුයේ පොළවෙන් මිදෙයි. “සික්ඛිතා” යනු දොලොස් දහසක් අවුරුදු ගුරුකුලයේ ඉගැන්වූ ශිල්පයයි. “කතහත්‍ථා” යනු යමෙක් ශිල්පයම උගනියි ද ඔහු කෘතහස්තයකු නොවේ. මොවුහු පුරුදු කළ වශීකිරීම් ඇති කෘතහස්තයෝය. “කඤ්ජාසනා” යනු රාජකුල ආදියෙහි දක්වන ලද සිප් ඇතිවයි.
“තස්ස පුරිසස්ස ජවො” යනු මෙබඳු වෙනත් පුරුෂයෙක් පෙර නොවූ විරූය. බෝසතාණන් වහන්සේ ම ‘ජවන හංස’ව උපන් කල්හි මෙය සිදුවිය. එකල්හි බෝසතුන් සතර කණ්ඩයන් එළවීය. එවිට ඔහුගේ බාල සෝයුරා “සොයුරාණනි! අපි සූර්යයා සමග දුවමු”යි දැනුම් දුන්හ. බෝසත්හු “සූර්යයා නම් වේගවත් ජවය ඇත්තෙකි. නුඹලා ඔහු සමග දිවීමට නොහැකි වන්නාහුය.” ඔවුහු දෙවන-තෙවන වාරයන්හිද මෙසේ කියා එක්දිනක “දුවමු”යි යුගන්‍ධර පර්වතයට නැගී හුන්නහ. බෝසත්හු “සෝයුරෝ කොහිද?” විමසා “සූර්යයා සමග දිවීමට ගියේයැ”යි අසා “මේ තපස්වීවරු නැසෙන්නෝමය” යි කියා ඔවුන්ට අනුකම්පාවෙන් තමාම ගොස් ඔවුන් ළඟ සිටියේය.
ඉක්බිති සූර්යයා උදාවන කල්හි සෝයුරෝ දෙදෙන සූර්යයා සමග ම අහසට නැගුණහ. බෝසත්හුද ඔවුන් සමග ම පිටත්වූහ. බත් සමය හෙවත් මධ්‍යාහ්නය නොපැමිණි අතරතුරේදී දෙසෝයුරන්ගෙන් එක් අයෙකුගේ පියාපත් අතර ගින්නක් ඇතිවිය. ඔහු සෝයුරා අමතා “නොහැක්කෙමි”යි කීව්වේය. බෝසත්හු ඔහුට “බිය නොවන්න”යි කියා ඔහු අස්වසා (සනසා) පියාපත්වලින් ඔහු වසා (වෙලා) උෂ්ණය-දාහය දුරුකර “යන්න”යි යැවීය.
දෙවැන්නාගේ ද මධ්‍යාහ්නයේ දී පියාපත් අතර ගිනි ඇතිවූ විට එසේම කීවේය. ඔහුට ද පෙර පරිදි සත්කාරකොට “යන්න”යි යැවීය. බෝසත් තෙම මධ්‍යාහ්නය දක්වා පියඹා ගොස් “මොවුහු බාලයෝය. මා විසිනිදු බාලයෙක් නොවිය යුතුයැ”යි පවසා, නැවතී නොදුටු මිත්රයකු වූ බරණැස් රජු “දකින්නෙමි”යි බරණැසට ගියේය. ඒ නගරය මුදුනෙහි හැසිරෙන කල්හි දොළොස් යොදුනක් වූ ඒ නුවර, පාත්‍ර කටාහයෙන් වැසූ කුඩා පාත්‍රයක් මෙන් විය. මෙසේ හැසිරෙන කල්හි ඒ ඒ තැන සිදුරු-දෝෂ පෙනී ගියේය. තමා නොයෙක් දහසක් හංසයන් මෙන් ප්රකට විය.
ඔහු වේග හකුළුවා රජගෙදරට අභිමුඛ විය. රජු බලා “මගේ ප්‍රිය යහලුවා වූ ජවන හංසයා එන්නේය”යි ජනේලය හැරදමා රුවන් පුටුවක් පනවා මග බලමින් සිටියේය. බෝසත්හු රුවන් පුටුවෙහි හුන්හ.
ඉක්බිති රජු දහස්වර පිසූ තෙලින් පියාපත් පිරිමැද-ආලේප කරවා, මීපැණි මිශ්‍ර පොරි ද මිහිරි පානයක් ද දුන්නේය. ඉක්බිති ඔහුට කරන ලද පරිභෝග ඇත්තේ “යහලුව! කොහි යන්නේද?”යි විචාළේය. ඔහු සිදුවූ පුවත කියා, “මහරජ! ඉක්බිති මම මධ්‍යාහ්නය දක්වා ධාවනය කර, “මේ දිවීමෙන් කවර වැඩක්ද?”යි නැවතුනෙමි”යි දැන්වීය.
ඉක්බිති රජතුමා මෙසේ කීවේය. “ස්වාමීනි! මම නුඹ සූර්යයා සමග දුවන වේගය දකිනු කැමැත්තෙමි. “මහරජ! එය ඉතා දුෂ්කරය. නුඹට එය බැලීමට නොහැක. “ස්වාමීනි! එසේනම් ඊට සමාන වූවක් හෝ දක්වන්න”යි ඉල්වීය. “එසේනම්, මහරජ! දුනුවායන් කැඳවන්න!” රජු දුනුවායන් කැඳව්වේය. හංසයා ඉන් සතරදෙනෙක් ම ගෙන, නගරය මැද තොරණක් කරවා, තමාගේ බෙල්ලේ සීනුවක් එල්ලා, තොරණ උඩ හිඳ, දුනුවායන් සිවුදෙනා තොරණ සිවු පැත්තෙහි හිඳුවා “සිවුදිසාවට එක් එක් හීය බැගින් විදින්න”යි පැවසීය. පළමු හීයත් සමගම අහසට නැගී ඒ හීය නොගෙනම දකුණු දිසාවට ගිය හීය දුනෙන් රියනක් පමණ ගිය තැනේදී ද දෙවන හීය රියන් දෙකක් පමණ වූ තැනේ දී ද තෙවන හීය තුන්රියන් පමණ තැනේ දී ද දෙවන හීය රියන් දෙකක් පමණ වූ තැනේ දී ද තෙවන හීය තුන්රියන් පමණ තැනේ දී ද ගෙන සිවුවැන්න බිමට පැමිණීමට පෙර ම ගත්තේය. ඉක්බිති හී හතරම ගෙන තොරණෙහි හුන් පරිදි ම සිටියේය.
ඔහු රජුට මෙසේ කීවේය. “මහරජතුමනි! අපගේ වේගය (ජවය) මෙසේ ඉතා වේගවත්ය” යනුවෙනි. මෙසේ බෝධිසත්ත්‍වයෝම ජවන හංසකාලයේ දී ඒ හී ගෙන එන ලදැයි දතයුතුයි.
“පුරතො ධාවන්ති” යනු අගින් දුවයි යනුයි. සැම කල්හි මුලින්ම සිටින්නේ නොවෙයි. කිසිවිටෙක මුලින් ද පසුපසින් ද සිටී. ආකාශස්ත විමානයන්හි උයන්ද පොකුණුද ඇත. ඒ දේවතාවෝ එහි නා ජලක්‍රීඩා කර පස්සට යයි. නැවත වේගයෙන් ගොස් පෙරටම දුවයි. “ආයුසංඛාරං” යනු රූප ජීවිතින්‍ද්‍රිය සඳහා කියන ලදී. එය ඊට වඩා ශීඝ්‍රයෙන් ගෙවී යයි. අරූප ධර්මයන්ගේ භේදය වනාහි පැනවීමට – දැක්වීමට පවා නොහැක.]SN 02- 09-07. ආණි සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන්වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද, ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළසේක.“මහණෙනි, පෙර වූ දෙයක් කියමි.
(දස භාගයක් අයබදු ගන්නා හෙයින්) ‘දසාරභ’ නම් ක්ෂත්‍රිය රජදරුවන්ගේ ‘ආණක’ නම් මිහිඟු බෙරයක් විය. ‘දසාරභ’ නම් මිහිඟු බෙරය පැළුණු කල්හි අන්‍යවූ ඇණයක් දැමූහ. මහණෙනි, එවිට මේ ‘ආණක’ නම් මිහිඟු බෙරයේ පුරාණ බෙරකඳ අතුරුදහන් විය. ඇණ සමූහයම ඉතිරිවිය.“මහණෙනි, එසේම ගැඹුරුවූ, ගැඹුරු අර්ථ ඇත්තාවූ, ලෝකෝත්තර අර්ථ දක්වන්නාවූ, සත්වැදෑරුම් ශූන්‍යතා ධර්මය දෙසනා කරන්නාවූ, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද්දාවූ, යම් ඒ සූත්‍රාන්තයෝ වෙත්ද, ඒ සූත්‍රාන්තයන් කියන කල්හි ඇහුම්කන් නොදෙත්ද. කන් නොනමත්ද, දැනගැනීම පිණිස සිත නොපිහිටුවත්ද, ඒ ධර්මයන් උගතයුතුයයි, පුහුණු කළයුතුයයි, නොසිතත්ද, සිතන මුත්, කවියන් විසින් කරන ලද්දාවූ, කිවියන් විසින් රචනා කරන ලද්දාවූ, විසිතුරු අකුරු ඇත්තාවූ, විසිතුරු ව්‍යඤ්ජන ඇත්තාවූ, බුද්ධ ශාසනයෙන් පිටස්තරවූ, ඒ ඒ ශ්‍රාවකයන් විසින් කියන ලද්දාවූ, යම් සූත්‍රාන්තයෝ වෙත්ද, ඒ සූත්‍රාන්තයන් කියන කල්හි ඇහුම්කන් දෙන, කන් නමන, දැනගැනීම පිණිස සිත පිහිටුවන, ඒ ධර්මයන්ද උගතයුතුයයි පුහුණු කළයුතුයයි සිතන, භික්ෂූහු අනාගත කාලයෙහි ඇති වන්නාහ.”
“මහණෙනි, මෙසේ ගැඹුරු අර්ථ ඇත්තාවූ, ලෝකෝත්තර අර්ථ දක්වන්නාවූ, සත් වැදෑරුම් ශූන්‍යතා ධර්මය ප්රකාශ කරන්නාවූ, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් වදාරණ ලද්දාවූ, යම් ඒ සූත්‍රාන්තයෝ අතුරුදන්වීම වන්නේය. මහණෙනි, එනිසා මෙහිදී මෙසේ හික්මිය යුතුයි.
‘ගැඹුරුවූ ගැඹුරු අර්ථ ඇත්තාවූ, ලෝකෝත්තර අර්ථ දක්වන්නාවූ, සත්වැදෑරුම් ශූන්‍යතා ධර්මය ප්රකාශ කරන්නාවූ, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් වදාරණ ලද්දාවූ, යම් ඒ සූත්‍රාන්තයෝ වෙත්ද, ඒ සූත්‍රාන්තයන් කියන කල්හි ඇහුම්කන් දෙන්නෙමු. කන් නමන්නෙමු. දැනගැනීම පිණිස සිත පිහිටුවන්නෙමු. ඒ ධර්මයන් උගතයුතුයයි පුහුණු කළ යුතුයයි කල්පනා කරන්නෙමුය’ කියායි.
මහණෙනි, තොප මෙසේ වනාහි හික්මිය යුතුයි.”(හත්වෙනි ආණි සූත්‍රය නිමි.)
[සත්වන සූත්‍රයේ – “දසාරහානං” යනු මෙනම් ඇති ක්‍ෂත්‍රියයන්ගේය. ඔවුහු අස්වැන්නෙන් දහයෙන් කොටසක් ගත්හ. එනිසා “දසාරහා” (දහරහයෝ) යැයි ප්‍රසිද්ධ වූහ. “ආණකො” මෙසේ ලබන ලද නම් ඇති මිහිඟු බෙරයකි.
හිමාලයේ පෙර මහා කුළීර නම් විලක් විය. එහි එක් මහා කකුළුවෙක් විලට බසින, බසින ඇතුන් කයි. එවිට ඇත්තේ තමාට වන විපත නිසා “මැගේ පුතා නිසා අප සැපයට පැමිණෙන්නේයැ”යි එක් ඇතින්නකට මහත්සේ සත්කාර කළහ. ඇය ද මහේශාක්‍ය පුතෙකු වැදුවාය. ඊට පසු සෙසු ඇත්තු ඔහුට ද සත්කාර කළහ. ඔහු වැඩිවියට පත්ව “කුමක් නිසා මොවුහු මට සත්කාර කරයි ද?” මවගෙන් ඇසුවේය. ඇත් ගණයාට ඇති විපත ගැන දැනුම් දුන්නාය. ඔහු ද “කිම මට කකුළුවා සෑහේද? එවු. යවු.”යි මහා ඇත් පිරිවරක් සහිතව එහි ගොස්, තමා පළමුව විලට බැස්සේය. කකුළුවා දියේ කැලඹුණු හඬින් එහි විත් ඔහු අල්ලා ගත්තේය. කකුළුවාගේ අඬුව සහිත අත ඉතා මහත් එකකි. ඇත්රජු එම අඬුව එහෙ-මෙහෙ සෙලවීමටවත් නොහැකි වූයේ මුවෙහි සොඬ දමා හඬින් කෑගැසුවේය. ඇත්තු “යමෙකු නිසා අපි සැපයට පැමිණෙන්නාහ”යි සිතුවේද ඔහු පළමුව ම අල්ලා ගන්නා ලදැ” යි කියා ඒ ඒ තැන පලාගියහ.
ඇත්රජුගේ මව නුදුරෙහි හිඳ, “අපි ගොඩ නාගයෝ (ඇත්තු) වෙමු. නුඹ දිය නාගයෝ වෙහු. නාගයන් විසින් නාගයන් නොවෙහෙසිය යුතුයි” යනුවෙන් කකුළුවාට ප්‍රිය වචනයෙන් මෙසේ කීවාය.
යෙ කුළීරා සමුද්දස්මිං ගංගාය යමුනාය ච
තෙසං ත්‍වං වාරිජො සෙට්ඨො මුඤ්ච රොදන්තියා පජන්ති.
ගංගා-යමුනා දී මහා ගංගාවන්හිද මුහුදෙහි ද යම් කකුළුවෝ වෙසෙත් නම්,
ඒ සියලු ජලජ ජීවීන් අතරින් නුඹ ම ශ්‍රේෂ්ඨයා-ප්‍රධානියා වේ.
එනිසා තම ප්‍රජාව හඬවන (ඇත්රජු) අත්හරින්න.”ස්ත්‍රියගේ ශබ්දය පුරුෂයන් කැළඹවීමට සමත්ය. එනිසා කකුළුවා තම ග්‍රහණය ලිහිල් කළේය. ඇත්රජු වේගයෙන් සිය දෙපා ඔසවා කකුළුවාගේ පිට පෑගුවේය. පෑගීමත් සමග ම පිට මැටි බඳුනක් මෙන් බිඳුනේය. ඉක්බිති දළයෙන් විද කකුළුවා උඩට ගෙන, ගොඩබිමට විසිකර සතුටු නාදයක් නිකුත් කළේය. එය ඇසූ පලාගිය ඇත්තු එහෙන්-මෙහෙන් පැමිණ කකුළුවා මැඬ-පාගා දැමූහ. උගේ එක් අඬුවක් සිරුරින් ඉවත්වී වැටුනේය. සක්දෙව් රජු එය රැගෙන ගියේය.
ඉතිරි අඬුව අවු-සුළඟින් වේලී පැසුණු ලාක්‍ෂා (රතු) ලාකඩ වර්ණ ඇත්තේ විය. එය වැසි වැටුණු කල්හි ජල පහරින් ගසාගෙන අවුත් දස සෝයුරු රජවරුන්ගේ, දියපහර මත්තෙහි බැඳි දැලෙහි රැදුණි. රජදරුවෝ ගඟෙහි ජලක්‍රීඩා කරමින් පැමිණ දැල සමීපයේ සිට ජලක්‍රීඩා අවසන්හි දැල ඔසවා බලා එය දැක “මේ කිමෙක්ද?”යි ඇසූහ. “ස්වාමීනි, මෙය කකුළු අඬුවකි.” “මෙයින් ආභරණයක් සෑදීමට නොහැකිද?” “හාත්පසින්ම වෙලා බෙරයක් සැදිය හැකියැ”යි පවසා හාත්පසින් ම වෙලා ඊට ගැසූහ. ශබ්දය දොළොස් යොදුන් නගරය පුරාම පැතිරුණි. එවිට ඔවුහු මෙසේ කීහ. “මෙය දිනපතාම ගැසිය නොහැක. උත්සව දිනයට ගසන ‘මඟුල්බෙරය’ වේවා”යි එය මංගල බෙරය බවට පත්කළහ. එය ගැසූ කල්හි මහජනයා මැනවින් නා, සැරසී ඇත් යානාදියේ නැගී වහ වහා රැස්වෙති. මෙසේ මහජනයා රැස් කරවමින්-කැඳවමින් “අණ කරන” බැවින් “ආණක” යන නාමය මේ බෙරයට තැබූහ.
අඤ්ඤං ආණිං ඔදහිංසු” යනු අනික් රන්-රිදීමය ඇණයක් ගැසූහ යනුයි. “ආණිසංඝාටොව අවසිස්සී” යනු රන්-රිදීමය ඇණය ගැසු කල්හිම ඉතිරි විය යනුයි. එවිට එහි මුලින් පැවති දොළොස් යොදුන් ප්රමාණ වූ හඬ නැතිවී ඇතුල් ශාලාවෙහිද දුකසේ ඇතිවන ශබ්දයක් විය.
ගම්භීරා” යනු බුද්ධවචන වශයෙන් ගැඹුරුය යනුයි. සල්ලේඛාදීසූත්‍ර මෙනි. “ගම්භීරත්‍ථා” යනු අර්ථ වශයෙන් ගැඹුරුය යනුයි. මහාවේදල්ලාදී සූත්‍ර මෙනි. “ලොකුත්තරා” යනු ලෝකෝත්තර අර්ථ දීපකයෝය. “සුඤ්ඤතා පටිසංයුත්තා” යනු සප්ත ශුන්‍යතා ධර්ම පමණක්ම ප්රකාශ කරන යනුයි. සංඛිත්ත සංයුත්තය මෙනි. “උග්ගහෙතබ්බං පරියාපුණිතබ්බං” යනු ඉගෙනගත යුතුය. පිරිවහා කටපාඩම් කරගත යුතුයි යනුයි. “කවිකතා” යනු කවීහි කතා. කවියන් විසින් කරන ලද යනුයි. “කාවෙය්‍යා” යන පදය ද මීට සමාන වූ පදයකි. “චිත්තක්ඛරා” යනු විසිතුරු වූ අක්‍ෂරයන්ය. “චිත්ත බ්‍යඤ්ජනා” යන පදයද මීට සමාන වූවකි. “බාහිරකා” යනු සසුනින් බැහැර වූ යනුයි. “සාවකභාසිතා” යනු ඒ ඒ ශ්‍රාවකයන් විසින් පවසන ලද යනුයි. “සුස්සූයිස්සන්ති” යනු විසිතුරු අක්‍ෂර ඇති බැවින් ද ශ්‍රවණ මාධුර්ය ඇති බැවින්ද සතුටු සිත් ඇතිව යනුයි. සාමණේර, තරුණ භික්ෂූහු-ස්ත්‍රීහු මහා ධනවත් ගෘහපතීහු මේ ධර්මකථිකයෙකි’යි රැස්වී ඇසීමට කැමති වෙති. “තස්මා” යනු එනිසා තථාගතයන් විසින් දේශිත සූත්‍රාන්තයෝ නොදරණ-නූගන්නා බැවින් අතුරුදහන් වෙති.SN 02- 09-08. කලිඩ්ගර සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසාලාමහනුවර මහා වනයෙහිවූ කූටාගාර ශාලාවෙහි වසන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන්ට කථා කළ සේක. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය දේශනා කළ සේක.“මහණෙනි,
දැන් වනාහි ලිච්ඡවි රජදරුවෝ ලීකොට්ටවල හිස තබමින් සහ පා තබමින් අප්‍රමාදව ශිල්ප ඉගෙනීමට සහ ආචාර්‍ය්‍යයන් ඇසුරු කිරීමෙහි අප්‍රමාදව උට්ඨාන වීර්‍ය්‍යයෙන් යුක්තව, වාසය කෙරෙති. මගධ දෙශයෙහිවූ, වේදේහි පුත්‍රවූ, අජාසත් රජතෙම ඒ ලිච්ඡවීන්ගේ සිදුරක් නොලබන්නේය. අවසරයක් නොලබන්නේය. මහණෙනි, අනාගත කාලයෙහි ලිච්ඡවි රජදරුවෝ සිව්මැළි වූවාහු, මෘදු මොළොක් අත් පා ඇත්තාහු, පුළුන්කොට්ට ආදියෙන් සැදුම්ලත් මෘදු යහනාවන්හි ඉර පායනතුරු සයනය කරන්නාහුය. මගධ දේශයෙහිවූ, වේදේහ පුත්‍රවූ අජාසත් රජතෙම ඒ ලිච්ඡවීන්ගේ සිදුරක් ලබන්නේය. අවසරයක් ලබන්නේය.“මහණෙනි,
(දැන්) වර්තමාන කාලයෙහි මහණහු ලීකොට්ටවල හිස තබමින්, පා තබමින් භාවනායෙහි අප්‍රමාදව, කෙලෙස් තවන වීර්‍ය්‍යයෙන් යුක්තව වාසය කෙරෙති. පවිටුවූ මාරතෙම ඒ මහණහුන්ගේ සිදුරක් නොලබන්නේය. අවසරයක් නොලබන්නේය. මහණෙනි, අනාගත කාලයෙහි මහණහු සිව්මැළි වූවාහු, මෘදු මොළොක් අත් පා ඇත්තාහු, පුළුන් කොට්ට ආදියෙන් සැදුම්ලත් මෘදු යහනාවන්හි ඉර පායන තෙක් සයනය කරන්නාහුය. පවිටු මාරතෙම ඒ මහණුන්ගේ සිදුරක් ලබන්නේය. අවසරයක් ලබන්නේය.“මහණෙනි, එනිසා මෙහිදී මෙසේ හික්මිය යුතුයි. (කෙසේද?) ‘ලීකොට්ටවල හිස තබමින්, පා තබමින් භාවනායෙහි අප්‍රමාදව, කෙලෙස් තවන වීර්‍ය්‍යයෙන් යුක්තව, වාසය කරන්නෙමුයි’ කියායි. මහණෙනි, තොප මෙසේ වනාහි හික්මිය යුතුයි.”
(අටවෙනි කලිඩ්ගර සූත්‍රය නිමි.)
අටවන සූත්‍රයේ – “කලිංගරූපධානා” යනු ලීයෙන් කළ කොට්ට හිසට මෙන්ම පයටත් තබාගෙන යනුයි. “අප්පමත්තා” ශිල්ප ඉගෙනීමෙහි අප්‍රමාදීව. “ආතාපිනො” යනු උට්ඨාන වීර්යයෙන් යුතුවයි. “උපාසනස්මිං” යනු ශිල්පයන්ගේ නිතර යෙදීමෙහිත් ගුරුවරු නිති ඇසුරු කිරීමෙහිත්ය. ඔවුහු ඒ දිනවල උදෙන්ම නැගිට සිප්හලට – ශාස්ත්‍ර ශාලාවට (පාසලට) යති. එහි ශිල්ප ඉගෙන සජ්ඣායනා කිරීම් ආදියෙහි අප්‍රමාදීව යෙදී, මුව සෝදා කැඳ බීමට යති. කැඳ බී නැවත සිප්හලට යන ඔවුහු සිප් ඉගෙන ගාථා සජ්ඣායනා කර නැවත පාතරාසය (උදේ ආහාරය) සඳහා පිටත් වෙති. කරන ලද අහර කිස ඇති ඔවුහු නින්දට කැමති වේ. කිහිරි කඳන් ආදියෙහි හිසත් පාදත් තබාගෙන සුළු වේලාවක් නිදාසිට නැවත සිප් ඉගෙන සජ්ඣායනා කරති. සවසද සජ්ඣායනා කරනුයේ ගෙදර ගොස්, අනුභව කළ සවස ආහාරය ඇතිව පළමු යාමයේ පාඩම්කර, නිදන වේලාවෙහි පෙරසේ ම ලී කඳන්, ලී කොට හිසට තබාගෙන නිදාගනිති. මෙසේ ඔවුහු විදුලි එලියෙන් දැක විදින්නෝද, හිසකෙස් පවා දෙපලු කිරිමට සමත් දුනුවායෝ ද වූහ. මේ සඳහා එය කියන ලදී.
ඔතාරං” යනු විවරයකි. “ආරම්මණං” යනු ප්‍රත්‍යයකි.
“පධානස්මිං” යනු ප්‍රධන් භූමියෙහිය. (භාවනා කරන තැන)
ප්‍රධන් වීර්යයෙහි (නොපසුබස්නා වීර්යය) යෙදුනාහු.
ප්රථම බෝධියෙහි – බුදු වූ අලුත සිටි භික්ෂූහු බත් කිස කොට නිමවා, කමටහන් මෙනෙහි කරති. ඔවුන් එසේ මෙනෙහි කරද්දී ම ඉර බැස යයි. ඔවුහු දිය නා නැවත සක්මනට බැස පළමු යාමයෙහි සක්මන් කරති. ඉක්බිති “බොහෝ වේලා නොනිදන්නෙමු” යි සිරුරේ වෙහෙස නිවාගැනීමට හොත්තා හු සයනය කලාහු දඬු කඩක් කොට්ටය ලෙස තබාගනිති. ඔවුහු නැවත පශ්චිම යාමයෙහි (මධ්‍යම යාමය නිදා සිට) නැගිටිති. සක්මනට බැසගනිති. මේ සඳහා මෙම විස්තරය කියන ලදී. මේ දිවයිනද තුන් රජුන්ගේ කාලයෙහි එකම මහා ඝණ්ඨාර ශබ්දයකින් ඒකාබද්ධ වූ එක් ප්රධාන භූමියක් විය. නානා දිසාවෙහි ගැසූ ගණ්ඨා නාදයන් පිලිච්ඡිකෝළියෙහි බැස ගනී. කැලණියේ ගැසූ ගණ්ඨා ශබ්දය නාගදීපයට බැසගනී. (ඇසේ) එකල “මේ භික්ෂුව පුහුදුන් අයෙකි” මොහු පුහුදුන් අයෙකි”යි ඇඟිල්ල දිගුකර දැක්විය හැකි පමණට පුහුදුන් භික්ෂූහු වැඩිවිය. එක් දිනක් මේ සියල්ලෝ ම රහතන් වහන්සේලා බවට පත්වූහ.
තස්මා” යනු යම්හෙයකින් ලී කොට්ට හිස තබාගෙන නිදාගත් අප්‍රමාදී වූ භික්ෂූන්ගේ ආරම්මණයක් (ඔවුහු වසග කරගැනීමක්) මාරයා නොලබයිද එහෙයිනි.SN 02- 09. නාග සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන්වහන්සේ සැවැත් නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද, ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරණ සේක.එකල්හි එක්තරා නවක (අලුත මහණවූ) භික්ෂුවක් බොහෝ වේලා කුලයන් කරා පැමිණ වාසය කරයි. ඒ මේ නවක මහණහට සෙසු මහණහු මෙසේ කීවාහුය. “ඇවැත්තෙම, බොහෝ වේලා කුලයන් කරා පැමිණ වාසය නොකරවයි” කියායි. සෙසු මහණහුන් විසින් කියනු ලබන්නාවූ, ඒ නවක මහණතෙම මෙසේ කීයේය. “මේ ස්ථවිර භික්ෂූහුද කුලයන් කරා පැමිණිය යුතුයයි හඟින්නහුය. මම වනාහි කිනම් කාරණයක් නිසා නොපැමිණෙන්නෙම්ද?” කියායි.
ඉක්බිති බොහෝ භික්ෂූහු වනාහි භාග්‍යවතුන්වහන්සේ යම් තැනෙක්හිද එතැනට පැමිණියේය. පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක්පැත්තක හුන්නේය. එක්පැත්තක හුන්නාවූ ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙය කීවාහුය.
“ස්වාමීනි, මේ ශාසනයෙහි එක්තරා අලුත් භික්ෂුවක් බොහෝ වේලා කුලයන් කරා පැමිණෙයි. ඒ මොහුට භික්ෂූහු මෙසේ කීවාහුය. ‘ආයුෂ්මත්තෙම කුලයන් කරා බොහෝ වේලා නොපැමිණෙව’ කියායි. ඒ මහණතෙම භික්ෂූන් විසින් කියනු ලබන්නේ මෙසේ කීයේය. ‘මේ ස්ථවිර භික්ෂූහුද කුලයන් කරා පැමිණිය යුතුයයි හඟින්නාහුය. මම වනාහි කිනම් කාරණයක් නිසා නොපැමිණෙම්ද?’ කියායි.
“මහණෙනි, පෙර වූ දෙයක් කියමි. වන ප්‍රදේශයෙහි මහ විලක් විය. ඇත්තු ඒ මහ විල ආශ්‍රයකොට වාසය කෙරෙති. ඒ ඇත්තු ඒ මහ විලට බැස, සොඬින් නෙලුම් අල සහ මුල් යටින් ගෙන ඉතා පිරිසිදු වන සේ මනාකොට සෝදා, මඩ රහිතව මනාකොට කා, ගිලිති. ඒ ඇතුන්හට ඒ කෑම වර්ණය ඇතිවීම පිණිසද, බලය ඇතිවීම පිණිසද, හේතුවෙයි. ඒ හේතුවෙන් මරණයට හෝ මරණය සමාන දුකකට හෝ නොපැමිණෙත්. මහණෙනි, ඒ මහ ඇතුන් අනුවම හික්මෙන්නාවූ, ළදරුවූ, ඇත්පැටව් වෙත්ද, ඔවුහුද ඒ විලට බැස, සොඬින් නෙලුම් අල සහ මුල් යටින් ගෙන ඉතා පිරිසිදු වෙනසේ මනාකොට නොසෝදා, මඩ සහිතව නොමනා කොට කා ගිලිත්. ඒ පැටවුන්හට ඒ කෑම වර්ණය ඇතිවීම පිණිසද බලය ඇතිවීම පිණිසද හේතු නොවෙයි. ඒ හේතුවෙන් මරණයට හෝ මරණය සමාන දුකකට හෝ පැමිණෙත්.
“මහණෙනි එසේම වනාහි මේ ශාසනයෙහි ස්ථවිර භික්ෂූහු පෙරවරු (උදේ) කාලයෙහි (අඳනය) හැඳ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන, ගමකට හෝ නියම්ගමකට හෝ පිඬුපිණිස වඩිත්. ඒ භික්ෂූහු එහිදී දහම් දෙසත්. ඔවුන්හට ගිහියෝ ප්‍රසන්නාකාර කෙරෙත්. (සිව්පස දෙත්.) ඒ භික්ෂූහු ඒ සිව්පස ලාභයෙහි නොඇලුනාහු, මුළා නොවූවාහු, ගැති නොවූවාහු, ආදීනව දකින්නාහු, සසරින් ගැලවෙන නුවණ ඇත්තාහු, පරිභෝග කෙරෙත්. එය ඒ මහණුන්ගේ වර්ණය පිණිසද, බලය පිණිසද හේතුවෙයි. ඒ හේතුවෙන් මරණයට හෝ මරණය සමාන දුකකට හෝ නොපැමිණෙත්.
“මහණෙනි, ඒ ස්ථවිර භික්ෂූන් අනුවම හික්මෙන්නාවූ නවක (අලුත්) භික්ෂූහු පෙරවරු (උදේ) කාලයෙහි (අඳනය) හැඳ, පාත්‍ර, සිවුරු ගෙන, ගමකට හෝ නියම්ගමකට හෝ පිඬු පිණිස පිවිසෙත්. ඒ භික්ෂූහු එහිදී දහම් දෙසත්. ඔවුන්හට ගිහියෝ ප්‍රසන්නාකාර කෙරෙත්. (සිව්පස දෙත්) ඒ භික්ෂූහු ඒ සිව්පස ලාභයෙහි ඇලුනාහු, මුළාවූවාහු, ගැතිවූවාහු, ආදීනව නොදක්නාහු, සසරින් ගැලවෙන නුවණ නැත්තාහු, පරිභෝග කෙරෙත්. එය ඒ මහණහුගේ වර්ණය පිණිසද, බලය පිණිසද හේතු නොවෙයි. ඒ හේතුවෙන් මරණයට හෝ මරණය සමාන දුකකට හෝ පැමිණෙත්.”
“මහණෙනි, එනිසා මෙහිදී මෙසේ හික්මිය යුතුයි. (කෙසේද?) ‘නොඇලී, මුළානොවී, ගැතිනොවී, ආදීනව (දොස්) දකින්නාහු, සසරින් ගැලවෙන නුවණ ඇත්තාහු, සිව්පස ලාභය පරිභෝග කරන්නෙමුයි’ කියායි. මහණෙනි, තොප මෙසේ වනාහි හික්මිය යුතුයි.”
(නවවෙනි නාග සූත්‍රය නිමි.)
[නවවන සූත්‍රයේ “අතිවෙලං” යනු වේලාව ඉක්මවාය. කල් ඉක්මවා ප්රමාණ වූ කාලය. “කිමංග පනාහ” යනු මම වනාහී කුමන කරුණක් නිසා නො එළඹෙම්ද? නොයම්ද? යනුයි. “භිසමුළාලං” නෙළුම් අල මෙන්ම නෙළුඹු මුල්ය. “අබ්බූහෙත්‍වා” යනු උඩට ගෙන, උදුරාගෙනයි. “භිංකච්ඡාපා” ඇත්පැටවුය. ඔවුහු නිතර “භිංකාර” ශබ්දය කරති. එනිසා ඔවුහු “භිංක” නමින් හැඳින්වෙති. “පසන්නාකාරං කරොන්ති” යනු පැහැදුණු අය විසින් කළයුතු දේ කරත් යනුයි. සිවුපසය දෙති. “ධම්මං භාසන්ති” යනු ඇතැමෙක් ජාතක දෙකක් හෝ සූත්‍රාන්ත හෝ උගෙන නොකැඩි ස්වරයෙන් දහම් දෙසත් යනුයි. “අසන්නාකාරං කරොන්ති” යනු ඔවුන්ගේ එම දේශනාව අසා පැහැදුණු ගිහියෝ ප්රත්ය දානය කරති යනුයි. “නෙව වණ්ණාය හොති න බලාය” ගුණ වර්ණනාව සඳහාත් ඥාන බලය පිණිසත් හේතු නොවේ. ගුණ වර්ණනාවන්ගෙන් පිරිහෙන විට ශරීර වර්ණය ද ශරීර බලයද පිරිහී යයි. එනිසා ශරීර බලයත්-වර්ණයත් ඇතිවේ.]
SN 02- 09-10 බිළාර සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන්වහන්සේ සැවැත් නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද, ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරනසේක.එකල්හි එක්තරා භික්ෂුවක් බොහෝ වේලා කුලයන්හි හැසිරෙයි.ඔහුට සෙසු භික්ෂූහු මෙසේ කීහ.
“ඇවැත්තෙම බොහෝ වේලා කුලයන්හි නොපැමිණෙව” කියායි.
සෙසු භික්ෂූන් විසින් එසේ කියනු ලබන්නාවූ විට ඒ මහණතෙම නොසතුටු විය. ඉක්බිති බොහෝ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන්වහන්සේ වෙත. පැමිණ, භාග්‍යවතුන්වහන්සේට වැඳ, එක්පැත්තක හුන්නේය. එක්පැත්තක හුන්නාවූ ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙය කීයේය.“ස්වාමීනි, මේ අලුත් භික්ෂුව බොහෝ වේලා ගිහියන් හා ගැවසෙයි. කුලයන් කරා පැමිණෙයි. ඔහුට අප මෙසේ කීවෙමු. ‘ආයුෂ්මත්තෙම කුලයන් කරා බොහෝවේලා නොපැමිණෙව’ කියායි. ඒ මහණා අප විසින් කල අවවාදයට අසතුටු විය නොපිළිගත්හ,’ කියායි.
“මහණෙනි,
පෙර වූ දෙයක් කියමි. බළලෙක් ගෙවල් දෙකක් අතරෙහිවූ, (ගමේ කසල සෝදාහරින) කාණුවක් සමීපයෙහිවූ, කුණු ගොඬේ යම් වේලාවක ‘මේ ‘මුදු’ නමැති මීයෙක් ගොදුරු පිණිස යන්නේවේද, එහිදීම ඌ අල්ලාගෙන කන්නෙමියි’ ‘මුදු’ නම් මීයෙකු සොයමින් සිටියේ විය. මහණෙනි, ඉක්බිති ඒ ‘මුදු’ නම් මීයා ගොදුරු පිණිස ගියේය. ඒ මීයා බළලා අල්ලාගෙන වහා කා ගිල්ලේය. ඒ ‘මුදු’ නම් මීයා ඒ බළලාගේ බඩවැලද කෑවේය. කුඩා බඩවැලද කෑවේය ඒ බළලා ඒ හේතුකොටගෙන මරණයට හෝ මරණය සමාන දුකකට හෝ පැමිණියේය.”“මහණෙනි,
මෙසේම මේ ශාසනයෙහි ඇතැම් මහණෙක් පෙරවරු කාලයෙහි හැඳ, පාත්‍රසිවුරුගෙන, ගමකට හෝ නියම්ගමකට හෝ නොරක්නා ලද්දාවූ කයින්, නො රක්නා ලද්දාවූ වචනයෙන් නොරක්නා ලද්දාවූ සිතින් එළඹ නොසිටි සිහියෙන් සංවර නොකරනලද්දාවූ ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්තව පිඬු පිණිස පිවිසෙයිද. ඒ මහණතෙම ඒ ගමෙහිදී හෝ නියම්ගමෙහිදී හෝ නපුරුකොට හඳිනලද හෝ නපුරුකොට පොරවනලද හෝ ස්ත්‍රියක් දකියි. නපුරුකොට අඳිනලද හෝ නපුරුකොට පොරොවනලද හෝ ස්ත්‍රියක් දැක, ඒ මහණහුගේ සිත රාගය කලඹයි. රාගයෙන් කලඹනලද සිතින් යුක්තවූ ඒ මහණතෙම මරණයට හෝ මරණය සමාන දුකකට හෝ පැමිණෙයි.“මහණෙනි,
යමෙක් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂෙපකොට, ගිහි වේද,
සිවුර හැර ගිහිවීම ආර්‍ය්‍ය විනයෙහි මරණයයි කියනු ලැබේ.මහණෙනි,
යම් ආකාරවූ ඇවතකින් නැඟීම වේද, එවැනිවූ කිළිටිවූ ඇවතකට පැමිණේද,
මේ පැමිණීම වනාහි මරණය හා සමාන දුකයයි කියනු ලැබේ.මහණෙනි, එනිසා මෙහිදී මෙසේ හික්මිය යුතුයි. (කෙසේද?) ‘රක්නා ලද්දාවූම කයින්, රක්නාලද වචනයෙන්, රක්නාලද සිතින්, එළඹසිටි සිහියෙන්, සංවර කරනලද ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්තව ගමට හෝ නියම්ගමට හෝ පිඬු පිණිස පිවිසෙන්නෙමුය’ කියායි. තොප මෙසේ වනාහි හික්මිය යුතුයි.”
(දසවෙනි බිළාර සූත්‍රය නිමි.)
[දසවන සූත්‍රයේ – “සන්‍ධිසමල සංකටීරෙ” යන මෙහි – “සන්‍ධි” යනු ගෙවල් දෙකක් අතර ප්‍රදේශයයි. “සමල” යනු ගමින් අසුචි නික්මෙන මාර්ගයයි. “සංකටීරං” යනු කුණු දමන තැනයි. “මුදුමුසිං” යනු මෘදු වූ මීයෙකි. “වුට්ඨානං පඤ්ඤායති” යනු දේශනාගාමී ඇවතකට පැමිණේ.
SN 02- 09-11. සිගාල සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරණ සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’ කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනියි’ කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන්වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළසේක.“මහණෙනි,
තෙපි රෑ එළිවෙන ජාමෙහි හඬන්නාවූ ජර (මහළු) සිගාලයෙකුගේ (නරියෙකුගේ හඬක්) ඇසුවාහුද?”
“ස්වාමීනි, එසේය.”
“මහණෙනි, මේ ජරසිගාලයා ‘උක්කණ්ණ’ නම් රෝගයෙන් ආතුරව ඉන්නේය.
ඒ ජරසිගාලයා යම් යම් තැනක යන්න කැමති වෙයිද, ඒ ඒ තැනට යෙයි. යම් යම් තැනක සිටිනු කැමැති වෙයිද, ඒ ඒ තැන සිටියි. යම් යම් තැනක හිඳිනු කැමැති වෙයිද, ඒ ඒතැන හිඳියි. යම් යම් තැනක නිදනු කැමති වෙයිද, ඒ ඒ තැන හොවියි. සිහිල් වාතයද ඌ වෙත හමයි.මහණෙනි,
මේ ශාසනයෙහි ශාක්‍ය පුත්‍රභාවය ප්‍රතිඥා කරන්නාවූ, මහණෙක් මෙවැනි ආත්මභාවයක් ලබන්නේ නම් යහපත් වන්නේය. මහණෙනි, එනිසා මෙහිදී මෙසේ හික්මිය යුතුයි.
(කෙසේද?)
‘අප්‍රමාදව වාසය කරමු’ කියායි.
මහණෙනි, තොප මෙසේ හික්මිය යුතුයි.”(එකොළොස් වෙනි සිගාල සූත්‍රය නිමි.)
එකළොස්වන සූත්‍රය – “යෙන ගෙන ඉච්ඡති”යි ඒ මහලු හිවලා කැමති කැමති තැනකට ගොස් කැමති වූ ඉරියව්වකින් හිඳියි. සිසිල් සුළඟ හැමීමෙන් මේ අතරතුරදී ඔහු චිත්ත ආශ්වාදයක්ද (චිත්ත ප්‍රීතියක්) ද ලබන්නේයැයි දක්වයි. “සක්‍ය පුත්තීය පටිඤ්ඤො” මෙය දෙව්දත් සඳහා කියන ලදී. ඔහු වනාහි මෙපමණ වූ හෝ චිත්ත ප්‍රසාදයක් (සතුටක්) අනාගත (ම
SN 02- 09-12. දුතිය සිඞ්ගාල සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරණ සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන්වහන්සේ මෙය වදාළසේක.“මහණෙනි,
තෙපි රෑ එළිවෙන යාමෙහි හඬන්නාවූ, ජරසිගාලයෙකුගේ (නරියෙකුගේ) හඬක් ඇසුවහුද?”
“ස්වාමීනි, එසේය.”“මහණෙනි,
ඒ ජර සිගාලයා කෙරෙහි යම්කිසි කෘතඥතාවයක්, කෙළෙහිගුණ දැනීමක් ඇත.මේ ශාසනයෙහි ශාක්‍ය පුත්‍රභාවය ප්‍රතිඥා කරන්නාවූ,
සමහර මහණෙකු කෙරෙහි කිසියම් කෘතඥතාවයක්, කෙළෙහිගුණ සැලකීමක් නොවන්නේමය.”“මහණෙනි,
එනිසා මෙහිදී මෙසේ හික්මිය යුතුයි.
(කෙසේද?)‘අප කෙරෙහි කළ සුළු දෙය පවා අමතක නොකරමු යයි කෘතඥයෝ වියයුතුය.,
කෙළෙහිගුණ සලකන්නෝ වන්නෙමුයි කියායි.මහණෙනි, තොප මෙසේ හික්මිය යුතුයි.”
(දොළොස් වෙනි සිගාල සූත්‍රය නිමි.)
[දොළොස්වන සූත්‍රයේ – “කතඤ්ඤුතා” යනු කළ දෙය දන්නා බවයි.
“කතවෙදිතා” කරන ලද දෙය විශේෂයෙන් දන්නා බවයි.මෙහි ඒ මහලු සිවලාගේ කෘතඥතාව පිළිබඳ කථා වස්තුවයි.
සොයුරෝ සත්දෙනෙක් කුඹුරක් සීසාමින් වපුරති. ඔවුන්ගේ බාල ම සෝයුරා කුඹුර කෙළවර සිට ගවයන් බලාගනියි. ඉක්බිති එක් සිවලෙක් පිඹුරකු විසින් අල්ලා ගත්තේය. ඔහු එය දැක යෂ්ටියෙන් (කෝටුවෙන්) ගසා පෙළා පිඹුරාගෙන් සිවලා මුදාගත්තේය. පිඹුරා සිවලා අත්හැර දරුවා අල්ලා ගත්තේය. සිවලා “මොහු විසින් මගේ දිවි බේරාගන්නා ලදී. මමද මොහුගේ දිවි බේරාගනිමි”යි කැඳ කළය මතු තබා තිබූ වෑය (කුඩා පිහියක්) කටින් ගෙන සෝයුරන් ළඟට දිව ගියේය. සෙසු සෝයුරෝ හිවලා දැක “සිවලා වෑය කන්නේයැ”යි සිතා ඌ පසුපස එලවාගෙන ආහ. හිවලා ඔවුන් තමා පසුපස එනු දැක වෑය දරුවා ළඟ දමා පලාගියේය. සෙසු සෝයුරෝ දිව අවුත් ළමයා පිඹුරා විසින් අල්ලාගෙන සිටිනු දැක, වෑයෙන් පිඹුරා කපා දමා ඔහුත් රැගෙන ගියහ. මෙසේ මහලු හිවලා වුවත් කළගුණ දන්නා-කළගුණ ප්රකට කරන්නෙක් විය.සක්‍යපුත්තීයපටිඤ්ඤෙ” යනු මෙය ද දේවදත්තගේ හැසිරීමක් සඳහා ම කියන ලදී.]
59 min - SN 02-08
අපවත්වී වදාළ අතිපුජනීය හොරන වජිරඥාන මහා ස්වාමින්වහන්සේ
ලක්ඛණ සංයුක්තයේ – යමෙක් මේ “ආයස්මාච ලක්ඛණො” යනුවෙන් ලක්ඛණ තෙරුන් සඳහා කියන ලදී. උන්වහන්සේ දහසක් ජටිලයන් අතුරින් “ඒහි භික්‍ෂු” මහණ උපසම්පදාව ලබා, ආදිත්ත පරියාය සූත්‍ර දේශනාවසානයේ රහත් බවට පත්වූ එක් මහා ශ්‍රාවකයෙකි. ලක්ෂණ සියල්ලෙන්ම, සරවාකාරයෙන්ම බ්‍රහ්මයකු බඳු පිරිපුන් ආත්මභාවයක් ලබන ලද බැවින් ‘ලක්ඛණ’ යන නාමය ගිහි ගෙයිදී ලැබුණි. මහ මුගලන් තෙරුන් වහන්සේ පැවිදිවී සත්වැනි දින රහත් වූ ගෞතම බුද්ධ ශාසනයේ දෙවැනි මහා ශ්‍රාවකයා වෙති.
මෙම ලක්ඛණ සංයුක්තයේ එන ප්‍රේත වස්තූන් මඟින් පෙන්වා දෙන්නේ කර්මය සහ කර්ම ඵලයෙහි ඇති බියකරු ස්වභාවයයි. සතුන් මැරීම, සොරකම, වංචාව සහ කේලාම් කීම වැනි අකුසල්වල විපාක මෙලොවදීම නොලැබුණත්, පරලොවදී මෙවැනි ආත්ම භවයන්හි ඉපදී කල්ප ගණන් දුක් විඳීමට සිදුවන බව මෙයින් පෙන්නුම් කෙරේSN 02-08-01. අට්ඨි සූත්‍රය
SN 02-08-02. පේසි සූත්‍රය
SN 02-08-03. පිණ්ඩ සූත්‍රය
SN 02-08-04. නිච්ඡවි සූත්‍රය
SN 02-08-05. අසි සූත්‍රය
SN 02-08-06. සත්ති සූත්‍රය
SN 02-08-07. උසු සූත්‍රය
SN 02-08-08. සුචි සූත්‍රය
SN 02-08-09. සඛ්ඛියති සූත්‍රය
SN 02-08-10. අණ්ඩභාරී සූත්‍රයSN 02-08-01. අට්ඨි සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහනුවර කලන්දක නිවාප නම්ලත් වේළුවනයෙහි වාසය කරන සේක. එසමයෙහි වනාහි ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙමේද, ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයෝ ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි වාසය කෙරෙති. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයෝ, පෙරවරු (උදේ) කාලයෙහි හැඳ, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයන් යම්තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියේය. වැඩ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයන්හට මෙය කීයේය. “ඇවැත් ලක්ඛණය, අපි රජගහනුවරට පිඬුපිණිස යමු”යයි” කියායි. “ඇවැත, යහපති”යයි කියා ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිර තෙම, ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්හට පිළිතුරු දුන්නේය.[ ලක්ඛණ තෙරුන්:
– යමෙක් මේ “ආයස්මාච ලක්ඛණො” යනුවෙන් ලක්ඛණ තෙරුන් සඳහා කියන ලදී. උන්වහන්සේ දහසක් ජටිලයන් අතුරින් ඒහිභික්‍ෂු මහණ උපසම්පදාව ලබා, ආදිත්ත පරියාය සූත්‍ර දේශනාවසානයේ රහත් බවට පත්වූ එක් මහා ශ්‍රාවකයෙකි. ලක්ෂණ සියල්ලෙන්ම, සර්වාකාරයෙන්ම බ්‍රහ්මයකු බඳු පිරිපුන් ආත්මභාවයක් ලබන ලද බැවින් ‘ලක්ඛණ’ යන නාමය ගිහි ගෙයිදී ලැබුණි. මහමුගලන් තෙරුන් වහන්සේ පැවිදිවී සත්වැනි දින රහත් වූ ගෞතම බුද්ධ ශාසනයේ දෙවැනි මහා ශ්‍රාවකයා වෙති.]ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයෝ ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ එක්තරා තැනකදී, සිනා පහළ කළේය. ඒ දුටු ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයන් ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් ගෙන් මෙසේ ඇසීය.
“ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලානයෙනි, ඔබවහන්සේ සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”[සීතං පාත්‍වාකාසී” යනු මද සිනහ පහළ කළේය. ප්රකාශ කළේය. දැක්වීය යනුයි. කුමක් දැකීම නිසා තෙරුන් වහන්සේ සිනහ පහළ කළසේක්ද? ත්‍රිපිටක බුදුවදනෙහි එන එක් ඇටසැකිල්ලක් බඳු ප්‍රේතලොව උපන් සත්ත්වයකු දැකීමෙනි. එය හුදෙක් දිවැසින් ම දක්නා ලද සේක. මසැසින් නොවේ. මසැසට මෙම ආත්ම භාවයන් ගෝචර නොවේ. මෙබඳු ආත්ම භාවයක් දැක කරුණාව දැක්විය යුතුව තිබියදී සිනහසුණේ ඇයි? තමන් වහන්සේගේද බුද්ධ ඥානයේද හේතුසම්පත් සිහිකිරීමෙන්, මෙම ප්‍රේතයා දැක තෙරුන්වහන්සේට, “නොදක්නා ලද සත්‍යය නමැති පුද්ගලයාගේ ලැබීම හේතුවෙන් මෙබඳු ආත්මභාවයෙන් මම මිදුනෙමි. මට වූයේ ලාභයෙක. මට වූයේ යහපතකි”යි තමාගේ සම්පත් සිහිකර, අනේ භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදුපියාණන්ගේ ඥාන සම්පත්තිය මහා පුදුමයකි. “මහණෙනි! කර්ම විපාක පිළිබඳව සිතිය නොහැක. එනිසා ඒ පිළිබඳව නොසිතිය යුතුයි.” යනුවෙන් යම් දහම් කරුණක් දැක්වූ සේක්ද එය ප්‍රත්‍යක්‍ෂයෙන් ම දැන් උන්වහන්සේ දේශනා කළ සේක. මෙලෙස බුද්ධඥාන සම්පත්තිය ද සිහිපත් කිරීමෙන් සිනහසුණු සේක.]
“ඇවැත්, ලක්ඛණය, මේ ප්‍රශ්නයට ඇසීමට දැන් සුදුසු කාලය නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සමීපයෙහිදී මේ ප්රශ්නය මගෙන් අසවයි” කීයේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙමේද, ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙමේද රජගහනුවර පිඬු පිණිස හැසිර, බතින් පසු පිණ්ඩපාතය ගෙන ඉන් පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම්තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියාහුය. වැඩ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක්පසෙක හුන්නාහුය, එක්පසෙක හුන්නාවූ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම, ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙසේ කීයේය. “ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නාවූ ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්වහන්සේ එක්තරා ප්‍රදේශයකදී සිනා පහළ කළේය. ඇවැත් මොග්ගල්ලානයෙනි, සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”
[එකල්හි ලක්ඛණ තෙරුන් කුමක් නිසා මෙය නොදුටුවේද? උන්වහන්සේ දිවැස් නැතිද? දිවැස් ඇත. මහමුගලන් තෙරුන් ආවර්ජනය කළ නිසා එම ප්‍රේතරුව දුටුවේය. රහතන් වහන්සේලා කරුණක් නොමැතිව සිනා පහළ නොකරති. එබැවින් ලක්ඛණ තෙරණුවෝ “කොනුඛො ආවුසො මොග්ගල්ලාන හෙතුකො පච්චයො සීතස්ස පාතු කම්මාය” යනුවෙන් මේ කරුණු විමසූහ. මුගලන් තෙරණුවෝ මෙම ප්‍රේත සත්ත්‍වයාගේ උපත නොදුටු සෙසු මහජනයා විසින් මෙකරුණ අවබෝධ කරගැනීම අපහසු හෙයින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සාක්‍ෂි කරමින් විවරණය කරනු කැමති වූහ. “අකාලො ඛො ආවුසො” යනාදිය එනිසා වදාළහ. ඉක්බිති බුදුරදුන් සමීපයේදී ලක්ඛණ තෙරුන් විසින් මෙම කාරණය විමසූවිට “ඉධාහං ආවුසො” යනුවෙන් සිනහ පහළ කිරිමට හේතුවිස්තර කරන ලදී.]
ඇවැත්නි,
ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නාවූ මම අහසින් ගමන්කරන්නාවූ, ඇටසැකිලි ප්‍රේතයකු දැක්කෙමි. යක්ෂ ගිජුලිහිණියෝද, යක්ෂ කවුඩෝද, යක්ෂ උකුස්සෝද එළව එළවා, ඒ මොහුගේ ඉල ඇට අතරෙහි විදිති. ඒ ඇටසැකිලි ප්‍රේතයා බැගෑපත් හඬ නගයි. ඇවැත්නි ඒ මට මේ අදහස ඇතිවිය. ‘පින්වත, ඒකාන්තයෙන් ආශ්චර්‍ය්‍යයෙකි. පින්වත, ඒකාන්තයෙන් පුදුමයකි. මෙබඳුවූ සත්වයෙකුත් වන්නේද, මෙබඳුවූ අමනුෂ්‍යයෙකුත් වන්නේද මෙබඳුවූ ආත්මභාවයක් ලැබීමකුදු වන්නේද, කියායි.’ ඉක්බිති භාග්‍යවතුන්වහන්සේ භික්ෂූන්හට කථාකළ සේක.“මහණෙනි,
යම් ශ්‍රාවකයෙක්ම මෙසේ දනියිද, මෙසේ දකියිද, මෙසේ නොදුටු විරු අමනුෂ්‍යයෙකු සාක්ෂ්‍යය කරන්නේද, ඒකාන්තයෙන් එවැනි ඇස් ඇති, ශ්‍රාවකයෝද මේ සංඝයා අතර වාසය කෙරෙති. මහණෙනි, ඒකාන්තයෙන් (එවැනි) ඤාණය ඇතිවූ ශ්‍රාවකයෝ වාසය කෙරෙති.මහණෙනි, ඒ සත්වයා කලකට පෙර මා විසින්ද දැක්කෙමි. එහෙත් මම ඒ බව ප්රකාශ නොකෙළෙමි. ඉදින් මම එය ප්රකාශ කෙළෙම් නම් සමහරු මා නොඅදහන්නාහුය. යමෙක් මා නොඅදහන්නාහුනම් එය ඔවුන්හට බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි අහිත පිණිස, දුක්පිණිස වන නිසා මා ඒ ගැන එකල නොකීවෙමි.
මහණෙනි,
මේ සත්වයා බොහෝ කලකට පෙර මේ රජගහනුවරම ගෝ ඝාතකයෙක් (හරක් මරන්නෙක්) විය. හෙතෙම ඒ කර්ම විපාකයෙන් වර්ෂ බොහෝ ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ සියගණනක්, බොහෝ වර්ෂ දහස්ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ ලක්ෂගණනක් නිරයෙහි පැසී, ඒ කර්මයේම ඉතිරිවූ විපාකයෙන් (විපාකාවශෙෂයෙන්) මෙවැනි දුක්මුසු ආත්මභාවයක් ලැබී දුක් විඳින්නේයයි” වදාළසේක.[එහි “අට්ඨිසංඛලිකං” යනු ප්‍රේතයෙකි. මස්, ලේ නැති ඇටසැකිල්ලකි. “ගිජඣාපි කාකාපි කුළලාපි” යනු මේ යක්ෂ ගිජුලිහිණියෝය. යක්ෂ කපුටෝය. යක්ෂ උකුස්සෝය. මෙසේ අවබෝධ කරගත යුතුයි. ස්වාභාවික ගිජුලිහිණි ආදීහු මෙසේ ඉදිරියට නොඑති.]
[අනුපතිත්‍වා අනුපතිත්‍වා” යනු ලුහුබැඳ, ලුහුබැඳ ගොස් යනුයි. “විද්දන්ති” යනු කඩුපත් මෙන් තියුණු වූ ලෝහ කුඩුවලින් විඳිමින් එහෙන් මෙහෙන් කඩා කමින් යයි යනුයි. “සා සුදං අට්ටස්සරං කරොති” යන මෙහි “සුදං” යනු නිපාතයකි. “ඒ ඇටසැකිල්ල බැගෑපත්ව හඬන්නෙකු, රෝගී ආතුරයෙකු කරයි” යන අර්ථයි. අකුසල විපාකයන්ගේ ආනුභාවයෙන් යොදුනක් පමණ වූ ද එබඳු ආත්මභාවයක් උපන්නේ යැයි (පහළ වීයැයි) ශ්‍රද්ධාවද කළකිරීමද ඇතිවේ. පැසුණු පිළිකාවක් වැනි වූ ඒ ඇටසැකිල්ල බලවත් වේදනාවෙන් ආතුර වී එබඳු ශබ්දයක් කරන ලදී.
මෙසේ වදාළ ආයුෂ්මත් මහ මුගලන් තෙරණුවෝ, සසර පවතින සත්ත්‍වයන්ගේ මෙබඳු ආත්මභාවයන්ට පැමිණීම සුලභයැයි සත්ත්වයන් කෙරෙහි හටගත් කරුණාවෙන් උපන් ධර්ම සංවේගයන් දක්වන සේක් “තස්ස මය්හං ආවුසො!, එතදහොසි. අච්ඡරියං වතභො” යනාදිය දෙසූහ. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, තෙරුන්ගේ ආනුභාවය පවසන සේක්, “චක්ඛු භූතා වත භික්ඛවෙ සාවකා විහරන්ති” යනාදිය දෙසූහ. එහි “ඇසෙහි වූ” (චක්ඛු භූතං) උපන්-පහළ වූ මේ භික්ෂූහු. උපන් දිවැස් ඇති. දිවැස උපදවා වාසය කරයි යන අර්ථයි. දෙවැනි පදයෙහි ද (ඥානභූතා) මේ ක්‍රමයමය.
“යත්‍ර හි නාම” යන මෙහි “යත්‍ර” යනු කාරණය-හේතුව දක්වන වචනයකි. මෙහි මේ අර්ථ යෝජනාවයි. යම්බඳු ශ්‍රාවකයෙක් ද මෙබන්දෙකු පිළිබඳව දනීද දකීද සාක්‍ෂියක් දීම හෝ කරයි ද එනිසා කියන ලදී. “මහණෙනි! ඒකාන්තයෙන් මේ බුදු සසුනෙහි දිවැස් ඇති භික්ෂූහු වෙසෙති. දිව නැණ ඇති භික්ෂූහු වෙසෙති” යනුවෙන්. “පුබ්බෙව මෙ සො භික්ඛවෙ! සත්තො දිට්ඨො” යනු බෝමැඩදී සර්වඥ ඥානය අවබෝධ කරගත් කල්හි, අප්රමාණ වූ සක්වල අප්රමාණ වූ සත්ව ලෝකවල භව, ගති, ඨිති (භවය, ඉපදීම, පැවැත්ම) හා වාසය ද ප්රත්යක්ෂව බලන්නා වූ මා විසින් පෙරදීම මේ සත්ත්වයා දක්නා ලදැයි පැවසූහ.
ගොඝාතකො” යනු ගවයන් මරා ඇටවලින් මස් මුදා විකුණා ජීවත්වන මනුෂ්‍යයෙකි. “තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන” යනු ඒ නානාවිධ චේතනාවන්ගෙන් රැස් කරන ලද අපරාපරිය කර්මයේය. එහි යම් චේතනාවකින් නිරයේ පිළිසිඳ ගෙන එහි විපාක නිමවූ කල්හි ඉතිරි කර්ම හෝ කර්ම නිමිති හෝ අරමුණු කරගෙන, නැවත ප්‍රේතාදියෙහි ප්‍රතිසන්‍ධිය පහළ වේ. එනිසා ඒ ප්‍රතිසන්‍ධිය කර්මයට සමාන වූ බැවින් ද අරමුණට සමාන වූ බැවින්ද ඒ කර්මයාගේම ඉතිරි විපාකයෝ යැයි කියයි. මේ සත්ත්‍වයාද මෙසේ උපන්නේය. එනිසා කියන ලදී. “තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන” (ඒ කර්මයේම ඉතිරි විපාක වශයෙන්) යනුවෙනි. ඔහුට නිරයෙන් චුතවන විටදී මස් උපුටාගත් ගොනුන්ගේ ඇටසැකිල්ලම නිමිති විය. ඔහු සැඟවුණු ඒ කර්මය නුවණැත්තන්ට ප්රකට කරන්නාක් මෙන් “අට්ඨි සංඛලිකපෙතො” ඇටසැකිලි ප්‍රේතයකුව උපන්නේය.
SN 02-08-02. පේසි සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහනුවර කලන්දක නිවාප නම් ලත් වේළුවනයෙහි (හුනවනයෙහි) වාසයකරන සේක. එසමයෙහි වනාහි ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙමේද, ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙමේද ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි වාසය කෙරෙති. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම පෙරවරු (උදේ) කාලයෙහි හැඳ, පාසිවුරු ගෙන, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම යම්තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියේය. වැඩ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයන් හට මෙය කීයේය.“ඇවැත් ලක්ඛණය, යමු. රජගහනුවරට පිඬු පිණිස යමුයයි” කියායි. “ඇවැත, එසේයයි” කියා ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්හට පිළිතුරු දුන්නේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ එක්තරා ප්‍රදේශයකදී සිනා පහළ කළේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් හට මෙය කීයේය.
“ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්ස, (ඔබවහන්සේ) සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?” “ඇවැත් ලක්ඛණය, මේ ප්රශ්නය අසන්නට දැන් සුදුසු වෙලාව නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සමීපයෙහිදී මේ ප්රශ්නය මගෙන් අසව” යි කීයේය.ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයන්ද , ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්ද, රජගහනුවර පිඬු පිණිස හැසිර, බතින්පසු (සවස) පිණ්ඩපාතය නිමකොට දානයෙන් පසු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ හුන්, තැනට ගොස්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක්පසෙක වැඩහුන්නාහුය. එක්පසෙක හුන්නාවූ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙසේ කීයේය. “ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ, එක්තරා ප්‍රදේශයකදී සිනා පහළ කළේය. ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්ස, සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”
“ඇවැත, ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නාවූ මම අහසින් ගමන් කරන්නාවූ, මංසපේසි (මස්පෙති) ප්‍රේතයකු දැක්කෙමි. යක්ෂ ගිජුලිහිණියෝද, යක්ෂ කවුඩෝද, යක්ෂ උකුස්සෝද, එළව, එළවා ඒ මොහුගේ (මස්පෙති) උදුරා දමති. විනාශ කරති. ඒ මංසපේසි (මස්පෙති) ප්‍රේතයා බැගෑපත් හඬ නඟයි. ඇවැත, ඒ මට මේ අදහස ඇතිවිය. ‘පින්වත, ඒකාන්තයෙන් ආශ්චර්‍ය්‍යයෙකි. පින්වත, ඒකාන්තයෙන් පුදුමයකි. මෙබඳුවූ සත්වයෙකුත් වන්නේද, මෙබඳුවූ අමනුෂ්‍යයෙකුත් වන්නේද, මෙබඳුවූ ආත්මභාවයක් ලැබීමකුදු වන්නේය’ කියායි. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්හට කථා කළසේක”
“මහණෙනි,
යම් ශ්‍රාවකයෙක්ම මෙසේ දනියිද, මෙසේ දකියිද, මෙසේ නොදුටු විරු අමනුෂ්‍යයෙකු සාක්ෂ්‍යය කරන්නේද, ඒකාන්තයෙන් එවැනි ඇස් ඇති, ශ්‍රාවකයෝද මේ සංඝයා අතර වාසය කෙරෙති. මහණෙනි, ඒකාන්තයෙන් (එවැනි) ඤාණය ඇතිවූ ශ්‍රාවකයෝ වාසය කෙරෙති.මහණෙනි, ඒ සත්වයා කලකට පෙර මා විසින්ද දැක්කෙමි. එහෙත් මම ඒ බව ප්රකාශ නොකෙළෙමි. ඉදින් මම එය ප්රකාශ කෙළෙම් නම් සමහරු මා නොඅදහන්නාහුය. යමෙක් මා නොඅදහන්නාහුනම් එය ඔවුන්හට බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි අහිත පිණිස, දුක්පිණිස වන නිසා මා ඒ ගැන එකල නොකීවෙමි.
මහණෙනි,
මේ සත්වයා බොහෝ කලකට පෙර මේ රජගහනුවරම ගෝ ඝාතකයෙක් (හරක් මරන්නෙක්) විය. හෙතෙම ඒ කර්ම විපාකයෙන් වර්ෂ බොහෝ ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ සියගණනක්, බොහෝ වර්ෂ දහස්ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ ලක්ෂගණනක් නිරයෙහි පැසී, ඒ කර්මයේම ඉතිරිවූ විපාකයෙන් (විපාකාවශෙෂයෙන්) මෙවැනි දුක්මුසු ආත්මභාවයක් ලැබී දුක් විඳින්නේයයි” වදාළසේක.[මංසපේසි වස්තුවෙහි – ඒ ගවඝාතකයා ගවමස් පෙති කපා වියලා, වියලි මස් ලෙස විකුණමින් වර්ෂ ගණනක් ජීවත් විය. ඔහු නිරයෙන් චුතවන විටදී මස් පෙත්තක්ම නිමිති විය. එනිසා ඔහු “මංසපෙසි පෙතො” මස්පෙති ප්‍රේතයෙක්ව උපන්නේය.]
SN 02-08-03. පිණ්ඩ සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර කලන්දක නිවාප නම් ලත් වේළුවනයෙහි (හුණවනයෙහි) වාසය කල සේක. එසමයෙහි ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිර තෙමේද, ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙමේද ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි වාසය කෙරෙති. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම පෙරවරු කාලයෙහි හැඳ, පාත්‍ර, සිවුරුගෙන, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම යම්තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියේය. වැඩ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයන්ට මෙසේ කීයේය.“ඇවැත් ලක්ඛණය, යමු. රජගහනුවරට පිඬුපිණිස පිවිසෙමුයයි” කියායි.
“ඇවැත, එසේයයි” කියා ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයෝ
, ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්හට පිළිතුරු දුන්නේය.ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ එක්තරා ප්‍රදේශයකදී සිනා පහළ කළේය. ඒ දුටු ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයෝ ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් හට මෙය කීයේය.
“ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්ස,
(ඔබවහන්සේ) සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද?
ප්රත්යය කවරේද?”“ඇවැත් ලක්ඛණය,
මේ ප්‍රශ්නයට අසන්නට දැන් සුදුසු කාලය නොවේ.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සමීපයෙහිදී මේ ප්රශ්නය මාගෙන් අසව”යි කීයේය.ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙමේද ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙමේද රජගහනුවර පිඬු පිණිස හැසිර, පිණ්ඩපාතයෙන් හා ආහාරයෙන් පසු, භාග්‍යවතුන්වහන්සේ හුන් තැනට වැඩ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක්පසෙක වැඩහුන්නාහුය. එක්පසෙක හුන්නාවූ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයෝ ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙය කීයේය. “ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසිදදී එක්තරා තැනකදී සිනා පහළ කළේය. ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්ස, සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”
“ඇවැත, ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නාවූ මම අහසින් ගමන් කරන්නාවූ, මංස පිණ්ඩ (මස්පිඬු) ප්‍රේතයෙකු දැක්කෙමි. යක්ෂ ගිජු ලිහිණියෝද, යක්ෂ කවුඩෝද, යක්ෂ උකුස්සෝද එළව, එළවා මොහුගේ (මස්පිඬු) උදුරා කති. විනාශකරති. ඒ මංස පිණ්ඩ (මස්පිඬු) ප්‍රේතයා වේදනාවෙන් පීඩාවට පත්ව බැගෑපත්ව හඬ නඟයි.
“ඇවැත, මට මේ අදහස ඇතිවිය. ‘පින්වත, ඒකාන්තයෙන් ආශ්චර්‍ය්‍යයෙකි. පින්වත, ඒකාන්තයෙන් පුදුමයකි. මෙබඳුවූ සත්වයෙකුත් වන්නේද, මෙබඳුවූ අමනුෂ්‍යයෙකුත් වන්නේද, මෙබඳුවූ ආත්ම භාවයක් ලැබීමකුදු වන්නේය කියායි.” ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් හට කථා කළ සේක.
“මහණෙනි,
යම් ශ්‍රාවකයෙක්ම මෙසේ දනියිද, මෙසේ දකියිද, මෙසේ නොදුටු විරු අමනුෂ්‍යයෙකු සාක්ෂ්‍යය කරන්නේද, ඒකාන්තයෙන් එවැනි ඇස් ඇති, ශ්‍රාවකයෝද මේ සංඝයා අතර වාසය කෙරෙති. මහණෙනි, ඒකාන්තයෙන් (එවැනි) ඤාණය ඇතිවූ ශ්‍රාවකයෝ වාසය කෙරෙති.මහණෙනි, ඒ සත්වයා කලකට පෙර මා විසින්ද දැක්කෙමි. එහෙත් මම ඒ බව ප්රකාශ නොකෙළෙමි. ඉදින් මම එය ප්රකාශ කෙළෙම් නම් සමහරු මා නොඅදහන්නාහුය. යමෙක් මා නොඅදහන්නාහුනම් එය ඔවුන්හට බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි අහිත පිණිස, දුක්පිණිස වන නිසා මා ඒ ගැන එකල නොකීවෙමි.
මහණෙනි,
මේ සත්වයා බොහෝ කලකට පෙර මේ රජගහනුවරම ගෝ ඝාතකයෙක් (හරක් මරන්නෙක්) විය. හෙතෙම ඒ කර්ම විපාකයෙන් වර්ෂ බොහෝ ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ සියගණනක්, බොහෝ වර්ෂ දහස්ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ ලක්ෂගණනක් නිරයෙහි පැසී, ඒ කර්මයේම ඉතිරිවූ විපාකයෙන් (විපාකාවශෙෂයෙන්) මෙවැනි දුක්මුසු ආත්මභාවයක් ලැබී දුක් විඳින්නේයයි” වදාළසේක.“මහණෙනි, යම් ශ්‍රාවකයෙක් මෙසේ දනියිද, මෙසේ දකියිද, මෙසේ සාක්ෂ්‍ය හෝ කරන්නේ ඒකාන්තයෙන් (එවැනි) ඇස් ඇතිවූ ශ්‍රාවකයෝ වාසය කෙරෙති. මහණෙනි, ඒකාන්තයෙන් (එවැනි) ඤාණය ඇතිවූ ශ්‍රාවකයෝ වාසය කෙරෙති.
“මහණෙනි, ඒ සත්වයා මින් පෙරදීද මා විසින් දැක්කෙමි. එහෙත් මම ප්රකාශ නොකෙළෙමි. ඉදින් මම එදා එය ප්රකාශ කෙළෙම් නම් අන්‍යයෝ මා නො අදහන්නාහුය. යම් අය මා නො අදහන්නාහු නම් එය ඔවුන් හට බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි අහිත පිණිස, දුක් පිණිස වන්නේය.
“මහණෙනි, මේ සත්වයා මේ රජගහනුවරම සාකුණිකයෙක් (= පක්ෂීන් මරා විකුණා ජීවත් වන්නෙක්) විය. හෙතෙම ඒ කර්ම විපාකයෙන් වර්ෂ බොහෝ ගණනක් බොහෝ වර්ෂ සිය ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ දහස් ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ ලක්ෂ ගණනක් නිරයෙහි පැසී, ඒ කර්මයාගේම ඉතිරිවූ විපාකයෙන් (විපාකාවශෙෂයෙන්) මෙවැනි ආත්ම භාවයක් ලැබීම විඳිනු ලැබේයයි” වදාළසේක.
(තුන්වෙනි පිණ්ඩ සූත්‍රය නිමි
[මංසපිණ්ඩ වස්තුවෙහි – ඒ කුරුලු මරන්නා කුරුල්ලන් අල්ලා විකුණන කාලයේ පියාපත්, සම් ඉවත්කර මස්පිඬු පමණක් කර විකුණමින් ජීවත් විය. එනිසා ඔහු නිරයෙන් චුතවන විටදී මස් පිඬක්ම නිමිති විය. ඔහු “මංසපිණ්ඩපෙතො” මස් පිඬු ප්‍රේතයෙක් විය.]
SN 02-08-04. නිච්ඡවි සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර කලන්දක නිවාප නම් ලත් වේළුවනයෙහි (හුණවනයෙහි) වාසය කරන සේක. එසමයෙහි වනාහි ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙමේද, ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙමේද ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි වාසය කෙරෙති. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම, පෙරවරු (උදේ) කාලයෙහි හැඳ, පාත්‍ර, සිවුරු ගෙන, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම යම්තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියේය. වැඩ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයන් හට මෙය කීයේය.“ඇවැත් ලක්ඛණය, යමු, රජගහ නුවරට පිඬු පිණිස පිවිසෙමුයයි” කියායි. “ඇවැත, එසේයයි” කියා ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම, ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්හට පිළිතුරු දුන්නේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ එක්තරා ප්‍රදේශයකදී සිනා පහළ කළේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්හට මෙය කීයේය. “ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්ස, (ඔබ වහන්සේ) සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”
“ඇවැත් ලක්ඛණය, මේ ප්‍රශ්නයට වනාහි (දැන්) සුදුසු කාලය නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සමීපයේදී මේ ප්රශ්නය මාගෙන් අසවයි” කීයේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙමේද, ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිර තෙමේද, රජගහනුවර පිඬු පිණිස හැසිර, බතින් පසු, (සවස) පිණ්ඩපාතයේ යාමෙන් වැළකුණාහු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියෝය. වැඩ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක් පසෙක වැඩ හුන්නාහුය. එක් පසෙක හුන්නාවූ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙය කීයේය.
“ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ එක්තරා ප්‍රදේශයකදී සිනා පහළ කළේය. ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්ස, සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?
‘ඇවැත, ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නාවූ මම අහසින් ගමන් කරන්නාවූ, නිච්ඡවි (සම නැති) ප්‍රේතයෙකු දැක්කෙමි. යක්ෂ ගිජුලිහිණියෝද, යක්ෂ කවුඩෝද, යක්ෂ උකුස්සෝද එළව, එළවා මොහුගේ (සම නැති මස්) උදුරා දමති. විනාශ කරති. ඒ නිච්ඡම්ම (සම නැති) ප්‍රේතයා බොහෝ වේදනාවෙන් හඬ නඟයි.
“ඇවැත, ඒ මට මේ අදහස ඇතිවිය. ‘පින්වත, ඒකාන්තයෙන් ආශ්චර්‍ය්‍යයෙකි. පින්වත, ඒකාන්තයෙන් පුදුමයකි. මෙබඳුවූ සත්වයෙකුත් වන්නේද, මෙබඳුවූ අමනුෂ්‍යයෙකුත් වන්නේද, මෙබඳුවූ ආත්ම භාවයක් ලැබීමකුදු වන්නේය’ කියායි. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්හට කථාකළ සේක.
“මහණෙනි,
යම් ශ්‍රාවකයෙක්ම මෙසේ දනියිද, මෙසේ දකියිද, මෙසේ නොදුටු විරු අමනුෂ්‍යයෙකු සාක්ෂ්‍යය කරන්නේද, ඒකාන්තයෙන් එවැනි ඇස් ඇති, ශ්‍රාවකයෝද මේ සංඝයා අතර වාසය කෙරෙති. මහණෙනි, ඒකාන්තයෙන් (එවැනි) ඤාණය ඇතිවූ ශ්‍රාවකයෝ වාසය කෙරෙති.මහණෙනි, ඒ සත්වයා කලකට පෙර මා විසින්ද දැක්කෙමි. එහෙත් මම ඒ බව ප්රකාශ නොකෙළෙමි. ඉදින් මම එය ප්රකාශ කෙළෙම් නම් සමහරු මා නොඅදහන්නාහුය. යමෙක් මා නොඅදහන්නාහුනම් එය ඔවුන්හට බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි අහිත පිණිස, දුක්පිණිස වන නිසා මා ඒ ගැන එකල නොකීවෙමි.
මහණෙනි,
මේ සත්වයා බොහෝ කලකට පෙර මේ රජගහනුවරම ඕරබ්භිකයෙක් (=එළුවන් මරා ජීවත් වන්නෙක් විය.) හෙතෙම ඒ කර්ම විපාකයෙන් වර්ෂ බොහෝ ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ සියගණනක්, බොහෝ වර්ෂ දහස්ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ ලක්ෂගණනක් නිරයෙහි පැසී, ඒ කර්මයේම ඉතිරිවූ විපාකයෙන් (විපාකාවශෙෂයෙන්) මෙවැනි දුක්මුසු ආත්මභාවයක් ලැබී දුක් විඳින්නේයයි” වදාළසේක.
(සතරවෙනි නිච්ඡවි සූත්‍රය නිමි.)[නිච්ඡවි වස්තුවෙහි – ඒ බැටළු වැද්දා එළුවන් මරා, සම ඉවත්කරවා විකුණා ජීවත් විය. පෙර කී පරිදිම ඔහුට සම් නැති එළු සිරුරක් නිමිති විය. ඔහු “නිච්ඡවිපෙතො” සම නැති ප්‍රේතයෙක්ව උපන්නේය.]
SN 02-08-05. අසි සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර කලන්දක නිවාප නම් ලත් වේළුවනයෙහි (හුණ වනයෙහි) වාසය කරන සේක. එ සමයෙහි වනාහි ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිර තෙමේද, ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙමේද ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි වාසය කෙරෙති. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම පෙරවරු (උදේ) කාලයෙහි හැඳ, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයන් යම් තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියේය. වැඩ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයන් හට මෙය කීයේය.“ඇවැත් ලක්ඛණය, යමු. රජගහනුවරට පිඬු පිණිස පිවිසෙමුයයි” කියායි. “ඇවැත, එසේයයි” කියා ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්හට පිළිතුරු දුන්නේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ එක්තරා ප්‍රදේශයකදී සිනා පහළ කළේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්හට මෙය කීයේය. “ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්ස, (ඔබ වහන්සේ) සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”
“ඇවැත් ලක්ඛණය, මේ ප්‍රශ්නයට දැන් සුදුසු කාලය නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සමීපයෙහිදී මේ ප්රශ්නය මාගෙන් අසවයි” කීයේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයන්ද, ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිර තෙමේද, රජගහනුවර පිඬු පිණිස හැසිර, බතින් පසු (සවස) පිණ්ඩපාතයේ යාමෙන් වැළකුනාහු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියෝය. වැඩ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක් පසෙක හුන්නාහුය. එක්පසෙක හුන්නාවූ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙය කීයේය. “ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ එක්තරා ප්‍රදේශයකදී සිනා පහළ කළේය. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්ස, සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”
“ඇවැත, ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නාවූ, මම අහසින් ගමන් කරන්නාවූ, අසිලෝම (කඩු වැනි ලොම් ඇති) ප්‍රේතයෙකු දැක්කෙමි. ඔහුගේ ඒ කඩු අහසට නැගි නැඟී, ඒ අසිලෝම ප්‍රේතයාගේ කයෙහිම වැටේ. ඒ අසිලෝම ප්‍රේතයා බැගෑපත් හඬ නඟයි. ඇවැත, ඒ මට මේ අදහස ඇතිවිය. ‘පින්වත, ඒකාන්තයෙන් ආශ්චර්‍ය්‍යයෙකි. පින්වත, ඒකාන්තයෙන් පුදුමයකි. මෙබඳුවූ සත්වයෙකුත් වන්නේද, මෙබඳුවූ අමනුෂ්‍යයෙකුත් වන්නේද, මෙබඳුවූ ආත්මභාවයක් ලැබීමකුදු වන්නේය, කියායි.” ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්හට කථාකළ සේක.
“මහණෙනි,
යම් ශ්‍රාවකයෙක්ම මෙසේ දනියිද, මෙසේ දකියිද, මෙසේ නොදුටු විරු අමනුෂ්‍යයෙකු සාක්ෂ්‍යය කරන්නේද, ඒකාන්තයෙන් එවැනි ඇස් ඇති, ශ්‍රාවකයෝද මේ සංඝයා අතර වාසය කෙරෙති. මහණෙනි, ඒකාන්තයෙන් (එවැනි) ඤාණය ඇතිවූ ශ්‍රාවකයෝ වාසය කෙරෙති.මහණෙනි, ඒ සත්වයා කලකට පෙර මා විසින්ද දැක්කෙමි. එහෙත් මම ඒ බව ප්රකාශ නොකෙළෙමි. ඉදින් මම එය ප්රකාශ කෙළෙම් නම් සමහරු මා නොඅදහන්නාහුය. යමෙක් මා නොඅදහන්නාහුනම් එය ඔවුන්හට බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි අහිත පිණිස, දුක්පිණිස වන නිසා මා ඒ ගැන එකල නොකීවෙමි.
මහණෙනි,
මේ සත්වයා බොහෝ කලකට පෙර මේ රජගහනුවරම සුකරිකයෙක් (=ඌරන් මරා ජීවත් වන්නෙක් විය.) හෙතෙම ඒ කර්ම විපාකයෙන් වර්ෂ බොහෝ ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ සියගණනක්, බොහෝ වර්ෂ දහස්ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ ලක්ෂගණනක් නිරයෙහි පැසී, ඒ කර්මයේම ඉතිරිවූ විපාකයෙන් (විපාකාවශෙෂයෙන්) මෙවැනි දුක්මුසු ආත්මභාවයක් ලැබී දුක් විඳින්නේයයි” වදාළසේක.“මහණෙනි,
මේ සත්වයා මේ රජගහනුවරම සූකරිකයෙක් (හූරන් මරා ජීවත්වන්නෙක්) විය. හෙතෙම ඒ කර්මයාගේ විපාකයෙන් වර්ෂ බොහෝ ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ සිය ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ දහස් ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ ලක්ෂ ගණනක් නිරයෙහි පැසී, ඒ කර්මයාගේම ඉතිරිවූ විපාකයෙන් (විපාකාවශෙෂයෙන්) මෙවැනි ආත්මභාවයක් ලැබීම විඳිනු ලැබේයයි” වදාළසේක.(පස්වෙනි අසි සූත්‍රය නිමි.)
(අසිලෝම වස්තුවෙහි – ඒ ඌරු වැද්දා බොහෝ කලක් සත්ත්ව කෑම දී තර කර වූ ඌරන් කඩුවෙන් ගසා මරා, බොහෝ කලක් ජීවත් විය. ඔහුට ඔසවන ලද කඩුවම නිමිති විය. එනිසා ඔහු “අසිලොම පෙතො” කඩුමුවහත් ලෝම ඇති ප්‍රේතයෙක්ව උපන්නේය.)
SN 02-08-06. සත්ති සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර කලන්දක නිවාප නම් ලත් වේළුවනයෙහි (හුණවනයෙහි) වාසය කරන සේක. එ සමයෙහි වනාහි ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙමේද, ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිර තෙමේද ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි වාසය කෙරෙති. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම පෙරවරු (උදේ) කාලයෙහි හැඳ, පාත්‍ර, සිවුරු ගෙන, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයන් යම් තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියේය. වැඩ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයන් හට මෙය කීයේය.“ඇවැත් ලක්ඛණය, යමු. රජගහ නුවරට පිඬු පිණිස පිවිසෙමුයයි” කියායි. “ඇවැත, එසේයයි” කියා ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් හට පිළිතුරු දුන්නේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ එක්තරා ප්‍රදේශයකදී සිනා පහළ කළේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්හට මෙය කීයේය. “ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්ස, (ඔබ වහන්සේ) සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”
“ඇවැත් ලක්ඛණය, මේ ප්‍රශ්නයට දැන් සුදුසු කාලය නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සමීපයෙහිදී මේ ප්රශ්නය මාගෙන් අසවයි” කීයේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙමේද, ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙමේද, රජගහනුවර පිඬු පිණිස හැසිර, බතින් පසු (සවස) පිණ්ඩපාතයේ යාමෙන් වැළකුනාහු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියෝය. වැඩ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක් පසෙක වැඩ හුන්නාහුය. එක් පසෙක හුන්නාවූ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙය කීයේය. ‘ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ එක්තරා ප්‍රදේශයකදී සිනා පහළ කළේය ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්ස, සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”
“ඇවැත, ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නාවූ, මම අහසින් ගමන් කරන්නාවූ, සත්තිලෝම (ආයුධ වැනි ලොම් ඇති) ප්‍රේතයෙකු දැක්කෙමි. ඔහුගේ ඒ ආයුධ අහසට නැගි නැගී, ඒ සත්තිලෝම ප්‍රේතයාගේ කයෙහිම වැටේ. ඒ සත්තිලෝම ප්‍රේතයා බැගෑපත් හඬනඟයි. ඇවැත, ඒ මට මේ අදහස ඇතිවිය. ‘පින්වත, ඒකාන්තයෙන් ආශ්චර්‍ය්‍යයෙකි. පින්වත, ඒකාන්තයෙන් පුදුමයකි. මෙබඳුවූ සත්වයෙකුත් වන්නේද, මෙබඳුවූ අමනුෂ්‍යයෙකුත් වන්නේද, මෙබඳුවූ ආත්මභාවයක් ලැබීමකුදු වන්නේය’ කියායි. “ඉක්බිති භාග්‍යවතුන්වහන්සේ භික්ෂූන්හට කථාකළ සේක.
“මහණෙනි, යම් හෙයකින් වනාහි ශ්‍රාවකයෙක් මෙසේ දනියිද, මෙසේ දකියිද, මෙසේ සාක්ෂ්‍ය හෝ කරන්නේ ඒකාන්තයෙන් (එවැනි) ඇස් ඇතිවූ, ශ්‍රාවකයෝ වාසය කෙරෙති. මහණෙනි, ඒකාන්තයෙන් (එවැනි) ඤාණය ඇතිවූ ශ්‍රාවකයෝ වාසය කෙරෙති. මහණෙනි, ඒ සත්වතෙම මුලදීම මා විසින් දක්නාලද්දේ විය. එහෙත් මම ප්රකාශ නොකෙළෙමි. ඉදින් මම එය ප්රකාශ කෙළෙම් නම් අන්‍යයෝ මා නොඅදහන්නාහුය. යම් අය මා නොඅදහන්නාහු නම් එය ඔවුන්හට බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි අහිත පිණිස, දුක් පිණිස වන්නේය.
“මහණෙනි, මේ සත්වයා මේ රජගහනුවරම ද්වාගවිකයෙක් (මුවන් මරා ජීවත් වන්නෙක්) විය. හෙතෙම ඒ කර්මයාගේ විපාකයෙන් වර්ෂ බොහෝ ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ සිය ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ දහස් ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ ලක්ෂ ගණනක් නිරයෙහි පැසී, ඒ කර්මයාගේම ඉතිරිවූ විපාකයෙන් (විපාකාවශෙෂයෙන්) මෙවැනි ආත්මභාවයක් ලැබීම විඳිනු ලැබේයයි” වදාළසේක.
(හයවෙනි සත්ති සූත්‍රය නිමි.)
[සත්තිලෝම වස්තුවෙහි – ඒ මුව වැද්දා එක් මුවෙක් ද ආයුධයක් ද (සැතක්-ශස්ත්‍රයක්) එකමගක් ඇති වනයට පිවිස, ඒ මුවාගේ ළඟට එන එන මුවා සැතින් විද මරයි. ඔහුට සිතින් විදින අවස්ථාවම නිමිති විය. එනිසා ඔහු “සත්තිලොම පෙතො” සැත්මුවා ලොම් ඇති ප්‍රේතයෙක්ව උපන්නේය.]
SN 02-08-07. උසු සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර කලන්දක නිවාප නම් ලත් වේළුවනයෙහි වාසයකරනසේක. එසමයෙහි වනාහි ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙමේද, ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිර තෙමේද ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි වාසය කෙරෙති. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම, පෙරවරු (උදේ) කාලයෙහි හැඳ, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයන් යම්තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියේය, වැඩ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයන් හට මෙය කීයේය. “ඇවැත් ලක්ඛණය, යමු. රජගහනුවරට පිඬුපිණිස පිවිසෙමුයයි” කියායි. “ඇවැත, එසේයයි” කියා ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම, ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්හට පිළිතුරු දුන්නේය.ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිර තෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ එක්තරා ප්‍රදේශයකදී, සිනා පහළ කළේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිර තෙම ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිර හට මෙය කීයේය. “ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්ස, (ඔබ වහන්සේ) සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”
“ඇවැත් ලක්ඛණය, මේ ප්‍රශ්නයට වනාහි (දැන්) සුදුසු කාලය නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සමීපයෙහිදී මේ ප්රශ්නය මාගෙන් අසවයි.” කීයේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙමේද, ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙමේද රජගහනුවර පිඬු පිණිස හැසිර, බතින් පසු (සවස) පිණ්ඩපාතයේ යාමෙන් වැළකුනාහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම්තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියෝය. වැඩ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක්පසෙක වැඩ හුන්නාහුය. එක්පසෙක හුන්නාවූ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම, ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙය කීයේය. “ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ එක්තරා ප්‍රදේශයකදී සිනා පහළ කළේය. ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්ස, සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”
“ඇවැත, ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නාවූ මම උසුලෝම (ඊතල වැනි ලොම් ඇති) ප්‍රේතයෙකු දැක්කෙමි. ඔහුගේ ඒ ඊතල නැගි නැගී ඒ උසුලෝම ප්‍රේතයාගේ කයෙහි වැටේ, ඒ උසුලෝම ප්‍රේතයා බැගෑපත්ව හඬ නගයි. ඇවැත ඒ මට මේ අදහස ඇතිවිය. ‘පින්වත, ඒකාන්තයෙන් ආශ්චර්‍ය්‍යයෙකි. පින්වත, ඒකාන්තයෙන් පුදුමයකි, මෙබඳුවූ සත්වයෙකුත් වන්නේද, මෙබඳුවූ අමනුෂ්‍යයෙකුත් වන්නේද, මෙබඳුවූ ආත්මභාවයක් ලැබීමකුදු වන්නේය, කියායි.” ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්හට කථාකළසේක.
“මහණෙනි, යම්හෙයකින් වනාහි ශ්‍රාවකයෙක් තෙම මෙසේ දනියිද, මෙසේ දකියිද, මෙසේ සාක්ෂ්‍ය හෝ කරන්නේ ඒකාන්තයෙන් (එවැනි) ඇස් ඇතිවූ, ශ්‍රාවකයෝ වාසය කෙරෙති, ඒකාන්තයෙන් (එවැනි) ඤාණය ඇතිවූ ශ්‍රාවකයෝ වාසය කෙරෙති. මහණෙනි, ඒ සත්වතෙම මුලදීම මා විසින් දක්නා ලද්දේ විය. එහෙත් මම ප්රකාශ නොකෙළෙමි. ඉදින් මම එය ප්රකාශ කෙළෙම් නම් අන්‍යයෝ මා නොඅදහන්නාහුය. යම් අය මා නොඅදහන්නාහු නම් එය ඔවුන්හට බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි අහිත පිණිස, දුක් පිණිස වන්නේය.
“මහණෙනි, මේ සත්වතෙම මේ රජගහනුවරම කාරණිකයෙක් (රාජාපරාධකාරයන් විද මරන්නෙක්) විය. හෙතෙම ඒ කර්මයාගේ විපාකයෙන් වර්ෂ බොහෝ ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ සිය ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ දහස් ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ ලක්ෂ ගණනක් නිරයෙහි පැසී, ඒ කර්මයාගේම ඉතිරිවූ විපාකයෙන් (විපාකාවශෙෂයෙන්) මෙවැනි ආත්මභාවයක් ලැබීම විඳිනු ලැබේයයි” වදාළසේක.
(සත්වෙනි උසු සූත්‍රය නිමි.)
[උසුලෝම වස්තුවෙහි – “කාරණිකො” යනු රාජ අපරාධකරුවන් නානාවිධ කරුණුවලින් පීඩාවට පත්කර, අවසන ඊතලයෙන් විද මරන්නා වූ පුරුෂයායි. ඔහු අසුවල් පෙදෙසට විද මරන්නේ යැයි දැන දැන ම විදියි. ඔහු මෙසේ ජීවත් වී, නිරයේ ඉපදී, ඉන් පැසී ඉතිරි වූ කර්ම බලයෙන් මෙහි උපදින විට, ඊතලයෙන් විදින බවම නිමිති විය. එනිසා “උසුලොම පෙතො” හී මෙන් වූ ලොම් ඇති ප්‍රේතයෙක්ව උපන්නේය.]
SN 02-08-08. සුචි සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන්වහන්සේ රජගහනුවර කලන්දක නිවාප නම්ලත් වේළුවනයෙහි (හුණවනයෙහි) වාසය කරණසේක. එසමයෙහි වනාහි ආයුෂ්මත් ලක්ඛණස්ථවිරතෙමේද, ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙමේද ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි වාසය කෙරෙති. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම, පෙරවරු (උදේ) කාලයෙහි හැඳ, පාත්‍රසිවුරු ගෙන, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම යම්තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියේය. වැඩ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයන්හට මෙය කීයේය. “ඇවැත් ලක්ඛණය, යමු. රජගහනුවරට පිඬු පිණිස පිවිසෙමුයයි” කියායි. “ඇවැත, එසේයයි” කියා ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිර ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්හට පිළිතුරු දුන්නේය.ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ එක්තරා ප්‍රදේශයකදී, සිනා පහළ කළේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිර තෙම ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් හට මෙය කීයේය. “ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්ස, (ඔබවහන්සේ) සිනා පහළකිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?” “ඇවැත් ලක්ඛණය, මේ ප්‍රශ්නයට වනාහි (දැන්) සුදුසු කාලය නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සමීපයෙහිදී මේ ප්රශ්නය මාගෙන් අසවයි.” කීයේය.
ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙමේද, ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙමේද රජගහනුවර පිඬුපිණිස හැසිර, බතින්පසු (සවස) පිණ්ඩපාතයේ යාමෙන් වැළකුණාහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම්තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියෝය. වැඩ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක්පසෙක හුන්නාහුය, එක්පසෙක හුන්නාවූ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම, ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙය කීයේය. “ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ එක්තරා ප්‍රදේශයකදී සිනා පහළ කළේය. ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්ස, සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”
“ඇවැත, ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නාවූ මම අහසින් ගමන්කරන්නාවූ, සුචිලෝම (ඉදිකටුවැනි ලොම් ඇති) ප්‍රේතයකු දැක්කෙමි. ඔහුගේ ඒ ඉදිකටු අහසට නැගි නැඟී ඔහුගේම කයෙහි වැටේ, ඒ සුචිලෝම ප්‍රේතයා බැගෑපත් හඬ නගයි. ඇවැත, ඒ මට මේ අදහස ඇතිවිය. ‘පින්වත, ඒකාන්තයෙන් ආශ්චර්‍ය්‍යයෙකි. පින්වත, ඒකාන්තයෙන් පුදුමයකි. මෙබඳුවූ සත්වයෙකුත් වන්නේද, මෙබඳුවූ අමනුෂ්‍යයෙකුත් වන්නේද මෙබඳුවූ ආත්මභාවයක් ලැබීමකුදු වන්නේය’ කියායි.” ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්හට කථාකළ සේක.
“මහණෙනි, යම්හෙයකින් වනාහි ශ්‍රාවකයෙක්තෙම මෙසේ දනියිද, මෙසේ දකියිද, මෙසේ සාක්ෂ්‍ය හෝ කරන්නේ ඒකාන්තයෙන් (එවැනි) ඇස් ඇතිවූ, ශ්‍රාවකයෝ වාසය කෙරෙති. මහණෙනි, ඒකාන්තයෙන් (එවැනි) ඤාණය ඇතිවූ ශ්‍රාවකයෝ වාසය කෙරෙති. මහණෙනි, ඒ සත්වතෙම මුලදීම මා විසින් දක්නා ලද්දේ විය. එහෙත් මම ප්රකාශ නොකෙළෙමි. ඉදින් මම එය ප්රකාශ කෙළෙම් නම් අන්‍යයෝ මා නොඅදහන්නාහුය. යම් අය මා නොඅදහන්නාහු නම් එය ඔවුන්හට බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි අහිත පිණිස දුක් පිණිස වන්නේය.”
“මහණෙනි, මේ සත්වතෙම මේ රජගහනුවරම සූතයෙක් (අසුන් හික්මවන්නෙක්) විය. හෙතෙම ඒ කර්මයාගේ විපාකයෙන් වර්ෂ බොහෝ ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ සිය ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ දහස් ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ ලක්ෂ ගණනක් නිරයෙහි පැසී, ඒ කර්මයාගේම ඉතිරිවූ විපාකයෙන් (විපාකාවශේෂයෙන්) මෙවැනි ආත්මභාවයක් ලැබීම විඳිනු ලැබේයයි” වදාළසේක.
(අටවෙනි සුචි සූත්‍රය නිමි
සුචිලෝම වස්තුවෙහි – “සූතො” යනු අශ්වයන් දමනය කරන, ගවයන් දමනය කරන්නෙකු” යැයි කියත්මය. ඔහුට කෙවිටි යකඩකුරින් විඳින බවම නිමිති විය. එනිසා “සුචිලොමපෙතො” ඉඳිකටු ලොම් ඇති ප්‍රේතයෙක්ව උපන්නේය.
SN 02-08-09 සඛ්ඛියති සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහනුවර කලන්දක නිවාප නම් ලත් වේළුවනයෙහි (හුණවනයෙහි) වාසය කරන සේක. එසමයෙහි වනාහි ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙමේද, ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙමේද ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි වාසය කෙරෙති. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම, පෙරවරු (උදේ) කාලයෙහි හැඳ, පාත්‍රසිවුරුගෙන, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම යම්තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියේය. වැඩ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයන් හට මෙය කීයේය. “ඇවැත් ලක්ඛණය, යමු. රජගහනුවරට පිඬුපිණිස පිවිසෙමුයයි” කියායි. “ඇවැත, එසේයයි” කියා ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිර තෙම, ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්හට පිළිතුරු දුන්නේය.ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ එක්තරා ප්‍රදේශයකදී, සිනා පහළ කළේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්හට මෙය කීයේය. “ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්වහන්ස, (ඔබවහන්සේ) සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද? ‘ඇවැත්, ලක්ඛණය, මේ ප්‍රශ්නයට වනාහි (දැන්) සුදුසු කාලය නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සමීපයෙහිදී මේ ප්රශ්නය මාගෙන් අසවයි” කීයේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙමේද, ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙමේද රජගහනුවර පිඬු පිණිස හැසිර, බතින් පසු (සවස) පිණ්ඩපාතයේ යාමෙන් වැළකුනාහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම්තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියෝය. වැඩ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක්පසෙක වැඩ හුන්නාහුය, එක්පසෙක හුන්නාවූ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම, ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙය කීයේය. “ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ එක්තරා ප්‍රදේශයකදී සිනා පහළ කළේය. ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්ස, සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”
“ඇවැත, ගිජ්ඣකූටපර්වතයෙන් බසින්නාවූ මම අහසින් ගමන්කරන්නාවූ, සුචිලෝම (ඉදිකටු වැනි ලොම් ඇති) ප්‍රේතයෙකු දැක්කෙමි. ඔහුගේ ඒ ඉදිකටු හිසින් ඇතුල්ව මුඛයෙන් නික්මෙයි. මුඛයෙන් ඇතුල්ව පපුවෙන් නික්මෙයි. පපුවෙන් ඇතුල්ව බඩින් නික්මෙයි. බඩින් ඇතුල්ව කළවෙන් නික්මෙයි. කළවෙන් ඇතුල්ව කෙණ්ඩයෙන් නික්මෙයි. කෙණ්ඩයෙන් ඇතුල්ව පතුලෙන් නික්මෙයි. ඒ සුචිලෝම ප්‍රේතයා බැගෑපත්ව හඬ නගයි. ඇවැත්නි ඒ මට මේ අදහස ඇතිවිය. ‘පින්වත, ඒකාන්තයෙන් ආශ්චර්‍ය්‍යයෙකි. පින්වත, ඒකාන්තයෙන් පුදුමයකි, මෙබඳුවූ සත්වයෙකුත් වන්නේද, මෙබඳුවූ අමනුෂ්‍යයෙකුත් වන්නේද මෙබඳුවූ ආත්මභාවයක් ලැබීමකුදු වන්නේය.’ කියායි.” ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්හට කථාකළ සේක.
“මහණෙනි, යම් හෙයකින් වනාහි ශ්‍රාවකයෙක්තෙම මෙසේ දනියිද, මෙසේ දකියිද, මෙසේ සාක්ෂ්‍ය හෝ කරන්නේ ඒකාන්තයෙන් (එවැනි) ඇස් ඇතිවූ ශ්‍රාවකයෝ වාසය කෙරෙති. මහණෙනි, ඒකාන්තයෙන් (එවැනි) ඤාණය ඇතිවූ ශ්‍රාවකයෝ වාසය කෙරෙති. මහණෙනි, ඒ සත්වතෙම මුලදීම මා විසින් දක්නා ලද්දේ විය. එහෙත් මම ප්රකාශ නොකෙළෙමි. ඉදින් මම එය ප්රකාශ කෙළෙම් නම් අන්‍යයෝ මා නො අදහන්නාහුය. යම් අය මා නො අදහන්නාහු නම් එය ඔවුන් හට බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි අහිත පිණිස, දුක් පිණිස වන්නේය.
“මහණෙනි, මේ සත්වතෙම මේ රජගහනුවරම සූචකයෙක් (කේලාම් කියන්නෙක්) විය. හෙතෙම ඒ කර්මයාගේ විපාකයෙන් වර්ෂ බොහෝ ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ සිය ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ දහස් ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ ලක්ෂ ගණනක් නිරයෙහි පැසී, ඒ කර්මයාගේම ඉතිරිවූ විපාකයෙන් (විපාකාවශෙෂයෙන්) මෙවැනි ආත්ම භාවයක් ලැබීම විඳිනු ලැබේයයි” වදාළසේක.
(නවවෙනි සිඛ්ඛියති සූත්‍රය නිමි)
[දෙවැනි සුචිලෝම වස්තුවෙහි “සූචකො” යනු කේලාම් කියන්නෙකි. ඔහු පෙර මිනිස්සු ඔවුනොවුන් කෙරෙහි බිඳුවීය. රජ පවුලෙහිද මෙනම් ඇත්තෝ ඇත. මොහුට මේ නම අස, අසා (සුචෙත්‍වා, සුචෙත්‍වා) ව්‍යසනයට පමුණුවන බැවින් තබන ලදී. එහෙන් මෙහෙන් අසන දෙයින් මිනිස්සු බිඳෙති. එසේ ඉඳිකටුවලින් අනින්නාක් මෙන් දුක් අනුභව කරන මේ කර්මයම නිමිති කරගෙන “සුචිලොම පෙතො” ඉඳිකටුලෝම සහිත ප්‍රේතයා උපන්නේය.
SN 02-08-10. අණ්ඩභාරී සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහනුවර කලන්දක නිවාප නම් ලත් වේළුවනයෙහි (හුණවනයෙහි) වාසය කරන සේක. එසමයෙහි වනාහි ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙමේද, ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙමේද ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි වාසය කෙරෙති. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම පෙරවරු (උදේ) කාලයෙහි හැඳ, පාත්‍ර සිවුරුගෙන, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම යම් තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියේය. වැඩ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරයන්හට මෙය කීයේය.“ඇවැත් ලක්ඛණය, යමු. රජගහනුවරට පිඬුපිණිස පිවිසෙමුයයි” කියායි. “ඇවැත, එසේයයි” කියා ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්හට පිළිතුරු දුන්නේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ එක්තරා ප්‍රදේශයකදී සිනා පහළ කළේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්හට මෙය කීයේය. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්ස, (ඔබ වහන්සේ) සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?
“ඇවැත් ලක්ඛණය, මේ ප්‍රශ්නයට වනාහි (දැන්) සුදුසු කාලය නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සමීපයෙහිදී මේ ප්රශ්නය මාගෙන් අසවයි” කීයේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිර තෙමේද, ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිර තෙමේද රජගහනුවර පිඬු පිණිස හැසිර, බතින් පසු (සවස) පිණ්ඩපාතයේ යාමෙන් වැළකුනාහු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනෙක්හිද, එතැන්හි වැඩියෝය. වැඩ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක් පසෙක වැඩ හුන්නාහුය. එක් පසෙක හුන්නාවූ, ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ ස්ථවිරතෙම ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙය කීයේය. “ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරතෙම ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නේ එක්තරා ප්‍රදේශයකදී සිනා පහළ කළේය. ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්ස, සිනා පහළ කිරීමට හේතුව කවරේද? ප්රත්යය කවරේද?”
‘ඇවැත, ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් බසින්නාවූ, මම අහසින් ගමන් කරන්නාවූ, කුම්භණ්ඩ (කලයක් පමණ අණ්ඩය ඇති) ප්‍රේතයෙකු දැක්කෙමි. හෙතෙම යන කල්හිත් ඒ අණ්ඩය කරෙහි තබාගෙනම යෙයි. හිඳින්නේත් ඒ අණ්ඩයෙහිම හිඳියි. යක්ෂ ගිජුලිහිණියෝද, යක්ෂ කවුඩෝද, යක්ෂ උකුස්සෝද එළව, එළවා ඒ මොහුගේ (කලයක් පමණ අණ්ඩය) උදුරා දමති. විනාශ කෙරෙති. ඒ කුම්භණ්ඩ ප්‍රේතයා බැගෑපත් හඬ නඟයි.”
“ඇවැත, ඒ මට මේ අදහස ඇතිවිය. ‘පින්වත, ඒකාන්තයෙන් ආශ්චර්‍ය්‍යයෙකි. පින්වත, ඒකාන්තයෙන් පුදුමයකි. මෙබඳුවූ සත්වයෙකුත් වන්නේද, මෙබඳුවූ අමනුෂ්‍යයෙකුත් වන්නේද, මෙබඳුවූ ආත්මභාවයක් ලැබීමකුදු වන්නේය’ කියායි.” ඉක්බිති භාග්‍යවතුන්වහන්සේ භික්ෂූන්හට කථාකළ සේක. “මහණෙනි, යම් හෙයකින් වනාහි ශ්‍රාවකයෙක්තෙම මෙසේ දනියිද, මෙසේ දකියිද, මෙසේ සාක්ෂ්‍ය හෝ කරන්නේ ඒකාන්තයෙන් (එවැනි) ඇස් ඇතිවූ ශ්‍රාවකයෝ වාසය කෙරෙති මහණෙනි, ඒකාන්තයෙන් (එවැනි) ඤාණය ඇතිවූ ශ්‍රාවකයෝ වාසය කෙරෙති.”
“මහණෙනි, ඒ සත්වතෙම මුලදීම මා විසින් දක්නා ලද්දේ විය. එහෙත් මම ප්රකාශ නොකෙළෙමි. ඉදින් මම එය ප්රකාශ කෙළෙමි නම් අන්‍යයෝ මා නො අදහන්නාහුය. යම් අය මා නො අදහන්නාහු නම් එය ඔවුන්හට බොහෝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි අහිත පිණිස, දුක් පිණිස වන්නේය.
“මහණෙනි, මේ සත්වතෙම මේ රජගහනුවරම ගාමකූටයෙක් (කූට විනිශ්චයකාරයෙක්) විය. හෙතෙම ඒ කර්මයාගේ විපාකයෙන් වර්ෂ බොහෝ ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ සිය ගණනක් බොහෝ වර්ෂ දහස් ගණනක්, බොහෝ වර්ෂ ලක්ෂ ගණනක් නිරයෙහි පැසී, ඒ කර්මයාගේම ඉතිරිවූ විපාකයෙන් (විපාකාවශෙෂයෙන්) මෙවැනි ආත්මභාවයක් ලැබීම විඳිනු ලැබේයයි” වදාළසේක.
(දසවෙනි අණ්ඩභාරී සූත්‍රය නිමි.)
[අණ්ඩභාරි වස්තුවෙහි – (කුම්භණ්ඩ සූත්‍රය) “ගාමකූටො” යනු විනිශ්චය කරන ඇමතියායි. ඔහුට කළ කර්මය අනුවම කළයක් පමණ වූ මහා ඝටසක් පමණ වූ අණ්ඩකෝෂයෝ වූහ. ඔහු යම් සැඟවුණු තැනකදී අල්ලස් ගෙන කපටි විනිශ්චයේදී දොස් වසමින් වස්තු හිමියන්ට වස්තු අහිමි කළේය. එනිසා ඔහුගේ රහසඟ ප්‍රකටව පෙනෙන සේ පහළ විය. යම්හෙයකින් දඩ පිහිටුවමින් අනුන්ගේ නොඉවසිය හැකි බර පැටවීය. එනිසා ඔහුගේ රහසඟ නොඉසිලිය හැකි බරින් යුක්තව පහළ විය. යම්තැනක සිටි සමාන වූ අදහස් ඇත්තන්, එහි හිඳ විසම වූවන් කළේ ද එහි විපාක වශයෙන් ඔහුගේ රහසඟ විෂම වී හිඳගත්තේ වේ]
0 min - SN 04-01-05
SN 04-01-05-01 අනිච්ච ධම්ම සූත්‍රය.
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද, ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “මහණෙනි” යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූ සේක. “ස්වාමීනි” යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.“මහණෙනි, සියල්ල අනිත්‍ය වෙයි.
මහණෙනි, කවර නම් සියල්ලක් අනිත්‍යද?“මහණෙනි, ඇස අනිත්‍යය. රූපයෝ අනිත්‍යයෝය. චක්ඛු විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය. චක්ඛු සම්ඵස්සය අනිත්‍යය. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද අනිත්‍යය.
“මහණෙනි, කන අනිත්‍යය. ශබ්දයෝ අනිත්‍යයෝය. සෝත විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය. සෝත සම්ඵස්සය අනිත්‍යය. සෝත සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද අනිත්‍යය.
“මහණෙනි, නාසය අනිත්‍යය. ගන්‍ධයෝ අනිත්‍යයෝය. ඝාණ විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය. ඝාණ සම්ඵස්සය අනිත්‍යය. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද අනිත්‍යය.
“මහණෙනි, දිව අනිත්‍යය. රසයෝ අනිත්‍යයහ. ජිව්හා විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය. ජිව්හා සම්ඵස්සය අනිත්‍ය වේ. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද අනිත්‍යය.
“මහණෙනි, කය අනිත්‍යය. ස්පර්‍ශයෝ අනිත්‍යයෝය. කාය විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය. කාය සම්ඵස්සය අනිත්‍යය. කාය සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද අනිත්‍යය.
“මහණෙනි, සිත අනිත්‍යය. ධර්මයෝ අනිත්‍යයෝය. මනෝ විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය. මනෝ සම්ඵස්සය අනිත්‍යය. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද අනිත්‍යය.
“මහණෙනි,
මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයා
ඇස කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
රූපය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
චක්ඛු විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
චක්ඛු සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා සැප /දුක් හෝ,
උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද,
ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.“මහණෙනි,
මෙසේ දක්නාවූ ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයා
කන කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ශබ්දය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
සෝත විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
සෝත සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ඒ නිසා වන වේදනා කෙරෙහිද කලකිරෙයි.“මහණෙනි,
මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයා
නාසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ගන්ධය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ඝාණ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ඝාණ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා වන සැප වේදනා/
දුක් වේදනා/ උපෙක්ෂා වේදනා
කෙරෙහිද කලකිරෙයි.“මහණෙනි,
මෙසේ දක්නාවූ ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයා
දිව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
රසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ජිව්හා විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ජිව්හා සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා වන සැප
දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.“මහණෙනි,
මෙසේ දක්නාවූ ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයා
කය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ස්පර්ශය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
කාය විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
කාය සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
සම්ඵස්සය නිසා වන සැප /දුක්/හෝ/ උපෙක්ෂා
වේදනාවන්ව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.“මහණෙනි,
මෙසේ දක්නාවූ ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයා සිත කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
ධර්මය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
මනෝ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
මනෝ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
මනෝ සම්ඵස්සය නිසා වන සැප / දුක් / හෝ උපෙක්ෂා
වේදනාවන් කෙරෙහිද කලකිරෙයි.කලකිරෙන්නේ නොඇලෙයි.
නොඇලීමෙන් මිදෙයි.
මිදුනු කල්හි මිදුනේය යන දැනීම වේ.
“ජාතිය ක්ෂය විය.
බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි වැස නිමවන ලද්දේය.
කළ යුතු දෙය කරන ලදී.
මේ ආත්මභාවයේ කළයුතු
අනිකක් නැතැයි දැන ගණීය” යි
වදාළ සේක.SN 04-01-05-02- දුක්ඛ ධම්ම සූත්‍රය.
[ අභිඤ්ඤෙය්‍යං යනු වෙසෙසින් දතයුතු දෙය යයි ගනු ලැබේ.
ඉතිරි කරුණු දෙක වනාහී (විස්තර කථනය සඳහා) ගන්නා ලද්දේමයයි දත යුතුය.
(පරිඤ්ඤෙය්‍ය හෙවත්) වෙසෙසින් දත යුතු. සහ
(පහාතබ්බ හෙවත්) ඉවත් කළ යුතු පදයන්හි ද නිශ්චය කර ගැනීම, ඉවත් කිරීම, වෙසෙස් දැනුම යන කරුණු ද අන්තර්ගත වේ.
ඉතිරි (කරුණු) දෙක ද ගන්නා ලද්දේම යයි දත යුතු වේ.
සච්ඡිකාතබ්බං යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතුය යන්නයි.
අභිථෙඤ්ඤෙය්‍ය පරිඤ්ඤෙය්‍යං යන මෙහි ද ප්රහාණය කළ යුතුය
(හෙවත් පහාණා පරිඤ්ඤා) යන්න නොකියන ලද්දේ වුවද එය ඇතුළත් කරන ලද්දේම යයි දත යුතුයි. |
උපද්දුතං යනු නොයෙක් උවදුරුවලට පැමිණීමෙන් යන අදහසයි.
උපස්සට්ඨං යනු නැසූ හෙවත් උවදුරුවලට පත් කළ යන්නයි. සෙස්ස පහසුවෙන් අවබෝධ වේ.]“මහණෙනි, සියල්ල දුකය.
මහණෙනි, කවර නම් සියල්ලක් දුකද?“මහණෙනි, ඇස දුකය.
රූපයෝ දුකය.
චක්ඛු විඤ්ඤාණය දුකය.
චක්ඛු සම්ඵස්සය දුකය.
චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා
යම් වේදනාවකුත් උපදීද,
එයද දුකය.“මහණෙනි,
කන දුකය.
ශබ්දයෝ දුකය.
සෝත විඤ්ඤාණය දුකය.
සෝත සම්ඵස්සය දුකය.
සෝත සම්ඵස්සය නිසා
යම් වේදනාවකුත් උපදීද,
එයද දුකය.“මහණෙනි,
නාසය දුකය.
ගන්‍ධයෝ දුකය.
ඝාණ විඤ්ඤාණය දුකය.
ඝාණ සම්ඵස්සය දුකය.
ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද දුකය.“මහණෙනි, දිව දුකය. රසයෝ දුකය. ජිව්හා විඤ්ඤාණය දුකය. ජිව්හා සම්ඵස්සය දුකය. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද දුකය.
“මහණෙනි, කය දුකය. ස්පර්‍ශයෝ දුකය. කාය විඤ්ඤාණය දුකය. කාය සම්ඵස්සය දුකය. කාය සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද දුකය.
“මහණෙනි, සිත දුකය. ධර්මයෝ දුකය. මනෝ විඤ්ඤාණය දුකය. මනෝ සම්ඵස්සය දුකය. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද දුකය.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම ඇස කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රූපය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කන කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ශබ්දය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම නාසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ගන්ධය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම දිව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ස්පර්ශය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම සිත කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ධර්මය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කලකිරෙන්නේ නොඇලෙයි. නොඇලීමෙන් මිදෙයි. මිදුනු කල්හි මිදුනේය යන දැනීම වේ. “ජාතිය ක්ෂය විය. බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි වැස නිමවන ලද්දේය. කළ යුතු දෙය කරන ලදී. මේ ආත්මභාවය පිණිස කළයුතු අනිකක් නැතැයි දැන ගණීය” යි (වදාළ සේක.)
[“කතමඤ්ච භික්ඛවෙ! දුක්ඛං අරිය සච්චං?
පඤ්චු-පාදානක්ඛන්ධාතිස්ස වචනීයං, සෙය්‍යථිදං?
රූපුපාදනක්ඛන්ධො, වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො,
සඤඤුපාදානක්ඛන්ධො, සංඛාරුපාදානක්-ඛන්ධො,
විඤ්ඤාණුපාදනක්ඛන්ධො ඉදං වුච්චති භික්ඛවෙ?
දුක්ඛං අරියසච්චං”මෙහි තේරුම මෙසේය :-
“මහණෙනි! දුඃඛාර්ය්‍ය සත්‍යය කවරේද?
මෙසේ අසතහොත් එයට පිළිතුරු වශයෙන් පඤ්චෝපාදානස්කන්ධයෝයයි කිය යුතු වන්නේ ය.
ඔවුහු කවරහුද?
රූපෝපාදානස්කන්ධය, වේදනෝපාදානස්කන්ධය, සංඥෝපාදානස්කන්ධය, සංස්කාරෝපාදානස්කන්ධය, විඥානෝපා-දානස්කන්ධය යන මොහුය. මහණෙනි, මෙය දුඃඛාර්ය්‍ය සත්‍යයි කියනු ලැබේ.”දුඃඛාර්ය්‍ය සත්‍යය යනු පඤ්චෝපාදානස්කන්ධය යි මේ දේශනාවෙන් දක්වන ලදි.
දුඃඛාර්ය්‍ය සත්‍යය යනු කුමක්දැයි ප්රශ්න කරත හොත් උපාදානස්කන්ධ පස දුක්ඛාර්ය්‍ය සත්‍යය යි කිය යුතුය.
උපාදානස්කන්ධයෝය යනු උපාදානයන්ට විෂය වන ස්කන්ධයෝ ම ය.
උපාදානස්කන්ධ, ස්කන්ධ යන දෙකින් ස්කන්ධ යන වචනය බෞද්ධයන්ට වඩා පුරුදු වචනය යි. එබැවින් මෙය කියවන්නන්ට පහසුවනු සඳහා පඤ්චෝපාදානස්කන්ධය වෙනුවට පඤ්චස්කන්ධය දක්වනු ලැබේ. පඤ්චස්කන්ධය දතහොත් පඤ්චෝපාදානස්කන්ධය ද දත්තේ වේ.පඤ්චස්කන්ධය යනු :- රූපස්කන්ධය, වේදනාස්කන්ධය, සංඥස්කන්ධය, සංස්කාර-ස්කන්ධය, විඥානස්කන්ධය යන මොවුහුය.
SN 04-01-05-03 අනත්ත ධම්ම සූත්‍රය.
“මහණෙනි, සියල්ල අනාත්මය.
මහණෙනි, කවර නම් සියල්ලක් අනාත්මද?“මහණෙනි, ඇස අනාත්මය.
රූපයෝ අනාත්මය.
චක්ඛු විඤ්ඤාණය අනාත්මය.
චක්ඛු සම්ඵස්සය අනාත්මය.
චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ,
දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ,
යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද අනාත්මය.“මහණෙනි,
කන අනාත්මය. ශබ්දයෝ අනාත්මය. සෝත විඤ්ඤාණය අනාත්මය. සෝත සම්ඵස්සය අනාත්මය.සෝත සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද අනාත්මය.“මහණෙනි, නාසය අනාත්මය. ගන්‍ධයෝ අනාත්මය. ඝාණ විඤ්ඤාණය අනාත්මය. ඝාණ සම්ඵස්සය අනාත්මය. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද අනාත්මය.
“මහණෙනි, දිව අනාත්මය. රසයෝ අනාත්මය. ජිව්හා විඤ්ඤාණය අනාත්මය. ජිව්හා සම්ඵස්සය අනාත්මය. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද අනාත්මය.
“මහණෙනි, කය අනාත්මය. ස්පර්‍ශයෝ අනාත්මය. කාය විඤ්ඤාණය අනාත්මය. කාය සම්ඵස්සය අනාත්මය. කාය සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද අනාත්මය.
“මහණෙනි, සිත අනාත්මය. ධර්මයෝ අනාත්මය. මනෝ විඤ්ඤාණය අනාත්මය. මනෝ සම්ඵස්සය අනාත්මය. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද අනාත්මය.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම ඇස කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රූපය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කන කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ශබ්දය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම නාසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ගන්ධය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම දිව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ස්පර්ශය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම සිත කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ධර්මය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කලකිරෙන්නේ නොඇලෙයි. නොඇලීමෙන් මිදෙයි. මිදුනු කල්හි මිදුනේය යන දැනීම වේ. “ජාතිය ක්ෂය විය. බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි වැස නිමවන ලද්දේය. කළ යුතු දෙය කරන ලදී. මේ ආත්මභාවය පිණිස කළයුතු අනිකක් නැතැයි දැන ගණීය” යි (වදාළ සේක.)
SN 04-01-05-04- අභිඤ්ඤෙය්‍ය සූත්‍රය.
SN 04-01-05-04- අභිඤ්ඤෙය්‍ය සූත්‍රය.
“මහණෙනි, සියල්ල මනා නුවණින් දත යුතුයි. මහණෙනි, කවර නම් සියල්ලක් මනා නුවණින් දත යුතුද?
“මහණෙනි, ඇස මනා නුවණින් දත යුතුයි. රූපයෝ මනා නුවණින් දත යුතුයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණය මනා නුවණින් දත යුතුයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය මනා නුවණින් දත යුතුයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද මනා නුවණින් දත යුතුයි.
“මහණෙනි, කන මනා නුවණින් දත යුතුයි. ශබ්දයෝ මනා නුවණින් දත යුතුයි. සෝත විඤ්ඤාණය මනා නුවණින් දත යුතුයි. සෝත සම්ඵස්සය මනා නුවණින් දත යුතුයි. සෝත සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද මනා නුවණින් දත යුතුයි.
“මහණෙනි, නාසය මනා නුවණින් දත යුතුයි. ගන්‍ධයෝ මනා නුවණින් දත යුතුයි. ඝාණ විඤ්ඤාණය මනා නුවණින් දත යුතුයි. ඝාණ සම්ඵස්සය මනා නුවණින් දත යුතුයි. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද මනා නුවණින් දත යුතුයි.
“මහණෙනි, දිව මනා නුවණින් දත යුතුයි. රසයෝ මනා නුවණින් දත යුතුයි. ජිව්හා විඤ්ඤාණය මනා නුවණින් දත යුතුයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය මනා නුවණින් දත යුතුයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද මනා නුවණින් දත යුතුයි.
“මහණෙනි, කය මනා නුවණින් දත යුතුයි. ස්පර්‍ශයෝ මනා නුවණින් දත යුතුයි. කාය විඤ්ඤාණය මනා නුවණින් දත යුතුයි. කාය සම්ඵස්සය මනා නුවණින් දත යුතුයි. කාය සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද මනා නුවණින් දත යුතුයි.
“මහණෙනි, සිත මනා නුවණින් දත යුතුයි. ධර්මයෝ මනා නුවණින් දත යුතුයි. මනෝ විඤ්ඤාණය මනා නුවණින් දත යුතුයි. මනෝ සම්ඵස්සය මනා නුවණින් දත යුතුයි. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද මනා නුවණින් දත යුතුයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම ඇස කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රූපය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කන කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ශබ්දය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම නාසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ගන්ධය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම දිව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ස්පර්ශය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම සිත කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ධර්මය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කලකිරෙන්නේ නොඇලෙයි. නොඇලීමෙන් මිදෙයි. මිදුනු කල්හි මිදුනේය යන දැනීම වේ. “ජාතිය ක්ෂය විය. බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි වැස නිමවන ලද්දේය. කළ යුතු දෙය කරන ලදී. මේ ආත්මභාවය පිණිස කළයුතු අනිකක් නැතැයි දැන ගණීය” යි (වදාළ සේක.)
SN 04-01-05-05 පරිඤ්ඤෙය්‍ය සූත්‍රය.
SN 04-01-05-05 පරිඤ්ඤෙය්‍ය සූත්‍රය.
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී. එක් කලෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද, ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “මහණෙනි” යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූ සේක. “ස්වාමීනි” යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.
“මහණෙනි, සියල්ල පිරිසිඳ දත යුතුයි. මහණෙනි, කවර නම් සියල්ලක් පිරිසිඳ දත යුතුද?
“මහණෙනි, ඇස පිරිසිඳ දත යුතුයි. රූපයෝ පිරිසිඳ දත යුතුයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණය පිරිසිඳ දත යුතුයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය පිරිසිඳ දත යුතුයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද පිරිසිඳ දත යුතුයි.
“මහණෙනි, කන පිරිසිඳ දත යුතුයි. ශබ්දයෝ පිරිසිඳ දත යුතුයි. සෝත විඤ්ඤාණය පිරිසිඳ දත යුතුයි. සෝත සම්ඵස්සය පිරිසිඳ දත යුතුයි. සෝත සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද පිරිසිඳ දත යුතුයි.
“මහණෙනි, නාසය පිරිසිඳ දත යුතුයි. ගන්‍ධයෝ පිරිසිඳ දත යුතුයි. ඝාණ විඤ්ඤාණය පිරිසිඳ දත යුතුයි. ඝාණ සම්ඵස්සය පිරිසිඳ දත යුතුයි. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද පිරිසිඳ දත යුතුයි.
“මහණෙනි, දිව පිරිසිඳ දත යුතුයි. රසයෝ පිරිසිඳ දත යුතුයි. ජිව්හා විඤ්ඤාණය පිරිසිඳ දත යුතුයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය පිරිසිඳ දත යුතුයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද පිරිසිඳ දත යුතුයි.
“මහණෙනි, කය පිරිසිඳ දත යුතුයි. ස්පර්‍ශයෝ පිරිසිඳ දත යුතුයි. කාය විඤ්ඤාණය පිරිසිඳ දත යුතුයි. කාය සම්ඵස්සය පිරිසිඳ දත යුතුයි. කාය සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද පිරිසිඳ දත යුතුයි.
“මහණෙනි, සිත පිරිසිඳ දත යුතුයි. ධර්මයෝ පිරිසිඳ දත යුතුයි. මනෝ විඤ්ඤාණය පිරිසිඳ දත යුතුයි. මනෝ සම්ඵස්සය පිරිසිඳ දත යුතුයි. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද පිරිසිඳ දත යුතුයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම ඇස කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රූපය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කන කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ශබ්දය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම නාසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ගන්ධය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම දිව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ස්පර්ශය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම සිත කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ධර්මය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කලකිරෙන්නේ නොඇලෙයි. නොඇලීමෙන් මිදෙයි. මිදුනු කල්හි මිදුනේය යන දැනීම වේ. “ජාතිය ක්ෂය විය. බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි වැස නිමවන ලද්දේය. කළ යුතු දෙය කරන ලදී. මේ ආත්මභාවය පිණිස කළයුතු අනිකක් නැතැයි දැන ගණීය” යි (වදාළ සේක.)
SN 04-01-05-06 පහාතබ්බ සූත්‍රය.
SN 04-01-05-06 පහාතබ්බ සූත්‍රය.
“මහණෙනි, සියල්ල පහකටයුතුය. මහණෙනි, කවර නම් සියල්ලක් පහකටයුතුද?
“මහණෙනි, ඇස පහකටයුතුය. රූපයෝ පහකටයුතුය. චක්ඛු විඤ්ඤාණය පහකටයුතුය. චක්ඛු සම්ඵස්සය පහකටයුතුය. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද පහකටයුතුය.
“මහණෙනි, කන පහකටයුතුය. ශබ්දයෝ පහකටයුතුය. සෝත විඤ්ඤාණය පහකටයුතුය. සෝත සම්ඵස්සය පහකටයුතුය. සෝත සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද පහකටයුතුය.
“මහණෙනි, නාසය පහකටයුතුය. ගන්‍ධයෝ පහකටයුතුය. ඝාණ විඤ්ඤාණය පහකටයුතුය. ඝාණ සම්ඵස්සය පහකටයුතුය. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද පහකටයුතුය.
“මහණෙනි, දිව පහකටයුතුය. රසයෝ පහකටයුතුය. ජිව්හා විඤ්ඤාණය පහකටයුතුය. ජිව්හා සම්ඵස්සය පහකටයුතුය. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද පහකටයුතුය.
“මහණෙනි, කය පහකටයුතුය. ස්පර්‍ශයෝ පහකටයුතුය. කාය විඤ්ඤාණය පහකටයුතුය. කාය සම්ඵස්සය පහකටයුතුය. කාය සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද පහකටයුතුය.
“මහණෙනි, සිත පහකටයුතුය. ධර්මයෝ පහකටයුතුය. මනෝ විඤ්ඤාණය පහකටයුතුය. මනෝ සම්ඵස්සය පහකටයුතුය. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද පහකටයුතුය.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම ඇස කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රූපය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කන කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ශබ්දය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම නාසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ගන්ධය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම දිව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ස්පර්ශය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම සිත කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ධර්මය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කලකිරෙන්නේ නොඇලෙයි. නොඇලීමෙන් මිදෙයි. මිදුනු කල්හි මිදුනේය යන දැනීම වේ. “ජාතිය ක්ෂය විය. බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි වැස නිමවන ලද්දේය. කළ යුතු දෙය කරන ලදී. මේ ආත්මභාවය පිණිස කළයුතු අනිකක් නැතැයි දැන ගණීය” යි (වදාළ සේක.)
XXXX 7 සච්ඡිකාතබ්බ සූත්‍රය.
“මහණෙනි, සියල්ල ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. මහණෙනි, කවර නම් සියල්ලක් ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුද?
“මහණෙනි, ඇස දුකය. රූපයෝ දුකය. චක්ඛු විඤ්ඤාණය දුකය. චක්ඛු සම්ඵස්සය දුකය. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද දුකය.
“මහණෙනි, කන ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. ශබ්දයෝ ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. සෝත විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. සෝත සම්ඵස්සය ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. සෝත සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි.
“මහණෙනි, නාසය ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. ගන්‍ධයෝ ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. ඝාණ විඤ්ඤාණය දුකය. ඝාණ සම්ඵස්සය ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි.
“මහණෙනි, දිව ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. රසයෝ ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. ජිව්හා විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි.
“මහණෙනි, කය ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. ස්පර්‍ශයෝ ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. කාය විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. කාය සම්ඵස්සය ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. කාය සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි.
“මහණෙනි, සිත ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. ධර්මයෝ ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. මනෝ විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. මනෝ සම්ඵස්සය ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුතුයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම ඇස කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රූපය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කන කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ශබ්දය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම නාසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ගන්ධය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම දිව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ස්පර්ශය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම සිත කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ධර්මය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කලකිරෙන්නේ නොඇලෙයි. නොඇලීමෙන් මිදෙයි. මිදුනු කල්හි මිදුනේය යන දැනීම වේ. “ජාතිය ක්ෂය විය. බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි වැස නිමවන ලද්දේය. කළ යුතු දෙය කරන ලදී. මේ ආත්මභාවය පිණිස කළයුතු අනිකක් නැතැයි දැන ගණීය” යි (වදාළ සේක.) XXXX අභිඤ්ඤා පරිඤ්ඤෙය්‍ය සූත්‍රය.
“මහණෙනි, සියල්ල මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. මහණෙනි, කවර නම් සියල්ලක් මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුද?
“මහණෙනි, ඇස මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. රූපයෝ මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණය මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි.
“මහණෙනි, කන මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. ශබ්දයෝ මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. සෝත විඤ්ඤාණය මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. සෝත සම්ඵස්සය මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. සෝත සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි.
“මහණෙනි, නාසය මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. ගන්‍ධයෝ මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. ඝාණ විඤ්ඤාණය මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. ඝාණ සම්ඵස්සය මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි.
“මහණෙනි, දිව මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. රසයෝ මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. ජිව්හා විඤ්ඤාණය මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි.
“මහණෙනි, කය මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. ස්පර්‍ශයෝ මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. කාය විඤ්ඤාණය මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. කාය සම්ඵස්සය මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. කාය සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි.
“මහණෙනි, සිත මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. ධර්මයෝ මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. මනෝ විඤ්ඤාණය මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. මනෝ සම්ඵස්සය මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද මනා නුවණින් පිරිසිඳ දතයුතුයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම ඇස කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රූපය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කන කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ශබ්දය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම නාසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ගන්ධය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම දිව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ස්පර්ශය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම සිත කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ධර්මය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කලකිරෙන්නේ නොඇලෙයි. නොඇලීමෙන් මිදෙයි. මිදුනු කල්හි මිදුනේය යන දැනීම වේ. “ජාතිය ක්ෂය විය. බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි වැස නිමවන ලද්දේය. කළ යුතු දෙය කරන ලදී. මේ ආත්මභාවය පිණිස කළයුතු අනිකක් නැතැයි දැන ගණීය” යි (වදාළ සේක.)
XXXX 8 උපද්දුත සූත්‍රය.
“මහණෙනි, සියල්ල උවදුරට පැමිණෙන ලදී. මහණෙනි, කවර නම් සියල්ලක් උවදුරට පැමිණෙන ලද්දේද?
“මහණෙනි, ඇස උවදුරට පැමිණෙන ලදී. රූපයෝ උවදුරට පැමිණෙන ලදී. චක්ඛු විඤ්ඤාණය උවදුරට පැමිණෙන ලදී. චක්ඛු සම්ඵස්සය උවදුරට පැමිණෙන ලදී. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද උවදුරට පැමිණෙන ලදී.
“මහණෙනි, කන උවදුරට පැමිණෙන ලදී. ශබ්දයෝ උවදුරට පැමිණෙන ලදී. සෝත විඤ්ඤාණය උවදුරට පැමිණෙන ලදී. සෝත සම්ඵස්සය උවදුරට පැමිණෙන ලදී. සෝත සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද උවදුරට පැමිණෙන ලදී.
“මහණෙනි, නාසය උවදුරට පැමිණෙන ලදී. ගන්‍ධයෝ උවදුරට පැමිණෙන ලදී. ඝාණ විඤ්ඤාණය උවදුරට පැමිණෙන ලදී. ඝාණ සම්ඵස්සය උවදුරට පැමිණෙන ලදී. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද උවදුරට පැමිණෙන ලදී.
“මහණෙනි, දිව උවදුරට පැමිණෙන ලදී. රසයෝ උවදුරට පැමිණෙන ලදී. ජිව්හා විඤ්ඤාණය උවදුරට පැමිණෙන ලදී. ජිව්හා සම්ඵස්සය උවදුරට පැමිණෙන ලදී. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද උවදුරට පැමිණෙන ලදී.
“මහණෙනි, කය උවදුරට පැමිණෙන ලදී. ස්පර්‍ශයෝ උවදුරට පැමිණෙන ලදී. කාය විඤ්ඤාණය උවදුරට පැමිණෙන ලදී. කාය සම්ඵස්සය උවදුරට පැමිණෙන ලදී. කාය සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද උවදුරට පැමිණෙන ලදී.
“මහණෙනි, සිත උවදුරට පැමිණෙන ලදී. ධර්මයෝ උවදුරට පැමිණෙන ලදී. මනෝ විඤ්ඤාණය උවදුරට පැමිණෙන ලදී. මනෝ සම්ඵස්සය උවදුරට පැමිණෙන ලදී. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද උවදුරට පැමිණෙන ලදී.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම ඇස කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රූපය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කන කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ශබ්දය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම නාසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ගන්ධය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම දිව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ස්පර්ශය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම සිත කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ධර්මය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කලකිරෙන්නේ නොඇලෙයි. නොඇලීමෙන් මිදෙයි. මිදුනු කල්හි මිදුනේය යන දැනීම වේ. “ජාතිය ක්ෂය විය. බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි වැස නිමවන ලද්දේය. කළ යුතු දෙය කරන ලදී. මේ ආත්මභාවය පිණිස කළයුතු අනිකක් නැතැයි දැන ගණීය” යි (වදාළ සේක.) XX
SN 04-01-05-10 උපස්සට්ඨ සූත්‍රය
“මහණෙනි, සියල්ල විපතට පැමිණෙන ලදී. මහණෙනි, කවර නම් සියල්ලක් විපතට පැමිණෙන ලද්දේද?
“මහණෙනි, ඇස විපතට පැමිණෙන ලදී. රූපයෝ විපතට පැමිණෙන ලදී. චක්ඛු විඤ්ඤාණය විපතට පැමිණෙන ලදී. චක්ඛු සම්ඵස්සය විපතට පැමිණෙන ලදී. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද විපතට පැමිණෙන ලදී.
“මහණෙනි, කන විපතට පැමිණෙන ලදී. ශබ්දයෝ විපතට පැමිණෙන ලදී. සෝත විඤ්ඤාණය විපතට පැමිණෙන ලදී. සෝත සම්ඵස්සය විපතට පැමිණෙන ලදී. සෝත සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද විපතට පැමිණෙන ලදී.
“මහණෙනි, නාසය විපතට පැමිණෙන ලදී. ගන්‍ධයෝ විපතට පැමිණෙන ලදී. ඝාණ විඤ්ඤාණය විපතට පැමිණෙන ලදී. ඝාණ සම්ඵස්සය විපතට පැමිණෙන ලදී. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද විපතට පැමිණෙන ලදී.
“මහණෙනි, දිව විපතට පැමිණෙන ලදී. රසයෝ විපතට පැමිණෙන ලදී. ජිව්හා විඤ්ඤාණය විපතට පැමිණෙන ලදී. ජිව්හා සම්ඵස්සය විපතට පැමිණෙන ලදී. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද විපතට පැමිණෙන ලදී.
“මහණෙනි, කය විපතට පැමිණෙන ලදී. ස්පර්‍ශයෝ විපතට පැමිණෙන ලදී. කාය විඤ්ඤාණය විපතට පැමිණෙන ලදී. කාය සම්ඵස්සය විපතට පැමිණෙන ලදී. කාය සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද විපතට පැමිණෙන ලදී.
“මහණෙනි, සිත විපතට පැමිණෙන ලදී. ධර්මයෝ විපතට පැමිණෙන ලදී. මනෝ විඤ්ඤාණය විපතට පැමිණෙන ලදී. මනෝ සම්ඵස්සය විපතට පැමිණෙන ලදී. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා සැපවූ හෝ, දුක්වූ හෝ, දුක්ද නොවූ සැපද නොවූ හෝ, යම් මේ වේදනාවකුත් උපදීද, එයද විපතට පැමිණෙන ලදී.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම ඇස කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රූපය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කන කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ශබ්දය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. සෝත සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම නාසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ගන්ධය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ඝාණ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම දිව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. රසය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ජිව්හා සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම කය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ස්පර්ශය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කාය සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි.
“මහණෙනි, මෙසේ දක්නාවූ ශ්‍රුතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙම සිත කෙරෙහිද කලකිරෙයි. ධර්මය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ විඤ්ඤාණය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය කෙරෙහිද කලකිරෙයි. මනෝ සම්ඵස්සය නිසා යම් සැප වේදනාවක් හෝ, දුක් වේදනාවක් හෝ, උපෙක්ෂා වේදනාවක් හෝ උපදීද, ඒ වේදනාව කෙරෙහිද කලකිරෙයි. කලකිරෙන්නේ නොඇලෙයි. නොඇලීමෙන් මිදෙයි. මිදුනු කල්හි මිදුනේය යන දැනීම වේ. “ජාතිය ක්ෂය විය. බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි වැස නිමවන ලද්දේය. කළ යුතු දෙය කරන ලදී. මේ ආත්මභාවය පිණිස කළයුතු අනිකක් නැතැයි දැන ගණීය” යි (වදාළ සේක.)
27 min - SN 02-07
සිද්ධාර්ථ ගෞතම කුමරුටද සහ යසෝධරා දේවියටද දාව උපන් එකම දරුවා රාහුල කුමාරයාය. බෞද්ධ ඉතිහාසයට අනුව, සිදුහත් කුමරු තපස් ජීවිතයක් ගත කිරීමට සහ ජීවිතයේ සැබෑ අරුත සහ සංසාර චක්‍රය සෙවීමට තීරණය කර අභිනිෂ්ක්රම්නය කරන විට රාහුල දිනක් දෙකක් වයස බිලිදෙකි
රාහුලගේ ගමන
පසුව, රාහුල බෞද්ධ භික්ෂුවක් බවට පත් වී බුද්ධත්වයට පත් විය. පුරාවෘත්තයට අනුව, ඔහු බුද්ධත්වයට පත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පුත්‍රයා ලෙස ඔහුගේ අද්විතීය තත්ත්වය හඳුනා ගනිමින් ඔහුගේ මිතුරන් විසින් “වාසනාවන්ත රාහුල” ලෙස හැඳින්විණි. රාහුල ද බුදුන් වහන්සේගේ මහා ශ්‍රාවකයින් දස දෙනාගෙන් කෙනෙකු ලෙස සැලකේ. අවාසනාවකට මෙන්, ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පරිනිබ්බානයට පෙර තරුණ වියේදීම පිරිනිවන් පා වදාළහ.රාජකීයත්වයෙන් ඉවත්වීම
රාජකීය ජීවිතයෙන් හා ගිහි දිවියෙන් ඉවත් වීමට පෙර, සිදුහත් කුමරු රාහුලව “විලංගුකරුවෙකු” ලෙස හැඳින්වූයේ රාහුල කුමරු ඔහුව ගිහි ලොවට බැඳ තැබිය හැකි දම්වැල ලෙස නිරූපණය වන සේ ” රාහුලන් ජාති! භන්ධානං ජාති!! යි කියා මේ ලදරූ බිලිඳා “රාහුල” ලෙස නම් කල බැවිනි.ඉතිහාසය තුල වැදගත්කම
රාහුලගේ උපත, මාලිගා ජීවිතය අත්හැර පැවැත්මේ ගැඹුරු සත්‍යයන් සෙවීමට සිදුහත් කුමරු ගත් තීරණයට පෙළඹවූ ප්රධාන සාධකයක් ලෙස විශ්වාස කෙරිණි. රාහුල යනු කපිල්වස්තුහි ශාක්‍ය රජු වූ සුද්ධෝදන රජුගේ මුනුපුරා ය. සිද්ධාර්ථගේ නික්මයාමට පෙර දින, ඔහු අවසන් වරට තම පවුල දෙස බැලූ අතර, යසෝධරාවගේ හස්තයෙන් රාහුලගේ මුහුණ සඟවා ගත්තේය.කපිල්වස්තු වෙත නැවත යන්න
වසර නවයකට පසු, බුදුරජාණන් වහන්සේ කපිල්වස්තු වෙත ආපසු ගිය අතර, එහිදී යසෝධරාව රාහුල තම පියාට හඳුන්වා දුන්නේය. සුද්ධෝදන රජුගේ මරණයෙන් පසු රාහුලට රජ වීමට උරුමය ලබා දෙන ලෙස යසෝධරාව ඉල්ලා සිටියේය. කෙසේ වෙතත්, රාහුල තම බුද්ධත්වය සහ ජීවිතය සහ ධර්මය පිළිබඳ දැනුම උරුම කර ගන්නා බව බුදුන් වහන්සේ තීරණය කළහ.රාහුලගේ ළමා කාලය
රාහුලගේ මුල් කාලය සනිටුහන් වූයේ ඔහුගේ පියාගේ නොපැමිණීමෙනි, ඔහු අධ්‍යාත්මික ගමනක් ආරම්භ කර තිබුණි. තරුණ රාහුල හැදී වැඩුණේ යසෝධරා රැජිනගේ සහ මාලිගා කාර්ය මණ්ඩලයේ රැකවරණය යටතේ ය. පියා නොමැති වුවද, රාහුලගේ ඉරණම බෞද්ධ ඉතිහාසය හැඩගැස්වීමේ සිදුවීම් සමඟ බැඳී තිබුණි.බුදු රජාණන් වහන්සේගේ නිරීක්ෂණ
කපිලවස්තුවට නැවත පැමිණි පසු, බුදු රජාණන් වහන්සේ රාහුලගේ පරිණතභාවය නිරීක්ෂණය කළ අතර දැනුම හා අධ්‍යාත්මික වර්ධනය සඳහා ගැඹුරු ආශාවක් හඳුනා ගත්හ. රාහුල පැවිදි ශාසනයට ඇතුළත් කර තම පුත්‍රයාට තම ඉගැන්වීම් ලබා දීමට බුදු රජාණන් වහන්සේ ගත් තීරණයට මෙම පිළිගැනීම ඉතා වැදගත් විය.රාහුල, බෞද්ධ භික්ෂුවක් ලෙස
සමාන සැලකිලි:
ශාසනයට සම්බන්ධ වීමෙන් පසු, රාහුල සාමනේර වහන්සේට බුදුන් වහන්සේගෙන් කිසිදු විශේෂ අනුග්‍රහයක් නොලැබුණු අතර අනෙකුත් භික්ෂූන් වහන්සේලාට මෙන්ම එකම නීති රීති අනුගමනය කිරීමටද ඔහුටද සිදු විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉඳහිට රාහුල කුමරුට පෞද්ගලිකව ඉගැන්වූ අතර, පුහුණුව සඳහා වඩාත්ම උනන්දුවෙන් සිටින තැනැත්තා ලෙස ඔහුව ප්රශංසා කළහ.ඉගැන්වීම් සහ අභියෝග:
රාහුල කුමරු බුදුන් වහන්සේ සොයන කෙනෙකු වැරදි ලෙස නම් කිරීම වැනි අභියෝගවලට මුහුණ දුන්නේය. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, බොරුවල ප්‍රතිවිපාක සහ සති සම්ප්ග්න්ඥ වීමේ වැදගත්කම පිළිබඳව රාහුල සාමනේර යනට ඉගැන්වීමට බුදුන් වහන්සේ මෙම සිදුවීම් භාවිතා කළසේක.භාවනාව සහ අරහත්ත්වය:
බුදුරජාණන් වහන්සේ රාහුල හිමියන්ට භාවනා කරන ආකාරය ඉගැන්වූ අතර, වයස අවුරුදු 18 දී රාහුල තෙරුන් අරහත්බවට පත් විය. තරුණ වියේදී මිය ගියද, රාහුලගේ කැපවීම සහ ජයග්‍රහණ මහා මෞර්ය අධිරාජ්‍යයා වන අශෝක විසින් හඳුනා ගන්නා ලද අතර, ඔහු රාහුල රජුට ගෞරවයක් වශයෙන් ස්තූපයක් ඉදි කළේය.මේ රාහුල සංයුක්තයේ ඇතුල් කර ඇත්තේ සංක්ෂිපතව ධර්මයක් දේසනා කරන ලෙස රාහුල හිමියන් නොයෙක්වර කල ඉල්ලීම් වලට පිළිතුරු ලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙටි සංක්ෂිප්ත දෙසනා ලෙස මේ සංසාර පැවැත්මේ මුලික පියවර ලිහිල් බසින් ඉගැන්වූ , සුත්‍ර ධර්ම දහයක්ය.
SN 02-07-01. චක්ඛු සූත්‍රය
SN 02-07-02. රූප සූත්‍රය
SN 02-07-03. විඤ්ඤාණ සූත්‍රය
SN 02-07-04. සම්ඵස්ස සූත්‍රය
SN-02-07-05. වේදනා සූත්‍රය
SN 02-07-06. සඤ්ඤා සූත්‍රය
SN 02-07-07. සඤ්චෙතනා සූත්‍රය
SN 02-07-08. තණ්හා සූත්‍රය
SN 02-07-09. ධාතු සූත්‍රය
SN 02-07-10. ඛන්ධ සූත්‍රයSN 02-07-01 චක්ඛු සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ,
අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද, ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක.
ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ‘රාහුල’ මහණහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක්පසෙක හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීයේය.“ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට කොටින් දහම් දෙසන සේක් නම් යෙහෙකි. මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා, තනිව හිඳ, පිරිසෙන් වෙන්ව, අප්‍රමාදව, කෙලෙස් තවන වීර්‍ය්‍යයෙන් යුක්තව, නිවන කරා යොමු කල සිත් ඇතිව වසන්නෙමි” යි කියායි.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ධර්මය දෙසනා කල සේක
“රාහුලය,
ඒ කිමැයි හඟින්නෙහිද?
ඇස නිත්‍ය හෝ අනිත්‍යය ද?”
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් අනිත්‍යය නම් ,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් අනිත්‍ය නම්,
දුක්ඛ නම්, වෙනස්වන සුළු නම්
එය මාගේය, එය මම වෙමි,
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’“කණ නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?”
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යයද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි දුකය.‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්, දුක් නම්,
පෙරළෙන සුළු නම්, එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’නැහැය නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් අනිත්‍යය නම්,
එය දුක්ඛ හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි දුකඛය.’‘යමක් අනිත්‍ය නම්, දුක් නම්,
පෙරළෙන සුළුනම්, එය මාගේය.
එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසු ද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘දිව නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්, දුක් නම්,
පෙරළෙන සුළුනම්, එය මාගේය.
එය මම වෙමි. එය මාගේ ආත්මයයි දැකීම සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.කය නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
– ‘ස්වාමීනි දුකය.’‘යමක් අනිත්‍ය නම්, දුක්නම්,
පෙරළෙන සුළුනම් එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘සිත නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?
’-‘ස්වාමීනි දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්, දුක් නම්,
පෙරළෙන සුළුනම්, එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’රාහුලය, මෙසේ දකින්නාවූ,
ශ්‍රැතවත් (බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති) ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයකු
ඇසෙහිත් කලකිරෙයි. කණෙහිත් කලකිරෙයි.
නැහැයෙහිත් කලකිරෙයි. දිවෙහිත් කලකිරෙයි.
කයෙහිත් කලකිරෙයි. සිතෙහිත් කලකිරෙයි.
කලකිරුණේ නොඇලෙයි.
නො ඇලීමෙන් ක්ලෙශයන්ගෙන් මිදෙයි.
(ක්ලෙශයන්ගෙන්) මිදුනු කල්හි
(ක්ලෙශයන්ගෙන්) මිදුනේය යන ඤාණය උපදියි.
ඉපදීම කෙළවර විය.
බ්රහ්ම චර්‍ය්‍යාවෙහි හැසිර නිම කරන ලද්දේය.
කළයුත්ත කරන ලද්දේය.
මින්පසු මේ ආත්මභාවය පිණිස කළ යුත්තක් නැතැයි දැන ගනියි.(පළමුවෙනි චක්ඛු සූත්‍රය නිමි.)
[මේ පළමු සූත්‍රයේ – “එකො” යනු සිවු ඉරියව්වෙහිම එකම විහරණයකින් යුක්තවයි. “වූපකට්ඨො” යනු කෙලෙස්වලින් දුරුව, නිශ්ශබ්දවම යනුයි. “අප්පමත්තො” යනු සිහියෙන් නොවෙත් වී වෙසෙමින්ය. “ආතාපී” යනු වීර්යයෙන් යුක්තවයි. “පහීතත්තො විහරෙය්‍ය” යනු විශේෂාධිගමය පිණිස මෙහෙයූ සිත් ඇතිව වසන්නේය යනුයි. “අනිච්චං” ඉපිද නැතිවන ස්වභාවයෙන් අනිත්‍ය වූ. නැතහොත් ඉපිද නැතිවන බැවින් තාවකාලික වූ. වෙනස්වීම කෙළවර කර ඇති, නිත්‍ය බව ප්‍රතික්‍ෂේප වන මේ කරුණු අනුව අනිත්‍ය වූ යනුයි.
“දුක්ඛං” යනු සිවු කාරණයකින් දුකවේ.
(i). දුක්ඛමණට්ඨෙන (දුකය යන සිතින්) දුක්ඛවත්‍ථුකට්ඨෙන
(දුක මූලාධාර කර ඇති බැවින්)
සත්ත සම්පීළනට්ඨෙන (නිතර පෙලීමට පත්වන අර්ථයෙන්)
සුඛ පටිපක්ඛෙන (සැපට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ අරුතින්).
“කලලං” යනු සුදුසුය. “එතං මම” යනු තණ්හාවෙන් ගැනීමයි. “එසොහමස්මි” යනු මානයෙන් ගැනීමයි. “එසො මෙ අත්තා” යනු දෘෂ්ටියෙන් ගැනීමයි. මෙහි තණ්හාවෙන් ගැනීම එකසිය අටක් වූ තණ්හා ප්‍රභේද වශයෙන් ද මානයෙන් ගැනීම නවයක් වූ මාන වශයෙන් ද දෘෂ්ටියෙන් ගැනීම දෙසැටක් මිසදිටු වශයෙන්ද දතයුතුයි.“නිබ්බින්‍දං විරජ්ජති” යනු මෙහි විරාග වශයෙන් සිවු මාර්ගය කියන ලදී.
“විරාගා විමුච්චති” යන මෙහි විමුත්ති යනු සිවු ශ්රමණ ඵලයන්ය.
මෙහිද පඤ්ච ද්වාරයෙහි ප්‍රසාදයට ගන්නා ලදී. “මනො” යනු මේ තුන් භූමියට අයත් විමසා බලන වාරයේ සිතයි.]රේරුකානේ චන්දවිමල මහා නායක හිමියන්ගේ විදර්ශනා භාවනාව පොතින්,
වැසි වස්නා කල්හි ජලාශ වල දිය බුබුළු නැඟි නැඟී වහ වහා බිදී යන්නාක් මෙන් ද, බෙරයකට ගසන කල්හි හඩ නැඟි නැඟී වහ වහා අතුරුදහන් වන්නාක් මෙන් ද, සංස්කාරයෝ ද ඉපිද ඉපිදැ වහ වහා නිරුද්ධ වෙති. නිරෝධ යනු කිසිවක් ඉතිරි නොවී නැති වී යෑම ය. එයට බිඳීම යයි ද කියනු ලැබේ. ඇසි පිය හෙලීමට ගත වන කාලය තරම්වත් පවත්නා සංස්කාරයක් ඇත්තේ ම නැත. එය තේරුම් ගැනීමට අපහසු කාරණයකි. වැඩි දුරටත් කරුණු සොයා දන්නවුන් ගෙන් ද කරුණු අසා බලා එය අවබෝධ කර ගත යුතුය.
සංස්කාරයන් ගේ ඒ වහා නිරුද්ධ වන්නා වූ ස්වභාවය බිඳෙන්නා වූ ස්වභාවය අනිත්‍ය ලක්ෂණයයි. අනිත්‍ය ලක්ෂණ ඇති සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයෝ ය. සංස්කාරයන්ගේ බිඳෙන බව ප්රධාන අනිත්‍ය ලක්ෂණය යි. දිරන බව, කෘෂවන බව, ඉදිමෙන බව, මෝරන බව, වියළෙන බව, සිදුරුවන බව, පැලෙන බව, කැපෙන බව, කැඩෙන බව, කැටිවන බව, දියවන බව, පිළුණු වන බව, කුණු වන බව, ඇඟ රැලි වැටෙන බව, කුදු ගැසෙන බව, අත් පා දරදඩුවන බව, වක්වන බව, කෙස් ලොම් පැසෙන බව, අන්ධ වන බව, බිහිරි වන බව, තවත් නොයෙක් රෝග හට ගන්නා බව, මැරෙන බව යන මේවා සංස්කාරයන්ගේ භංගය වූ ප්රධාන අනිත්‍ය ලක්ෂණය නිසා පෙනෙන අනිත්‍ය ලක්ෂණයෝය.
සංස්කාරයන් අතුරෙන් චිත්ත චෛතසික සංඛ්‍යාත නාම ධර්මයන්ගේ ආයුෂය ඉතා ම ලුහුඬු ය. චිත්තයාගේ ආයුෂය උත්පාද, ස්ථිති, භංග වශයෙන් කොටස් තුනකට බෙදනු ලැබේ. “උත්පාද” යනු විත්තය උපදින කාලයයි. “ස්ථිති” යනු උපන් චිත්තයාගේ පවත්නා කාලය යි. “හංග” යනු බිඳෙන කාලයයි. මේ කාල තුන ම ප්රමාණයෙන් සම ය. එකක් අනෙකට වඩා දික් හෝ කොට හෝ නැත. උත්පාද ස්ථිති භංග යන මේ කාලත්‍රය චිත්තයක ආයුෂය ය. ක්ෂණත්‍රය වූ චිත්තයාගේ ආයු කාලයෙහි ලුහුඬු බව දැක්වීමට උපමාවකුදු නැත, ඇසි පිය හෙලන කාලය, අසුරු ගසන කාලය යන මේ කාල දෙක ලෝකයෙහි ඉතා ම කෙටි කාල සැටියට සලකනු ලැබේ. උත්පාදාදි ක්ෂණත්‍රය වූ චිත්තයාගේ ආයු කාලය, ඉතා කෙටි කාලය වූ ඇසි පිය වරක් හෙළන කාලය, කෝටි ගණනකට බෙදු කල්හි ලැබෙන එක් කොටසක් පමණ වන බව අභිධර්ම පොත් වල දක්වා තිබේ. එය තේරුම් ගත හැකි වන්නේ චිත්තවීථි පිළිබඳ මනා දැනුමක් ඇති කර ගත් කල්හිය. රූපයාගේ ආයුෂය චිත්තයාගේ ආයුෂය මෙන් සතළොස් ගුණයක් වේ. චිත්තායුෂය මෙන් සතළොස් ගුණයක් වුවද ,රූපයාගේ ඒ ආයු කාලය ද ඉතා කෙටිය. එයත් ඇසිපිය හෙළන කාලයෙන් ලක්ෂයෙන් පංගුවකටත් වඩා කෙටි කාලයකි.
අනිත්‍ය ලක්ෂණය මැනවින් තේරුම් ගත හැකි වනුයේ, උපන් සංස්කාරයන් නොපවත්නේ වහා බිඳී යන්නේ අනිත්‍ය වන්නේ කවර හේතුවක් නිසාද? සංස්කාරයන්ගේ ආයුෂය මෙපමණ කෙටි නම් අප ඉදිරියෙහි පෙනෙන නානා විධ වූ මේ වස්තූන් බොහෝ කල් නො නැසී පවතිනු පෙනෙන්නේ කවර හේතුවකින් ද? යන මේ ප්රශ්න දෙක විසදා ගත් කල්හිය. එබැවින් යෝගාවචරයන් විසින් මේ ප්රශ්න දෙක මැනවින් විසඳා ගැනීමට උත්සාහ කළ යුතුය. පරමාර්ථ ධර්මයෝ වනාහි කර්කශ බව ආදි ක්‍රියාවෝ ය. ඒවා ද්‍රව්‍යයෝ නො වෙති. ශරීරයක් හෝ සටහනක් හෝ ඒවාට නැත. එහෙයින් :-
“සබ්බෙපිහි ධමමා තං තං ක්‍රියා මත්තාව හොන්ති,
න තෙසු දබ්බං වා සණ්ඨානං වා විග්ගහො වා උපලබ්භති” යි කීහු.සිද්ධියෙන් පසුව අභාවප්‍රාප්ත වීම ක්‍රියාවන්ගේ ස්වභාවය ය. අත එසැවීම, එක් ක්‍රියාවකි. ඒ එසවීම් ක්‍රියාව පවතින්නේ අතේ එසවීම කරන තෙක් පමණෙකි. ඔසවා අවසන් වීමෙන් පසු ඒ ක්‍රියාව නැත. ඔසවා අවසන් වීමෙන් පසු ඒ ක්‍රියාවට තිබිය හැකි බවක් ද නැත. අත පහත් කිරීම තවත් ක්‍රියාවෙකි. එය පවත්නේ ද අත පහත් වන තුරුය. පහත් වීමෙන් පසු ඒ ක්‍රියාව නැත. ගමන එක් ක්‍රියාවකි. යන තෙක් එය පවත්නේය. නැවතීමෙන් එය අවසන් වන්නේය. නැවතීමෙන් පසු ගමන ක්‍රියාව නැත. ඉන් පසු එයට තිබිය නො හැකිය. දවසේ සකල ක්‍රියාවෝ ම සිද්ධියෙන් පසු කිසිවක් ඉතිරි නොවී අභාවප්‍රාප්ත වෙති. ඉපිද කලක් නො පැවතී නාම – රූප ධර්මයන් වහා නිරුද්ධ වන්නේ ද ඒවා ක්‍රියා ම වන බැවිනි.
රූප ධර්ම සැණෙකින් නිරුද්ධ වෙත හොත් ගස් ගල් ආදි වස්තූන් බොහෝ කල් පවතිනු පෙනෙන්නේ කෙසේද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු මෙසේය :-
අබ ඇටයක් පමණ වූ වස්තුවෙක වුව ද රූප කලාප ලක්ෂ ගණනකට වඩා ඇත්තේය. නිරුද්ධ වන නමුත් ඒ සියල්ල එක වරම නිරුද්ධ නොවේ. රූප කලාපයක ජීවන කාලය චිත්තක්ෂණ සතළොසක් බව පෙර කියා ඇත. උත්පාද ස්ථිති භංග වශයෙන් චිත්ත කාලය නැවත තුනට බෙදන බැවින් සතළොස් චිත්තක්ෂණය වූ ඒ කාලය, කුඩා කාල එක් පනසකට බෙදන්නේ ය. එයින් පළමුවන කොටස රූපයාගේ උත්පාද කාලයයි. පනස් එක්වන කොටස භංග කාලයයි. ඉතිරි කාල කොටස් එකුන් පනස රූපයාගේ ස්ථිති කාලයයි. (පවත්නා කාලය යි.)
අපේ ඇසට පෙනෙන එක එක වස්තුවක පනස් එක් කාලයන්ගෙන් එක් කාලයක් ගත කළා වූ රූප කලාපයෝ ද ඇත. කාල කොටස් දෙකක් ගත කළා වූ රූප කලාපයෝ ද, තුන සතර ගත කළා වූ රූප කලාපයෝ ද ඇත. මෙසේ පනස් වන කාල කොටස දක්වා ගත කළ රූප කලාපයෝ ද ඇත. රූප කලාපය බිදී අවසන් වන්නේ, පනස් එක් වන කාල කොටසේදී ය. යම් කිසි වස්තුවකට අයත් වූ රූප කලාප සමූහයෙක පනස් එක් වන ක්ෂණයට පැමිණි රූප කලාපය නිරුද්ධ වන කල්හි, පනස් එක් වන ක්ෂණයට එතෙක් නො පැමිණි බොහෝ රූපයෝ ඉතිරිව පවතිත්. එක් වස්තුවෙක ඇති තාක් රූප කලාපවල නිරෝධය එක වර ම සිදු නො වේ.
රූප කලාපයෝ ද දරුවන් උපදවන්නේය. එක් එක් රූප කලාපයක් නිරුද්ධ වන්නේ තමාගේ ජාතියට අයත් තවත් රූප කලාප එකක් හෝ වැඩි ගණනක් ඉපදවීමෙන් පසුවය. මැරෙන මිනිසුන් දරුවන් උපදවා තබා මැරෙන බැවින් කොතෙක් මිනිසුන් මළ ද, ලෝකයේ සිස් බවක් නො වන්නාක් මෙන් එක් වස්තුවකට අයත් රූප කලාප කොතෙක් නිරුද්ධ වුවත්, ඒවා තමාට සමාන වූ තවත් රූප කලාප උපදවා ම නිරුද්ධ වන හෙයින්, ඒ ඒ වස්තුවල අඩුවක් නො පෙනේ. නිරුද්ධ වන රූප කලාපය දරු රූප කලාප උපදවා නිරුද්ධ වන බැවින් ද, සියලු ම රූප කලාප එකවර නිරුද්ධ නො වන බැවින් ද, රූප කලාපයන්ගේ උත්පාද නිරෝධ දෙක අතර නො දැකිය හැකි සේ ඉතා වේගයෙන් සිදු වන බැවින් ද, ගස් ගල් ආදි වස්තු නො වෙනස් වන බොහෝ කල් පවත්නා සේ පෙනේ. සෑම වස්තුවක ම ඇසිපිය හෙළන පමණ කාලයකුත් නැවතීමක් නැති වැ සිදුවන රූපයන්ගේ ඉපැදීම හා බිඳීම හා සන්තතියෙන් හෙවත් වේගයෙන් පවත්නා පරම්පරා සම්බන්ධයෙන් වැසී තිබේ. එය දක්නට සන්තති ප්‍රඥප්ති බිඳ බලනු.
දරු රූප කලාප උපදවා රූපයෝ නිරුද්ධ වෙතියි කී මුත්, සෑම කල්හිම එය එසේ නොවේ. පරම්පරා ගණනක් ගත වීමෙන් දුබල වූ රූප කලාපයෝ ද, දරු රූප ඉපැදවීමට වුවමනා ප්‍රත්‍යයන් නොලැබූ රූප කලාපයෝ ද විරුද්ධ ප්‍රත්‍යයන් ගේ ස්පර්ශය ලත් රූප කලාපයෝද, දරු රූප නූපදවාම නිරුද්ධ වෙති. අප ඉදිරියෙහි ඇති බොහෝ වස්තූන් කලෙකදී සර්වප්රකාරයෙන් ම අභාවප්‍රාප්ත වනුයේ එහෙයිනි.
පෘථිවි ආදි ධාතූහු ක්‍රියාවෝ ම නම්, සත්ත්ව ශරීර ගස් ගල් ආදි වස්තූන් ඇති සේ පෙනෙන්නේ කවර හේතුවකින් ද යන බවද මෙහි ලා විසඳා ගත යුතු ගැඹුරු කරුණකි. යම්කිසි තැනක සාතිශය වේගයෙන් ක්‍රියා පරම්පරාවක් සිදුවේ නම් එතැන නැති ද්‍රව්‍යයක් ඇතුවා සේ පෙනේ. වේගයෙන් ගිනි පෙනෙල්ලක් කරකැවුව හොත් එහි ගමන් වේගය නිසා ගිනිපෙනෙල්ල යන මාර්ගය ගිනි වලල්ලක් සේ පෙනේ. ගරාදි ඇති රෝදයක් වේගයෙන් කැරකෙන කල්හි එය ඒක ඝන වස්තුවක් හෙවත් ලෑල්ලක් සේ පෙනේ. ඇසට පෙනෙනු පමණක් නොවේ. ළං ළංව ගරාදි පිහිටි රෝදයක් අධික වේගයෙන් කරකැවෙන කල්හි එය අතගා බැලුව හොත් අතට දැනෙන්නේ ද අතර සිදුරු ඇති දෙයක් ලෙස නොව, මට්ටමට ඇති ඒක ඝන වස්තුවක් ලෙසය. එසේ පෙනීම, දැනීම, අතරක් නැති තරමට වේගයෙන් ක්‍රියා පරම්පරාවක් පවත්නා කල්හි ඇත්තා වූ ස්වභාවයකි.
අතක් පයක් ක්‍රියා කරවීමට වුවමනා වන අවකාශය සේ විශාල අවකාශයක් පරමාර්ථ ධාතුමය ක්‍රියාවකට වුවමනා නැත. එක් එක් පරමාර්ථ ධාතුමය ක්‍රියාවෙක් වීමටත් පැවැත්වීමටත් වුවමනා වන්නේ පරමාණුවකට වුවමනා අවකාශයකටත් වඩා සිය ගුණයෙන් දහස් ගුණයෙන් කුඩා තැනෙකි. අතරක් නො සෙවිය හැකි තරමට වේගයෙන්, පරම්පරා වශයෙන් පහළ වන්නා වූ ද එකෙකින් අනෙක වෙන් කළ නො හැකි පමණට එකිනෙක ගැටී පවත්නා වූ ද කෝටි ගණනක් පරමාර්ථ ධාතුමය ක්‍රියා පරම්පරාවන්ගේ පැවැත්මට, අබ ඇටයක තරම් වූ අවකාශය ප්රමාණ වන්නේය. පරමාර්ථ ධාතුමය ක්‍රියා රාශියක් එසේ පවත්නා කල්හි ඒවායේ සූක්ෂම භාවය ද වේගවත් බව ද එකිනෙක ගැටී පවත්නා බව ද නිසා ඒ ක්‍රියා රාශිය “වේගයෙන් ගමන් කරන ගිනි පෙනෙල්ල ගිනි චක්‍රයක් සේ පෙනෙන්නාක් මෙන් ද, වේගයෙන් භ්‍රමණය වන චක්‍රය ඒකඝන වස්තුවක් සේ පෙනෙන්නාක් මෙන් ද” ඝන වූ එක් වස්තුවක් සේ පෙනෙන්නේය. දැනෙන්නේ ය. එහි ධාතුමය ක්‍රියා රාශිය සන්තති, සමූහඝන දෙකකින් වැසී තිබේ.
නුවණින් ඝනය දුරුකොට පරමාර්ථය සොයා ගෙන ඝනය හෙවත් වස්තුව, පරමාර්ථ ධාතුමය ක්‍රියා වේගය නිසා ඇති සේ පෙනෙන නමුත් සත්‍ය වශයෙන් නැති බවත්, ක්‍රියා රාශිය පමණක් ඇති බවත් අවබෝධ කැරගත යුතුය. මේවා ගැඹුරු කරුණු ය. පොත පත කියැවූ පමණෙකින් ම, අනුන් කියනු ඇසූ පමණකින් ම අවබෝධ වන කරුණු නොවේ. පොත පතට අනුව දන්නවුන්ගේ කියුම් අනුව කලක් කල්පනා කළ කල්හි ම විමසූ කල්හි ම අවබෝධ වන කරුණුය. අවබෝධ කර ගැනුමට උත්සාහ කරනු.
SN 02-07-02. රූප සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක.ඉක්බිති, ආයුෂ්මත් රාහුල මහණහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, භාග්‍යවතුන්වහන්සේට වැඳ එක් පැත්තක හිඳ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ට මෙසේ කීයේය.
” ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට කොටින් දහමක් දෙසන කරන සේක් නම් යෙහෙකි. මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා, හුදෙකලාව, පිරිසෙන් වෙන්ව, අප්‍රමාදව, කෙලෙස් තවන වීර්‍ය්‍යයෙන් යුක්තව, නිවන කරා යවන ලද සිත් ඇතිව, වාසය කරන්නෙමි”යි කියායි.එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ධර්මය දෙසනා කල සේක
“රාහුලය, ඒ කිමැයි හඟන්නෙහිද?
රූපය
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් අනිත්‍යයද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි දුකය.’‘යමක් අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ශබ්දය,
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක් නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ගන්ධය,
නිත්‍යය හෝ
අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක් නම්, පෙරළෙන සුළු නම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය’‘රසය, නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක් නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ස්පර්ශය,
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍යය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’,
‘ස්වාමීනි, දුකය.’යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක් නම්, පෙරළෙන සුළුනම්
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’ධර්මයන්,
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් අනිත්‍ය නම්,
දුක් නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’රාහුලය,
මෙසේ දකින්නාවූ, ශ්‍රැතවත්ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයා
රූපයෙහිත් කලකිරෙයි.
ශබ්දයෙහිත් කලකිරෙයි.
ගන්ධයෙහිත් කලකිරෙයි.
රසයෙහිත් කලකිරෙයි.
ස්පර්ශයෙහිත් කලකිරෙයි,ධර්මයෙහිත් කලකිරෙයි.
කලකිරුණේ නො ඇලෙයි.
නො ඇලීමෙන් ක්ලෙශයන්ගෙන් මිදෙන්නේය.
මිදුනු කල්හි,”මිදුනේය” යන ඤාණය උපදියි.
ඉපදීම කෙළවර විය.
බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි හැසිර නිම කරන ලද්දේය.
කළයුත්ත කරන ලද්දේය.
මින්පසු මේ භවයේදී කළ යුත්තක් නැතැයි දැන ගනියි.(දෙවෙනි රූප සූත්‍රය නිමි.)
දෙවැනි සූත්‍රයේ – පඤ්චද්වාරයන්හි අරමුණ ම පවතියිSN 02-07-03. විඤ්ඤාණ සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක.ඉක්බිති, ආයුෂ්මත් රාහුල මහණතෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, භාග්‍යවතුන්වහන්සේට වැඳ එක්පැත්තක හුන්නේය. එක් පැත්තක හුන්නාවූ, ආයුෂ්මත් රාහුල මහණතෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හට මෙය කීයේය. ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට කොටින් දහම් දෙසනසේක් නම් යෙහෙකි. ඒ මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා, තනිව, වෙන්ව, අප්‍රමාදව, කෙලෙස් තවන වීර්‍ය්‍යයෙන් යුක්තව, නිවන කරා යවන ලද සිත් ඇතිව, වාසය කරන්නෙමියි” කියායි.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ධර්මය දෙසනා කල සේක
‘රාහුලය, ඒ කිමැයි හඟින්නෙහිද?
චක්ඛු විඤ්ඤාණය නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘සෝත විඤ්ඤාණය
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ඝාණ විඤ්ඤාණය
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය, එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි එය නුසුදුසුය.’‘ජිව්හා විඤ්ඤාණය
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය, එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘කාය විඤ්ඤාණය
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘මනෝ විඤ්ඤාණය
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘රාහුලය,
මෙසේ දකින්නාවූ, ශ්‍රැතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයා
චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙහිත් කලකිරෙයි.
සෝත විඤ්ඤාණයෙහිත් කලකිරෙයි.
ඝාණ විඤ්ඤාණයෙහිත් කලකිරෙයි.
ජිව්හා විඤ්ඤාණයෙහිත් කලකිරෙයි.
කාය විඤ්ඤාණයෙහිත් කලකිරෙයි.
මනෝ විඤ්ඤාණයෙහිත් කලකිරෙයි.කලකිරුණේ නොඇලෙයි.
නොඇලීමෙන් ක්ලේශයන්ගෙන් මිදෙන්නේය.
මිදුනු කල්හි මිදුනේය යන ඤාණය උපදියි.
ඉපදීම කෙළවර විය.
බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි හැසිර නිම කරන ලද්දේය.
කළයුත්ත කරන ලද්දේය.
මින්පසු මේ ආත්මභාවය පිණිස කළයුත්තක් නැතැයි දැනගනියි.’(තුන්වෙනි විඤ්ඤාණ සූත්‍රය නිමි.)
තෙවන සූත්‍රයේ – පඤ්චද්වාරයේ මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් ප්රසාද වස්තුක සිතම ලැබේ. ත්‍රෛභූමික වූ සම්මසත වාරයෙහි සිතම මෙහිදීද ගන්නා ලදී. මෙසේ සෑම තැන්හිම මෙම ක්රමය පැමිණවියSN 02-07-04 සම්ඵස්ස සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක.ඉක්බිති, ආයුෂ්මත් රාහුල මහණහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, භාග්‍යවතුන්වහන්සේට වැඳ එක්පැත්තක හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හට මෙය කීයේය. “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට කොටින් දහම් දෙසනසේක් නම් යෙහෙකි. ඒ මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා, තනිව, වෙන්ව, අප්‍රමාදව, කෙලෙස් තවන වීර්‍ය්‍යයෙන් යුක්තව, නිවන කරා යවන ලද සිත් ඇතිව, වාසය කරන්නෙමියි කියායි.”
එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ධර්මය දෙසනා කල සේක.
‘රාහුලය,
ඒ කිමැයි හඟින්නෙහිද?
චක්ඛු සම්ඵස්සය නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් අනිත්‍යද, එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
‘ස්වාමීනි දුකය.’‘යමක් අනිත්‍ය නම්, දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි. එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
– ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘සෝත සම්ඵස්සය නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද, එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය’
‘යමක් අනිත්‍ය නම්, දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය, එය මම වෙමි. එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ඝාන සම්ඵස්සය නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් අනිත්‍යද, එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි දුකය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්, දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය, එය මම වෙමි. එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ජිව්හා සම්ඵස්සය නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද, එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි දුකය.’
‘යමක් අනිත්‍ය නම්, දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය, එය මම වෙමි. එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘කාය සම්ඵස්සය නිත්‍යයද? අනිත්‍යය ද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් අනිත්‍යයනම්,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් අනිත්‍ය නම්, දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය, ඒ මම වෙමි. එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘මනෝ සම්ඵස්සය නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් අනිත්‍යනම්, එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි දුකය.’
‘යමක් අනිත්‍ය නම්, දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය, එය මම වෙමි. එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’“රාහුලය,
මෙසේ දකින්නාවූ,
ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයා චක්ඛු සම්ඵස්සයෙහිත් කලකිරෙයි.
සෝත සම්ඵස්සයෙහිත් කලකිරෙයි.
ඝාන සම්ඵස්සයෙහිත් කලකිරෙයි.
ජිව්හා සම්ඵස්සයෙහිත් කලකිරෙයි.
කාය සම්ඵස්සයෙහිත් කලකිරෙයි.
මනෝ සම්ඵස්සයෙහිත් කලකිරෙයි.
කලකිරුණේ නොඇලෙයි.
නොඇලීමෙන් ක්ලේශයන්ගෙන් මිදෙන්නේය.
(ක්ලේශයන්ගෙන්) මිදුනු කල්හි මිදුනේය යන ඤාණය උපදියි.
ඉපදීම කෙළවර විය.
බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි හැසිර නිම කරන ලද්දේය.
කළයුත්ත කරන ලද්දේය.
මින්පසු මේ ආත්මභාවය පිණිස කළයුත්තක් නැතැයි දැනගනියි.”(සතරවෙනි සම්ඵස්ස සූත්‍රය නිමි.)
SN 02-07-05. වේදනා සූත්‍රය
[වේදනාව යනු වින්දනය යි. සිංහලෙන් එය විඳීම ලෙස තේරුම් ගැනීම වඩා සුදුසුය. දුක්ඛ, සුඛ හා මධ්‍යස්ත ලෙස වේදනාව, විඳීම තුන් ආකාර ලෙස අප දනිමු.]
පුජනීය මාන්කඩවල සුදස්සන ස්වාමින් වහන්සේ කල දේශනාවක්
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක.ඉක්බිති, ආයුෂ්මත් රාහුල හිමියෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, භාග්‍යවතුන්වහන්සේට වැඳ එක්පැත්තක හුන්නේය. එක් පැත්තක හුන්නාවූ, ආයුෂ්මත් රාහුල මහණතෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හට මෙය කීයේය. ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට කොටින් දහම් දෙසනසේක් නම් යෙහෙකි. ඒ මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා, තනිව, වෙන්ව, අප්‍රමාදව, කෙලෙස් තවන වීර්‍ය්‍යයෙන් යුක්තව, නිවන කරා යවනලද සිත් ඇතිව, වාසය කරන්නෙමියි” කියායි.
එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ධර්මය දෙසනා කල සේක.
‘රාහුලය,
ඒ කිමැයි හඟින්නෙහිද?
චක්ඛු සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් අනිත්‍යනම්, එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්, දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්, එය මාගේය. එය මම වෙමි. එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’
‘සෝත සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමකු වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්, දුක්නම්,
පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය, එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ඝාන සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?
’-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ජිව්හා සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද?
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් අනිත්‍යය නම්, දුක්නම්,
පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය, එය මම වෙමි. එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘කාය සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්
එය මාගේය, එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘මනෝ සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය, එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘රාහුලය,
මෙසේ දකින්නාවූ, ශ්‍රැතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයා
චක්ඛු සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාවෙහිත් කලකිරෙයි.
සෝත සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාවෙහිත් කලකිරෙයි.
ඝාන සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාවෙහිත් කලකිරෙයි.
ජිව්හා සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාවෙහිත් කලකිරෙයි.
කාය සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාවෙහිත් කලකිරෙයි.
මනෝ සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාවෙහිත් කලකිරෙයි.කලකිරුණේ නොඇලෙයි.
නොඇලීමෙන් ක්ලේශයන්ගෙන් මිදෙන්නේය.
(ක්ලේශයන්ගෙන්) මිදුනු කල්හි මිදුනේය යන ඤාණය උපදියි.
ඉපදීම කෙළවර විය.
බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි හැසිර නිම කරන ලද්දේය.
කළයුත්ත කරන ලද්දේය.
මින්පසු මේ භවයේ කළයුත්තක් නැතැයි දැනගනියි.’(පස්වෙනි වේදනා සූත්‍රය නිමි.)
READ
SN 02-07-06 සඤ්ඤා සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක.ඉක්බිති, ආයුෂ්මත් රාහුල මහණහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, භාග්‍යවතුන්වහන්සේට වැඳ එක්පැත්තක හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හට මෙසේ කීයේය. “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට කොටින් දහම් දෙසනසේක් නම් යෙහෙකි. ඒ මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා, තනිව, වෙන්ව, අප්‍රමාදව, කෙලෙස් තවන වීර්‍ය්‍යයෙන් යුක්තව, නිවන කරා යවන ලද සිත් ඇතිව, වාසය කරන්නෙමියි කියායි., එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ධර්මය දෙසනා කල සේක.
‘රාහුලය,
ඒ කිමැයි හඟන්නෙහිද?
රූප සංඥාව නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක් නම් පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ශබ්ද සංඥාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක් නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ගන්ධ සංඥාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක් නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘රස සංඥාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?
’-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක් නම්, පෙරළෙන සුළුනම්
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ස්පර්ශ සංඥාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් අනිත්‍ය නම්,
දුක් නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ධර්ම සංඥාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක් නම්, පෙරළෙන සුළු නම් එය මාගේය.
එය මම වෙමි. එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’“රාහුලය,
මෙසේ දකින්නාවූ, ශ්‍රැතවත්ආර්‍ය්‍ය ශ්‍රාවයා
රූප සංඥාවෙහිත් කලකිරෙයි.
ශබ්ද සංඥාවෙහිත් කලකිරෙයි.
ගන්ධ සංඥාවෙහිත් කලකිරෙයි.
රස සංඥාවෙහිත් කලකිරෙයි.
ස්පර්ශ සංඥාවෙහිත් කලකිරෙයි.
ධර්ම සංඥාවෙහිත් කලකිරෙයි.කලකිරුණේ නොඇලෙයි.
නොඇලීමෙන් ක්ලේශයන් ගෙන් මිදෙන්නේය.
මිදුනු කල්හි මිදුනේය යන ඤාණය උපදියි.
ඉපදීම කෙළවර විය.
බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි හැසිර නිම කරණ ලද්දේය.
කළයුත්ත කරන ලද්දේය.
මින්පසු මේ ආත්මභාවය පිණිස කළ යුත්තක් නැතැයි දැනගනියි.”(හයවෙනි සංඥා සූත්‍රය නිමි.)
[සංඥාව:- සංඥාව යනු හඳුනා ගැනීමයි. මේ ජීවිතය පුරා මේ වන තෙක් අප විසින් හඳුනා ගන්නා ලද දේවල් ප්රමාණය මෙතැකැයි කියා ගණනය කළ නොහැක. සංසාරය පුරාම කොතෙක් නම් හඳුනා ගැනීම් සිදුකරන්නට ඇත්ද? සංඥා ස්කන්ධය ලෙස එය හඳුන්වන්නේ එබැවිනි.
වර්ණ වශයෙන්, හොද නරක වශයෙන්, ලස්සන, කැත, උස,කොට නම්, ආදී නොයෙක් ලෙසින් අප හඳුනා ගැනීම් කරන්නෙමු. ඇසට දකින රූප හඳුනා ගන්නෙමු. කනට ඇසෙන ශබ්ද, නාසයට දැනෙන ගඳ සුවඳ, දිවට දැනෙන රස, කයට දැනෙන ස්පර්ශ, මනසට එන අරමුණු ආදී ලෙසින් ඉන්ද්‍රියන්ට ලැබෙන අරමුණු සියල්ල අප විසින් නොයෙක් ආකාරයෙන් හඳුනා ගනී.
සංඥාව ඇතිවීමට නම් ඵස්සය ඇතිවිය යුතුය. ඇසත්, බාහිර රූපයත්, විඥානයත් එකතුව ඵස්සය ඇතිවීමෙන් අනතුරුව සංඥාව ජනිත වේ. සංඥාව ඇතිවීමට බලපාන අනෙක් ප්‍රාධනම දෙය නම් සිත තුළ පවතින අවිද්‍යාවයි. අප විසින් හඳුනා ගන්නා ආකාරයට අනුව වේදනාව ජනිත වේ.
නොයෙකුත් දේවල් හඳුනා ගන්නා ආකාරය එක් එක් පුද්ගලයාට අනුව වෙනස් වේ. ඔහු විසින් අතීතයේ දැනගෙන සිටින ආකාරය, ඔහුගෙ මනසේ ස්වභාවය, ඔහුගේ චරිත ලක්ෂණය ආදී කරුණු මත සංඥාව වෙනස් වේ. අප විසින් මෙලොව අපට අසන්නට දකින්නට විඳින්නට ලැබෙන සියලූම දේට සංඥා අලවා, ඒවා නැවත හඳුනාගැනීමේදී එම සංඥාවන් භාවිතා කරයි. ඒවා පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට , සංසාරයෙන් සංසාරයට යයි.
පුද්ගල නාම, රටවල්, නගර, පරම්පරා නාම, රැකියා නාම ආදී සියල්ල සංඥාවන් වේ. මාස, අවුරුදු , දින, අංක, බඩු මුට්ටු වල නම්, මේවා සියල්ලත් හඳුනා ගැනීමේ පහසුව පිණිස , භාවිතයේ පහසුව පිණිස යොදන ලබන සංඥාවන්ය.
භාෂාවක් යනු තනිකරම සංඥාවන් ගොඩකි. ඇතැම් විට එකම වචනයට විවිධ භාෂාවන්හි එන අර්ථය වෙනස්ය. එවිට ඒ ඒ රටේ මිනිසුන්ට එම වචනය ඇසීමේදී සිතට දැනෙන දේ වෙනස්ය. එය සංඥාවේ මුළාවයි. අප ඉගෙන ගන්න සියළු දේ සංඥාවන්ය.
අලුත ඉපදුණු දරුවකුගේ සිත තුළ සංඥාවන් ඉතාමත් අල්පය. බාහිර අය විසින් ඔහුට නොයෙකුත් සංඥාවන් උගන්වයි. හොද නරක ලෙසින් දේවල් උගන්වයි. ඇතැම් වචන හොදද, නරකද යන්න ඔහුට අවබෝධයක් නැත. ඒ එයින් අප ගන්නා සංඥාව එම දරුවා නොගන්නා හෙයිනි.
වයසින් වැඩෙත්ම සංඥාවන්ද ඇතැම් විට වෙනස් වේ. පෙර හොද යැයි ගත් දේ පසුව එසේ නොවේ. පෙර ලස්සන යැයි සිතූ දේ පසුව වෙනස් වේ. කැමති ලෙසින් හඳුනා ගත් අය පසුව අකැමැති වේ. මෙසේ සංඥාව වෙනස් වන විට ඒ අනුව ඇතිවන වේදනාවද, සංස්කාරද වෙනස් වේ.
ඇත්ත වශයෙන්ම නැති දෙයක් සඳහා සංඥාවන් යොදා, ඒවාට වටිනාකම් දී, උපාදානයන් ඇතිකරගනී. එය මෝහය නිසා සිදුවන්නකි. මැණිකක් යනු වටිනා දෙයක් වන්නේ එයට කවා ඇති සංඥාව නිසාය. ඒවා ඉහළ අගයකට විකිණේ. නමුත් අවිද්‍යාව දුරු කළ රහතන් වහන්සේ කෙනකුට, මැණිකක් යනුද සාමාන්‍ය ගල් කැටයක් වැනිම දෙයකි. උන් වහන්සේට එහි ඇති අමුතු වටිනාකමක් නොමැත.
තවද මැටියෙන් පිළිමයක් සාදා අලංකාර ලෙසින් වර්ණ ගන්වා, එය දෙවි කෙනෙක්ගේ ආකෘතියක් ලෙසින් වන්දනාමාන කර සිත ප්‍රීතිමත් කර ගැනීමට හැකිය. එම පිළිමයටම එම වන්දනාව හෙළා දකින කෙනෙක් නම්, නිග්‍රහ කර ද්වේශයක් ඇතිකර ගත හැක. ඇත්තෙන්ම එතන ඇත්තේ මැටි, වතුර සහ වර්ණ සායම් පමණි. ඉතිරි සියල්ල ඇත්තේ එම පුද්ගලයන්ගේ සිතේය.
බෞද්ධ ජනතාවට රුවන්වැලි සෑය, බුදු පිළිම, බෝ ගස, බෞද්ධ කොඩි ආදී දෑ සිහිපත් කරන විට එන සංඥාවත්, ඉන් පසු සිතට එන හැඟීම්ද, අන්‍ය ආගමික අයට ඒවා කෙරෙහි ඇතිවන සංඥාත්, හිත් වලට එන හැඟීම්ද අහසට පොළොව මෙනි.
පරමාර්ථ වශයෙන් ගත් කළ සතර මහ ධාතුන් හැර කිසිවක් එහි නොමැත. නමුත් එක් එක් අය ජනිත කරගත් සංඥාවන් අනුව ඇතිවන වේදනාවන්, සංස්කාරයන් වෙනස් වේ. හොද යහපත් ලෙසින් සංඥාවන් ජනිත කරගත් කෙනා, සතුටක්, ශාන්තියක් ලබන අතර, ඒවා කෙරෙහි ගැටුන අය ද්වේශයක් සකස් කර ගනී. එකම දෙයක් කෙරෙහි මෙසේ වෙනස් වූ ආකල්ප ඇතිවන්නේ ඒවා බාහිර රූපය තුළ නොව, එක් එක් පුද්ගලයාගේ සිතේම පවතින දේවල් නිසාය.පිරිමියකුට ස්පර්ශයක් ලැබුණ විට එය පිරිමියකුගේ නම් උදාසීන හැඟීමකුත්,එය කාන්තාවකගේ නම් රාග සිතිවිලිත් ජනිත වන්නේ මෙලෙසින් සංඥාව ක්‍රියාත්මක වන ආකාරය මතය. කාගේ ස්පර්ශයක්ද නොදැන සිටින තාක් ඇති නොවන හැඟීම, එම ස්පර්ශය කාන්තාවකගේ බව දැනගත් පසු ඇතිවේ. එය සංඥාව නිසා වේදනා ස්කන්ධයේ ක්‍රියාත්මක වීමයි.
කුමන ආකාරයෙන් හඳුනාගත්තද, සංඥාව අනිත්‍ය වේ. දුක් වේ. අනාත්ම වේ.
පෙර හඳුනා ගත් සංඥා එතනම නිරුද්ධ වී ගොස් ඇත.
එකම දෙය එකම ආකාරයෙන් හඳුනා ගත්තද, දැන් ඇතිවන්නේ පෙර ඇතිවූ සංඥා ස්කන්ධය නොවේ. ඒ සිතිවිලි එතනම නිරෝධයට පත් විය. දැන් ඇතිවන්නේ වෙනම සිතිවිලිය. ඇතැම් විට පෙර ඇතිවූ සංඥාවන් , දැන් සහමුළින්ම වෙනස් වී ඇත. පෙර ප්‍රිය ලෙසින් හඳුනා ගත් දේ, දැන් අප්‍රිය වී ඇත. පෙර ලස්සන දේ දැන් කැත වී ඇත.ඇතැම් විට අප සංඥාවෙන් මෙනෙහි කරන දෙයෙහි යථා ස්වරූපය තනිකරම වෙනස් වී ඇතිවා විය හැක. අපගේ පාසල් මිතුරකු අප දැන් මතක් කරන විට, අපගේ සිතට ඔහුව නැඟෙන්නේ බොහෝ විට අවසන් වරට දුටු රූපය සංඥාවකිනි. නමුත් ඔහු දැන් හාත්පසින්ම වෙනස් රූපයකට බඳුන්වී ඇත. එහෙයින් සංඥාවෙන් අප හඳුනාගත් දෙය තනිකරම මුලාවකි.
තවද සංඥාව මහා දුක් සාගරයකි. එක් එක් දේවල් එක් එක් ආකාරයෙන් හඳුනාගත් නිසා අපට ලැබුණු වේදනා අනන්තය. ඒවා නිසා සසර දික් ගැසුණු අතර, සසර පුරා අනන්ත දුක් විඳ ඇත. බුදු පිළිම කඩා බිඳ දමන අන්‍ය ආගමික අයකු, එසේ කරන්නේ ඒවා නරක ලෙසින් හඳුනා ගෙන, ඒවා කෙරෙහි ද්වේශයක් ජනිත කරගත් බැවිනි. නමුත් ද්වේශ සිතින් ඔහු කල දෑ ඔහුට කොපමණ නම් විපාක සකස් කර දෙයිද.. මෙසේ ගත් කල සංඥාව මහත් භයංකාර දෙයකි. සසර දුගතියට ඇඳ දමන දෙයකි. එම නිසා මෙම සංඥාවට භිය විය යුතුය.
තවද සංඥාව අපට කැමති පරිදි ඇති කර නොගෙන සිටීමට නොහැක. එය අපේ පාලනයේ නැත. අවිද්‍යාව ඇතුළු අනෙකුත් හේතු ඇති කල්හි, ඵස්සය ඇති කල්හි, සංඥව නිරුත්සාහකව ඇතිවේ. එම නිසා එය අනාත්මය.
මෙසේ සංඥා ස්කන්ධය තුළ පවත්නා අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ස්වභාවය අවබෝධ කරගත යුතුය.
සංඥාව නිසා සසර මුලාවට පත්වන ආකාරය අවබෝධකරගත යුතුය. එවිට සංඥාවට ආස කරමින්, එය උපාදාන කරමින් , කුසල් අකුසල් සංස්කාර රැස් කිරීම නතර කිරීමේ මාර්ගයට බැසගත හැක.සමාධිමත් සිතින් මෙම සංඥාවේ ඇතිවීම් නැතිවීම් දකිමින්, එහි නිරෝධය අත්දකිමින් , සංඥාවත් ඇතුළුව සියළු නාම ධර්මයන්ගේ නිරෝධය ප්රත්යක්ෂව අත්දකිමින්, නිවනට සිත පත් කර ගැනීමට එවිට හැකිවනු ඇත.
ඒ සඳහා පියවරෙන් පියවර මෙලෙසින් නාම ධර්මයන්ගේ යථා ස්වරූපය අවබෝධ කරගැනීම කළ යුතු වන්නේය.]SN 02-07-07 සඤ්චෙතනා සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන්වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද, ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක.ඉක්බිති ආයුෂ්මත් රාහුල මහණතෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනෙක්හිද, එතැන්හි පැමිණියේය. පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක් පැත්තක හුන්නේය. එක් පැත්තක හුන්නාවූ, ආයුෂ්මත් රාහුල මහණතෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේහට මෙය කීයේය. “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට කොටින් දහම් දෙසන සේක්නම් යෙහෙකි. ඒ මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා, තනිව, වෙන්ව, අප්‍රමාදව, කෙලෙස් තවන වීර්‍ය්‍යයෙන් යුක්තව, නිවන කරා යවන ලද සිත් ඇතිව, වාසය කරන්නෙමියි” කියායි.
එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ධර්මය දෙසනා කල සේක.
‘රාහුලය, ඒ කිමැයි හඟින්නෙහිද?
රූප සඤ්චෙතනාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?
’-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’
‘ශබ්ද සඤ්චෙතනාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?
’-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ගන්ධ සඤ්චෙතනාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.‘රස සඤ්චෙතනාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ස්පර්ශ සඤ්චෙතනාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ධර්ම සඤ්චෙතනාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘රාහුලය,
මෙසේ දකින්නාවූ, ශ්‍රැතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයා
රූප සඤ්චෙතනාවෙහිත් කලකිරෙයි.
ශබ්ද සඤ්චෙතනාවෙහිත් කලකිරෙයි.
ගන්ධ සඤ්චෙතනාවෙහිත් කලකිරෙයි.
රස සඤ්චෙතනාවෙහිත් කලකිරෙයි.
ස්පර්ශ සඤ්චෙතනාවෙහිත් කලකිරෙයි.
ධර්ම සඤ්චෙතනාවෙහිත් කලකිරෙයි.කලකිරුණේ නොඇලෙයි.
නොඇලීමෙන් ක්ලේශයන්ගෙන් මිදෙන්නේය.
එසේ මිදුනු කල්හි මිදුනේය යන ඤාණය උපදියි.ඉපදීම කෙළවර විය.
බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි හැසිර නිම කරන ලද්දේය.
කළයුත්ත කරන ලද්දේය.
මින්පසු මේ ආත්මභාවය පිණිස කළයුත්තක් නැතැයි දැනගනියි.’(හත්වෙනි සඤ්චෙතනා සූත්‍රය නිමි.)
[රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඥාන යන ස්කන්ධ පඤ්චකය උපදවා ගැනීම සඳහා ද, පවත්වා ගැනීම සඳහා ද සත්ත්වයන් විසින් කරන්නා වූ කෑම් – බීම් – නෑම් – ඉඳුම් – හිටුම් – යෑම් – නිදීම් ආදි අනේක ප්‍ර‍කාර ක්‍රියාවන් සිදු කරන්නා වූ චේතනාව ප්රධාන කොට ඇති චෛතසික ධර්ම සමූහය සංස්කාරස්කන්ධය යි කියනු ලැබේ.
චේතනාව විසින් අවශේෂ චෛතසිකයන් හා සිත ද සහාය කොට ගෙන ඒ ඒ කායික, වාචසික, මානසික ක්‍රියා සිදු කරනු ලැබේ. එබැවින් සත්ත්වයන් කරන සෑම ක්‍රියාවකට ම චේතනාව ප්රධාන වේ. සිතෙහි හා අන්‍ය චෛතසිකයන්ගේ ද සහයෝගය නොමැතිව හුදු චේතනාවටමත් කිසි ම ක්‍රියාවක් සිදු කළ නො හෙන බැවින් එයට අන්‍ය චිත්ත චෛතසිකයන්ගේ සහයෝගය ද වුවමනාය. චේතනාව හා එක්ව ඒ ඒ ක්‍රියා සිදුකරන බැවින් අන්‍ය චිත්ත චෛතසිකයෝ ද, සංස්කාරයෝ ම ය. ක්‍රියා සිදු කරන්නෝ ම ය. එහෙත් චිත්ත, වේදනා, සංඥා යන ධර්ම තුන වෙන් වෙන් වූ ස්කන්ධ තුනක් කොට ගන්නා ලද බැවින්, ඒවාට සංස්කාර යයි නො කියනු ලැබේ. චේතනාව සහිත වූ චෛතසික පනසකට පමණක් සංස්කාරයෝ ය යි කියනු ලැබේ.
චේතනා ප්රධාන චෛතසික ධර්ම සමූහය විසින් සිදු කරන්නා වූ ක්‍රියා අතුරෙන් කොටසක් මෙලොව පිණිස ද, කොටසක් පරලොව පිණිස ද සිදු කරනු ලැබේ. කෑම් බීම් ඉඳීම් සිටීම් නිදීම් යෑම් හැඳීම් පැළඳීම් ආහාර පාන වස්ත්‍රාදිය සැපයීම් මුදල් සැපයීම් ආදිය මෙලොව පවත්නා ස්කන්ධපඤ්චකය සඳහා කරන්නා වූ ක්‍රියාවෝය. එයිනුදු ඉරියව් පැවැත්වීම් ආහාර වැළඳීම් ආදිය රූපස්කන්ධය සඳහා කරන ක්‍රියාවෝය. මිහිරි අහර බුදීම්, ක්‍රීඩා පැවැත්වීම්, නැටුම් බැලීම් ආදිය වේදනා ස්කන්ධය සඳහා කරන ක්‍රියාවෝය. අකුරු ඉගෙනීම් ආදිය සංඥාස්කන්ධය සඳහා කරන ක්‍රියාවෝය. ශ්‍ර‍ද්ධා ප්‍ර‍ඥා වීර්යාදිය වර්ධනය කර ගැනීම සඳහා කරන ක්‍රියාවෝ සංස්කාර විඥානයන් සඳහා කරන ක්‍රියාවෝය. සමහර විටක දී කෑම් බීම් ආදි සියල්ල ම ද ස්කන්ධ පඤ්චකය ම සඳහා කරන ක්‍රියාවෝය. අනාගතයෙහි දෙව් ලොව මිනිස් ලොව ඉපදීම සඳහා කරන දාන ශීලාදි ක්‍රියාවෝ අනාගත භවයෙහි පඤ්චස්කන්ධය සඳහා කරන ක්‍රියාවෝය. ඒ ඒ ක්‍රියා සිදු කිරීමෙහි චේතනාව ම ප්රධාන බැවින් පඤ්චස්කන්ධය සැකෙවින් දක්වන නොයෙක් සූත්‍ර‍වලදී තථාගතයන් වහන්සේ විසින් චේතනාව ම සංස්කාරස්කන්ධය වශයෙන් වදාරා තිබේ.
“කතමෙව භික්ඛවෙ! සංඛාරා?
ඡයිමෙ භික්ඛවෙ චෙතනාකායා,
රූප සඤ්චෙතනා, සද්ද සඤ්චෙතනා,
ගන්ධ සඤ්චෙතනා, රස සඤ්චෙතනා,
ඵොට්ඨබ්බ සඤ්චෙතනා, ධම්ම සඤ්චෙතනා,
ඉමෙ වුච්චන්ති භික්ඛවෙ සංඛාරා”මේ චේතනාව ම සංස්කාරස්කන්ධය වශයෙන් වදාළ දේශනාවෙකි.
“මහණෙනි! සංස්කාරයෝ කවරහුද?“මහණෙනි! රූප සඤ්චේතනාවය, ශබ්ද සඤ්චේතනාවය, ගන්ධ සඤ්චේතනාවය, රස සඤ්චේතනාවය, පොට්ඨබ්බ සඤ්චේතනාවය, ධම්ම සඤ්චේතනාවය යන මේ සය චේතනා සමූහයෝ ය. මහණෙනි! මොවුහු සංස්කාරයෝ යයි කියනු ලැබෙත්ය” යනු එහි තේරුමයි.
මෙයින් සංස්කාරස්කන්ධ සංඛ්‍යාත චේතනාව රූපාදීන්ගේ වශයෙන් සවැදෑරුම් වන බව දැක්වේ. කුශලා’කුශල අව්‍යාකෘත වශයෙන් ද චේතනාව ත්‍රිවිධ වන්නීය. අව්‍යාකෘතය යනු කුශලා’කුශල නොවන දෙය ය. චේතනාව මෛත්‍රී කරුණා ශ්‍ර‍ද්ධා ප්‍ර‍ඥාදි කුශල පාක්ෂික චෛතසිකයන් හා එක් වූ කල්හි කුසල් වන්නීය. ලෝභ ද්වේෂ මෝහාදි අකුශල පාක්ෂික චෛතසිකයන් හා එක් වූ කල්හි අකුසල් වන්නීය. කුශලා’කුශල නො වන චෛතසිකයන් හා එක් වූ කල්හි අව්‍යාකෘත වන්නීය. චේතනාවට සහාය වන සංස්කාර ස්කන්ධ පර්යාපන්න චෛතසික සතළිස් නවයකි.
එයින් :-
ඵස්සය, ඒකග්ගතාවය, ජිවිතින්ද්‍රිය, මනසිකාරය, විතක්කය, විචාරය, අධිමොක්ඛය, විරියය, පීතිය, ඡන්දය යන චෛතසික දශය විටෙක කුශල් වන්නා වූ ද විටෙක අකුශල් වන්නා වූ ද විටෙක කුශලා’කුශල නොවන්නා වූ ද චෛතසිකයෝ ය.
මෝහය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය, උද්ධච්චය, ලෝභය, දිට්ඨිය, මානය, දෝසය, ඉස්සාය, මච්ඡරිය, කුක්කුච්චය, ථීනය, මිද්ධය, විචිකිච්ඡාවය යන තුදුස අකුසල චෛතසිකයෝ ය.සද්ධා, සති, හිරි, ඔත්තප්ප, අලොභ, අදොස, තත්‍ර‍මජ්ඣත්තතා, කායපස්සද්ධි, චිත්තපස්සද්ධි, කාය ලහුතා, චිත්තලහුතා, කායමුදුතා, චිත්තමුදුතා, කාය කම්මඤ්ඤතා, චිත්තකම්මඤ්ඤතා, කායපාගුඤ්ඤතා, චිත්තපාගුඤ්ඤතා, කායුජුකතා, චිත්තුජුකතා, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව, කරුණා, මුදිතා, පඤ්ඤා යන චෛතසික පස්විස්ස විටෙක කුසල් ද විටෙක අව්‍යකෘත ද වන්නා වූ චෛතසිකයෝ ය. චේතනාවත් සමග පනසක් වූ මේ චෛතසික ධර්ම සමූහය සංස්කාරස්කන්ධය නම් වන්නේය.]
SN 02-07-08 තණ්හා සූත්‍රය
[පුජ්‍ය වඳුරඹ සංඝානන්ද හිමියන් මජ්ජේ සුත්‍රය අලලා කල දේසනාවක් ]
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද, ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක.
ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ‘රාහුල’ මහණහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක්පසෙක හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීයේය.“ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට කොටින් දහම් දෙසන සේක් නම් යෙහෙකි. මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා, තනිව හිඳ, පිරිසෙන් වෙන්ව, අප්‍රමාදව, කෙලෙස් තවන වීර්‍ය්‍යයෙන් යුක්තව, නිවන කරා යවන ලද සිත් ඇතිව වසන්නෙමි”යි කියායි.
එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ධර්මය දෙසනා කල සේක.
‘රාහුලය, ඒ කිමැයි හඟින්නෙහිද?’
–‘රූප තණ්හාව නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි එය නුසුදුසුය.’‘ශබ්ද තණ්හාව නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි එය නුසුදුසුය.’‘ගන්ධ තණ්හාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළු නම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘රස තණ්හාව නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?
-ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් අනිත්‍ය නම්, දුක්නම්,
පෙරළෙන සුළුනම්, එය මාගේය. එය මම වෙමි. එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ස්පර්ශ තණ්හාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ධර්ම තණ්හාව නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’‘යමක් අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘රාහුලය,
මෙසේ දකින්නාවූ, ශ්‍රැතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයා
රූප තණ්හාවෙහිත් කලකිරෙයි.
ශබ්ද තණ්හාවෙහිත් කලකිරෙයි.
ගන්ධ තණ්හාවෙහිත් කලකිරෙයි.
රස තණ්හාවෙහිත් කලකිරෙයි.
ස්පර්ශ තණ්හාවෙහිත් කලකිරෙයි.
ධර්ම තණ්හාවෙහිත් කලකිරෙයි.කලකිරුණේ නොඇලෙයි.
නොඇලීමෙන් ක්ලේශයන්ගෙන් මිදෙන්නේය.
මිදුනු කල්හි “මිදුනේය” යන ඤාණය උපදියි.
ඉපදීම කෙළවර විය.
බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි හැසිර නිමකරන ලද්දේය.
කළයුත්ත කරන ලද්දේය.
මින්පසු මේ ආත්මභාවය පිණිස කළයුත්තක් නැතැයි දැනගනියි.’(අටවෙනි තණ්හා සූත්‍රය නිමි.)
අටවන සූත්‍රයේ – “තණ්හා” යනු ඒ ඒ ද්වාරයේ ජවන් සිතට පැමිණීමට අවසර ලබයි.
SN 02-07-09. ධාතු සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද, ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක.
ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ‘රාහුල’ මහණහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක්පසෙක හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීයේය.“ස්වාමීනි,
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට කොටින් දහම් දෙසන සේක් නම් යෙහෙකි. මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා, තනිව හිඳ, පිරිසෙන් වෙන්ව, අප්‍රමාදව, කෙලෙස් තවන වීර්‍ය්‍යයෙන් යුක්තව, නිවන කරා යවන ලද සිත් ඇතිව වසන්නෙමි”යි කියායි.එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ධර්මය දෙසනා කල සේක.
‘රාහුලය, ඒ කිමැයි හඟින්නෙහිද?
පඨවි ධාතුව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?
’-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය’‘යමක් අනිත්‍යය නම්
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’
‘ආපෝ ධාතුව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද, එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්, දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්, එය මාගේය. එය මම වෙමි. එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?
’-ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’
‘තේජෝ ධාතුව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘වායෝ ධාතුව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’
‘යමක් අනිත්‍ය නම්, දුක්නම්,
පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘ආකාස ධාතුව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘විඤ්ඤාණ ධාතුව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?
’-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක්නම්, පෙරළෙන සුළුනම්, එය මාගේය.
එය මම වෙමි. එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි එය නුසුදුසුය.’‘රාහුලය,
මෙසේ දකින්නාවූ, ශ්‍රැතවත් ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයා
පඨවි ධාතුවෙහිත් කලකිරෙයි.
ආපෝ ධාතුවෙහි කලකිරෙයි.
තේජෝ ධාතුවෙහිත් කලකිරෙයි.
වායෝ ධාතුවෙහිත් කලකිරෙයි.
ආකාශ ධාතුවෙහිත් කලකිරෙයි.
විඤ්ඤාණ ධාතුවෙහිත් කලකිරෙයි.
කලකිරුණේ නොඇලෙයි. නොඇලීමෙන්
ක්ලේශයන්ගෙන් මිදෙන්නේය.
මිදුනු කල්හි (ක්ලේශයන්ගෙන්)
මිදුනේය යන ඤාණය උපදියි.ඉපදීම කෙළවර විය.
බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාවෙහි හැසිර නිමකරන ලද්දේය.
කළයුත්ත කරන ලද්දේය.
මින්පසු මේ ආත්මභාවය පිණිස
කළයුත්තක් නැතැයි දැනගනියි.’(නවවෙනි ධාතු සූත්‍රය නිමි.)
නවවන සූත්‍රයේ – විඤ්ඤාණ ධාතු වශයෙන් “නාමං” වේ. සෙසු ධාතූන්හි “රූපං” යනුවෙන් නාමරූපයන් කියන ලදී.
SN 02-07-10. ඛන්ධ සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද, ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක.
ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ‘රාහුල’ මහණහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එක්පසෙක හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීයේය.“ස්වාමීනි,
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට කොටින් දහම් දෙසන සේක් නම් යෙහෙකි.
මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා, තනිව හිඳ,
පිරිසෙන් වෙන්ව, අප්‍රමාදව, කෙලෙස් තවන වීර්‍ය්‍යයෙන් යුක්තව,
නිවන කරා යවන ලද සිත් ඇතිව වසන්නෙමි”යි කියායි.
එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ධර්මය දෙසනා කල සේක.‘රාහුලය, ඒ කිමැයි හඟින්නෙහිද?’
‘රූපය
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් අනිත්‍යය නම්,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
‘ස්වාමීනි, දුකය.’
‘යමක් අනිත්‍ය නම්, දුක් නම්,
පෙරළෙනසුළු නම්, එය මාගේය.
එය මම වෙමි. එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘වේදනාව නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?
’-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් අනිත්‍යය නම්,
එය දුක්ඛ හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’
‘යමක් අනිත්‍ය නම්, දුක්ඛ නම්,
පෙරළෙන සුළු නම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘සංඥාව
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක් නම්, පෙරළෙන සුළු නම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘සංස්කාරය
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, දුකය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්, දුක් නම්, පෙරළෙන සුළු නම්, එය මාගේය. එය මම වෙමි. එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’-‘ස්වාමීනි, නුසුදුසුය.’‘විඤ්ඤාණය
නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය හෝ වේද?’
-‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.’
‘යමක් වනාහි අනිත්‍යද,
එය දුක් හෝ සැප හෝ වේද?’
ස්වාමීනි, දුකය.’‘යමක් වනාහි අනිත්‍ය නම්,
දුක් නම්, පෙරළෙනසුළු නම්,
එය මාගේය. එය මම වෙමි.
එය මාගේ ආත්මයයි දැකීමට සුදුසුද?’
-‘ස්වාමීනි, එය නුසුදුසුය.’‘රාහුලය,
මෙසේ දකින්නාවූ, ශ්‍රැතවත් ආර්‍ය්‍ය ශ්‍රාවකයා
රූපය කෙරෙහිත් කලකිරෙයි.
වේදනාව කෙරෙහිත් කලකිරෙයි.
සංඥාව කෙරෙහිත් කලකිරෙයි.
සංස්කාර කෙරෙහිත් කලකිරෙයි.
විඤ්ඤාණය කෙරෙහිත් කලකිරෙයි.‘කලකිරුණේ නොඇලෙයි.
නොඇලීමෙන් ක්ලෙශයන් ගෙන් මිදෙයි.
මිදුනේය යන ඤාණය උපදියි.
ඉපදීම කෙළවර විය.
බ්‍රහ්මචරියාවෙහි හැසිර නිමකරන ලද්දේය.
කළයුත්ත කරන ලද්දේය.
මින්පසු මේ ආත්මභාවය පිණිස කළයුත්තක් නැතැයි දැනගනියි.’(දසවෙනි ඛන්ධ සූත්‍රය නිමි.)
දසවන සූත්‍රයේ – රූපස්කන්ධය කාමාවචර වේ. ඉතිරි සතර ස්කන්ධය සර්ව සංග්‍රාහික පරිච්ඡේද වශයෙන් සිවුභූමික වේ. මෙම සූත්‍රයේදී ත්‍රිවිධ භූමිකයැයි ගතයුතුයි.
1 hr 14 min - SN 02-06-03
සසර බිය දකින නැණවතා පස් කම් සැපයට වහල්ව් ජීවිතය ගිහිව ඉන්නවා වෙනුවට සසරින් මිදෙන මගක් සොයා පැවිද්ද තෝරා ගනී. මේ උත්සාහය නොකඩවා කරගෙන යාමට දැඩි වීරයයක් අවශ්‍ය වේ. පැවිද්දා තුල තිබිය යුතු උත්සාහය ගැනත් ප්රඥාව ගැනත් බොහෝ තැන්වල සඳහන් වේ. පැවිදිවූ පසු ලැබෙන කීර්ති ප්‍රසංශා නිසා ගමන නොගොස් වල්මත් වන පැවිද්දෝ එදාත් උන්හ. අදත් සිටී. ලාභ සත්කාර සංයුක්තයේ ඇති සුත්‍ර තිහම මේ නපුර ගැන භික්ෂුව දැනුවත් කරයි.
SN 02-06-03-01. මාතුගාම සූත්‍රය
SN 02-06-03-02. කල්‍යාණි සූත්‍රය
SN 02-06-03-03. පුත්‍ර සූත්‍රය
SN 02-06-03-04. ධීතු සූත්‍රය
SN 02-06-03-05. ශ්රමණ බ්‍රාහ්මණ සූත්‍රය.
SN 02-06-03-06. ශ්රමණ බ්‍රාහ්මණ සූත්‍රය
SN 02-06-03-07. ශ්රමණ බ්‍රාහ්මණ සූත්‍රය
SN 02-06-03-08. ඡවි සූත්‍රය
SN 02-06-03-09. රජ්ජු සූත්‍රය
SN 02-06-03-10. භික්ඛු සූත්‍රයSN 02-06-03-01. මාතුගාම සූත්‍රය
SN 02-06-03-01. මාතුගාම සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද, ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ධර්මය වදාළසේක.“මහණෙනි,
යමෙක් ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා ලබන්නේ නම් ඉන් වන හානිය ඉතා දරුණුය, කටුකය, ඵරුෂය, අති උතුම් රහත් ඵලාවබෝධයට අනතුරු කරන්නේය. මහණෙනි, යමෙකුගේ සිත ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්‍රශංසාවලින් මැඩගෙන සිටින්නේද, එය , තනිව සිටින්නාවූ පිරිමියෙකුගේ සිත ස්ත්‍රියක් මැඩගෙන සිටිනවාට වඩා අන්තරාදායකය.“මහණෙනි,
මෙසේ ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා දරුණුය, කටුකය, ඵරුෂය, අතිඋතුම් රහත් ඵලාවබෝධයට අනතුරු කරන්නේය. මහණෙනි, ඒ නිසා තොප මෙසේ හික්මිය යුතු වන්නේය.
කෙසේද?
‘උපන්නාවූ, ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා දුරු කරන්නෙමු.
උපන්නාවූ, ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා අපගේ කුසල් සිත විනාශ නොකෙරේවායි.’මහණෙනි, තොප විසින් මෙසේ හික්මිය යුතුයි.”
(පළමුවෙනි මාතුගාම සූත්‍රය නිමි.)
[තෙවැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රය – “නතස්ස භික්ඛවෙ මාතුගාමො” යනු එහි පිරිසෙන් වෙන් වූ, හුදකලාව හුන් තැනැත්තාටය. යමකුගේ සිත ලාභසත්කාර, කීර්ති ප්‍රශංසාදියෙහි නියැලීමෙන් විනාශවීමට යන්නේය. එවැනි වූ බරපතල විනාශයක්, ස්ත්‍රියක් ඔහුගේ සිත ගැනීමෙන්, එම ධර්මයෙහි යෙදීමෙන් සිදු නොකරයි.]
SN 02-06-03-02. කල්‍යාණි සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද, ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ.(එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ධර්මය වදාළසේක.
“මහණෙනි,
ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා දරුණු ප්රතිඵල සහිතය , කටුකය, ඵරුෂය, අති උතුම් රහත් ඵලාවබෝධයට අනතුරු කරන්නේය. මහණෙනි, යමෙකුගේ සිත ලාභ සත්කාර කීර්තියෙන් මැඩගෙන සිටින්නේ නම් එය හුදෙකලාව සිටින්නාවූ ඔහුගේ සිත ජනපද කල්‍යාණියක් (ජනපදයෙහිවූ උතුම් ස්ත්‍රිය) මැඩගෙන සිටිනවාට වඩා අන්තරාදායකය..“මහණෙනි,
මෙසේ ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා දරුණුය, කටුකය, ඵරුෂය, අතිඋතුම් රහත් ඵලාවබෝධයට අනතුරු කරන්නේය.
මහණෙනි, ඒ නිසා මෙසේ හික්මියයුතු වන්නේය,
(කෙසේද?)
‘උපන්නාවූ, ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා දුරු කරන්නෙමු,
උපන්නාවූ, ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා අපගේ කුසල් සිත විනාශ නොකෙරේවායි.’මහණෙනි, තොප විසින් මෙසේ වනාහි හික්මිය යුතුයි.”
(දෙවෙනි කල්‍යාණී සූත්‍රය නිමි.)
[ලාභ කීර්ති ප්රශංසා ගැන අපේක්ෂාවක් නැති ව සත්ත්වයන් කෙරෙහි කරුණාව පෙරදැරි කොට ඔවුන් දුකින් මිදවීමේ අදහසින් සත්ත්වයන් සැපතට පැමිණවීමේ අදහසින් තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්මය අන්‍යයන්ට දේශනා කිරීම හා කරවීම ධර්ම දේශනා කුශලය ය. දහම් දෙසීම සැමට ම කළ හැකි පහසු කාර්‍ය්‍යයක් නො වේ.
එක් දවසක් ආයුෂ්මත් උදායි ස්ථවිරයන් මහ ගිහි පිරිසක් පිරිවරා ගෙන ඔවුනට දහම් දෙසනු දැක ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ බව තථාගතයන් වහන්සේට සැල කළ සේක. එකල්හි තථාගතයන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.
‘න ඛො ආනන්ද, සුකරං පරෙසං ධම්මං දෙසෙතුං.
පරෙසං ආනන්ද, ධම්මං දෙසෙන්තෙන පඤ්චධම්මෙ
අජ්ඣත්තං උපට්ඨපෙත්වා පරෙසං ධම්මො දෙසෙ
ධම්මො දෙසෙතබ්බො. අනුද්දයතං පටිච්ච
කථං කථෙස්සාමීති පරෙසං ධම්මො දෙසෙතබ්බො,
න ආමිසන්තරො කථං කථොස්සාමීති පරෙසං ධම්මො
දෙසෙතබ්බො, අත්තානං ච පරං ච
අනුපහච්ච කථං කථෙස්සාමීති පරෙසං
ධම්මො දෙසෙතබ්බො.
න ඛො ආනන්ද සුකරං පරෙසං ධම්මං දෙසෙතුං
පරෙසං ආනන්ද ධම්මං දෙසෙන්තෙන
ඉමෙ පඤ්ච ධම්මෙ අජ්ඣත්තං උපට්ඨපෙත්වා
පරෙසං ධම්මො දෙසෙතබ්බො”.තබ්බො. කතමේ පඤ්ච?
ආනුපුබ්බි කථං කථෙස්සාමීති පරෙසං ධම්මො දෙසෙතබ්බො.
පරියාය දස්සාවි කථං කථෙස්සාමීති පරෙසං ධම්මො දෙසෙතබ්බො.
අනුද්දයතං පටිච්ච කථං කථෙස්සාමීති පරෙසං ධම්මො දෙසෙතබ්බො,
න ආමිසන්තරො කථංතේරුම:
ආනන්දය, මෙරමා හට දහම් දෙසීම පහසු නොවේ. ආනන්දය, මෙරමා හට දහම් දෙසන්නාහු විසින් කරුණු පසක් තමා කෙරෙහි ඇති කර ගෙන මෙරමා හට දහම් දෙසිය යුතුය. කවර කරුණු පසෙක් ද යත්, අනුපිළිවෙළින් කතාවක් කරන්නෙමි යි මෙරමා හට දහම් දෙසිය යුතු ය. ඒ ඒ අර්ථයට සෑහෙන කරුණු දක්වා කරන කථාවක් කරන්නෙමි යි මෙරමා හට දහම් දෙසිය යුතු ය. අනුකම්පා නිසා කරන කථාවක් කරන්නෙමි යි මෙරමා හට දහම් දෙසිය යුතුය. ආමිෂයක් බලාපොරොත්තු නොවන කථාවක් කරමි යි මෙරමා හට දහම් දෙසිය යුතු ය. අත්තුක්කංසන පරවම්භනාදියෙන් තමාගේ හා මෙරමාගේ ගුණ නො නසන කථාවක් කරමි යි මෙරමා හට දහම් දෙසිය යුතුය. ආනන්දය, මෙරමා හට දහම් දෙසීම පහසු නො වේ. ආනන්දය, මෙරමා හට දහම් දෙසන්නහු විසින් මේ කරුණු පස තමා කෙරෙහි ඇති කර ගෙන මෙරමා හට දහම් දෙසිය යුතුය යනු යි.]SN 02-06-03-03 පුත්‍ර සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද, ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ධර්මය වදාළසේක.“මහණෙනි,
ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා දරුණුය, කටුකය, ඵරුෂය,
අති උතුම් රහත් ඵලාවබෝධයට අනතුරු කරන්නේය.අතිපුජ්‍ය නාඋයනේ අරියධම්ම මහා ස්වාම්න්වහන්සේ චිත්ත ගෘහපති තුමා ගැන කල දේශනාවක්
මහණෙනි,
ශ්‍රද්ධාවත් උපාසිකාවක් තම ප්‍රියවූ, මනාපවූ, එකම පුතුහට මෙසේ කියන්නීය.
කෙසේද?
‘දරුව, චිත්ත ගහපති තෙමේ සහ හත්ථාලවක තෙමේ යම්සේද,
එසේ වෙව්’ යැයි කියන්නීය.“මහණෙනි,
මේ චිත්ත ගහපති තෙමේද හත්ථාලවක තෙමේද, මාගේ ශ්‍රාවක උපාසකයන්ගේ තරාදිය වෙයි. මිනුම වෙයි. ‘දරුව, ඉදින් නුඹ වනාහි ගිහිගෙයින් නික්ම, ශාසනයෙහි පැවිදි වන්නෙහි නම් ශාරිපුත්‍ර මොග්ගල්ලාන දෙනම යම්සේද, එසේ වේවයි’ කියන්නීය.4 “මහණෙනි,
මේ සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලානයෝ මාගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන්ගේ තරාදියයි මිනුමයි.
‘දරුව, ශෛක්ෂ්‍යවූ, නොපැමිණි රහත් බැව් ඇත්තාවූ නුඹට වනාහි ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්‍රශංසාවෝ නොපැමිණෙත්වායි’ කියන්නීය. මහණෙනි, ඉදින් ශෛක්ෂ්‍යවූ (හික්මෙන්නාවූ) නොලත් රහත් බැව් ඇත්තාවූ, ඒ මහණහට ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා පැමිණේද, ඒ ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා ඔහුට අන්තරාය පිණිස වෙයි.“මහණෙනි,
මෙසේ ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා දරුණු ආනිසංස සහිතය, කටුකය, ඵරුෂය, අති උතුම් රහත් ඵලාවබෝධයට අනතුරු කරන්නේය.මහණෙනි,
ඒ නිසා තොප මෙසේ හික්මිය යුතු වන්නේය.
කෙසේද?‘උපන්නාවූ, ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා දුරු කරන්නෙමු.
උපන්නාවූ ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා අපගේ කුසල් සිත විනාශ නොකෙරේවායි.’
මහණෙනි, තොප විසින් මෙසේ වනාහි හික්මිය යුතුයි.”(තුන්වෙනි පුත්‍ර සූත්‍රය නිමි.)
[තෙවැනි සූත්‍රයේ – “සද්ධා” යනු සෝතාපන්න වූ. ඉතිරි පදයන්ගේ අර්ථ ඉතා ප්‍රකටය.]
SN 02-06-03-04. ධීතු සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරණ සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ධර්මය වදාළසේක.“මහණෙනි, ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා දරුණු ප්රතිඵල සහිතය,
කටුක ඵල දිය හැකිය, ඵරුෂ විපාක ඇත්තේය,
අති උතුම් රහත්ඵලාවබෝධයට බාධා කරන්නේය.“මහණෙනි,
ශ්‍රද්ධාවත් උපාසිකාවක් තොමෝ ප්‍රියවූ, මනාපවූ, එකම දූහට මනාකොට කියන්නී මෙසේ කියන්නීය. (කෙසේද?)
‘දුවනියෙනි,
ඛුජ්ජුත්තරා උපාසිකාවද, නන්ද මාතෘවූ වේළුකණ්ඩකී උපාසිකාවද යම්සේද, එසේ ජීවත් වෙය.’ කියන්නීය. මහණෙනි, මේ ඛුජ්ජුත්තරා උපාසිකාවත්, වේළුකණ්ඩකී නන්දමාතා උපාසිකාවත් මාගේ ශ්‍රාවිකා උපාසිකාවන්ගේ තරාදිය වෙත්, මිනුම වෙත්. දියෙනියනි, ඉදින් නුඹ වනාහි ගිහිගෙයින් නික්ම, ශාසනයෙහි පැවිදි වන්නෙහි නම්, ඛේමා උප්පලවණ්ණා භික්ෂුණීන් යම්සේද, එසේ වේවයි’ කියන්නීය. මහණෙනි මේ ඛේමා, උප්පලවණ්ණා භික්ෂුණීහු මාගේ ශ්‍රාවිකා භික්ෂුණීන්ගේ තරාදියයි, මිනුමයි. ‘දියෙනියනි, ශෛක්ෂ්‍යවූ, නොපැමිණි රහත් බැව් ඇත්තාවූ නුඹට වනාහි ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්රශංසා නොපැමිණෙත්වායි’ කියන්නීය.“මහණෙනි,
ඉදින් ශෛක්ෂ්‍යවූ (හික්මෙන්නාවූ) නොලත් රහත් බැව් ඇත්තාවූ, ඒ භික්ෂුණියට ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්‍රශංසාවෝ පැමිණෙද්ද ඒ ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්‍රශංසාවෝ ඔහුට අන්තරාය පිණිස වෙයි. මහණෙනි, මෙසේ ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්රශංසා දරුණුය, කටුකය, ඵරුෂය, අති උතුම් රහත්ඵලාවබෝධයට අනතුරු කරන්නේය.“මහණෙනි, ඒ නිසා මෙහිදී මෙසේ හික්මිය යුතු වන්නේය. (කෙසේද?) ‘උපන්නාවූ, ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්රශංසා දුරු කරන්නෙමු. උපන්නාවූ, ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්රශංසා අපගේ කුසල් සිත විනාශ නොකෙරේවායි’ මහණෙනි, තොප විසින් මෙසේ වනාහි හික්මිය යුතුයි.”
(සතරවෙනි ධීතු සූත්‍රය නිමි.)
SN 02-06-03-05 . ශ්රමණ බ්‍රාහ්මණ 1 සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන්වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන්වහන්සේ මෙම ධර්මය වදාළසේක.“මහණෙනි,
යම්කිසි ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රහ්මණයෙක් හෝ ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්‍රශංසාවන්ගේ ආශ්වාදයද, ආදීනවද, නිස්සරණයද ඇතිපරිදි නොදනිත්ද, ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්‍රශංසාවන්ගේ ආශ්වාදයද, ආදීනවද, නිස්සරණයද, ඇතිවීම, ඇති පරිදි නොදනිත්ද, ලාභ, සත්කාර කීර්ති, ප්‍රශංසාවගේ ආශ්වාදයද, ආදීනවද, නිස්සරණයද, නැතිවීම, ඇති පරිදි නොදනිත්ද, ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්‍රශංසාවන්ගේ ආශ්වාදයද, ආදීනවද, නිස්සරණයද, නැති කිරීමට ගමන් කළයුතු මාර්ගය ඇති පරිදි නොදනිත්ද (ඔවුහු) තමන් දැන, ප්‍රත්‍යක්ෂකොට, ඊට පැමිණ වාසය නොකරත්.“මහණෙනි,
යම්කිසි ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්‍රශංසාවන්ගේ ආශ්වාදයද, ආදීනවද, නිස්සරණයද ඇති පරිදි දනිත්ද, ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්‍රශංසාවන්ගේ ආශ්වාදයද, ආදීනවද, නිස්සරණයද, ඇතිවීම ඇති පරිදි දනිත්ද, ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්‍රශංසාවන්ගේ ආශ්වාදයද, ආදීනවද, නිස්සරණයද, නැතිවීම, ඇතිපරිදි දනිත්ද, ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්‍රශංසාවන්ගේ ආශ්වාදයද, ආදිනවද, නිස්සරණයද නැතිකිරීමට ගමන් කළයුතු මාර්ගය ඇතිපරිදි දනිත්ද (ඔවුහු) තමන් දැන, ප්‍රත්‍යක්ෂකොට, ඊට පැමිණ වාසය කරත්.”(පස්වෙනි ශ්රමණ බ්‍රාහ්මණ සූත්‍රය නිමි.)
SN 02-06-03-06. ශ්රමණ බ්‍රාහ්මණ 2 වන සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක්කලෙක්හි භාග්‍යවතුන්වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද, ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනියි’ කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළසේක.‘මහණෙනි,
යම්කිසි ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්‍රශංසාවන්ගේ ඇතිවීමද, විනාශයද, ආශ්වාදයද, ආදීනවද, නිස්සරණයද ඇතිපරිදි නොදනිත්ද, (ඔවුහු) තමන් දැන ප්‍රත්‍යක්ෂකොට, ඊට පැමිණ වාසය නොකරත්.“මහණෙනි, යම්කිසි ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්‍රශංසාවන්ගේ සමුදය (ඇතිවීම) ද විනාශයද, ආශ්වාදයද, ආදීනවද, නිස්සරණයද ඇති පරිදි දනිත්ද, (ඔවුහු) තමන් දැන, ප්‍රත්‍යක්ෂකොට, ඊට පැමිණ වාසය කරත්.
(හයවෙනි ශ්රමණ බ්‍රාහ්මණ සූත්‍රය නිමි.)
SN 02-06-03-07. ශ්රමණ බ්‍රාහ්මණ තෙවන සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක්හි භාග්‍යවතුන්වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) මෙම ධර්මය වදාළසේක.“මහණෙනි,
යම්කිසි ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්රශංසා සිව්පස නොදනිත්ද, ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්‍රශංසාවන්ගේ හේතුව නොදනිත්ද, ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්‍රශංසාවන්ගේ නැතිවීම නොදනිත්ද, ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්රශංසා නැතිකිරීමට පැමිණෙන මාර්ගය නොදනිත්ද, (ඔවුහු) තමන් දැන, ප්‍රත්‍යක්ෂකොට, ඊට පැමිණ වාසය නොකෙරෙත්.“මහණෙනි,
යම්කිසි ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්‍රශංසාව දනිත්ද, ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්රශංසා ඇතිවීමේ හේතුව දනිත්ද, ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්‍රශංසාවන්ගේ නැතිවීම දනිත්ද, ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්රශංසා නැතිකිරීමට පැමිණෙන මාර්ගය දනිත්ද (ඔවුහු) තමන් දැන, ප්‍රත්‍යක්ෂකොට, ඊට පැමිණ වාසය කෙරෙති.”[සත්වන සූත්‍රයේ – “සමුදයං” යනාදියේ පූර්ව කර්මයත් සමගම, සිටුපුතෙක් බඳු ආත්මභාවයේ කීර්ති ප්රශංසා, සුන්දරත්වය, යහපත් කථික හැකියාව, ස්ථිර ගුණ පැතිරවීම්, පිරිවර සම්පත් මේ ආදී ලාභ සත්කාරයගේ හටගැනීමයි. සමුදය ප්රත්ය වශයෙන් නොදනිති. නිරෝධය ද ප්‍රතිපදාව ද නිරෝධ සත්‍යය හා මාර්ග සත්‍යය ලෙසම දතයුතුයි.
SN 02-06-03-08 ඡවි සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන්වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ, අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන්වහන්සේ මෙම ධර්මය වදාළසේක.‘මහණෙනි,
ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්රශංසා දරුණුය. මහණෙනි, ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා සිවිය සිඳියි. සිවිය සිඳ, සම සිඳියි, සම සිඳ, මස් සිඳියි. මස් සිඳ, නහර සිඳියි. නහර සිඳ, ඇට සිඳියි. ඇට සිඳ, ඇටමිඳුලුවල හැපී සිටියි. මහණෙනි, මෙසේ ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා දරුණුය, කටුකය, ඵරුෂය, අති උතුම් රහත්ඵලාවබෝධයට අනතුරු කරන්නේය.“මහණෙනි, ඒ නිසා මෙහිදී මෙසේ හික්මියයුතු වන්නේය.
(කෙසේද?)‘උපන්නාවූ ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා දුරු කරන්නෙමු.
උපන්නාවූ ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා අපගේ කුසල් සිත විනාශ නොකෙරේවායි’
මහණෙනි, තොප විසින් මෙසේ වනාහි හික්මිය යුතුයි.”(අටවෙනි ඡවි සූත්‍රය නිමි.)
[ටවන සූත්‍රයේ – යම්හෙයකින් ලාභසත්කාර කීර්ති ප්රශංසා නිසා නරකාදියෙහි උපදින්නෝ මුලු මහත් අත්බවම නසාගනිති. මෙලොවදීද මරණයට හෝ මරණ සමාන දුකට පත්වෙති. එනිසා “ජීවිතං ඡින්‍දති” යනාදිය කියන ලදී.
SN 02-06-03-09 . රජ්ජු සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන්වහන්සේ මෙය වදාළසේක.‘මහණෙනි,
ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා දරුණුය, මහණෙනි, ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා සිවිය සිඳියි. සිවිය සිඳ, සම සිඳියි. සම සිඳ, මස් සිඳියි. මස් සිඳ, නහර සිඳියි. නහර සිඳ, ඇට සිඳියි. ඇට සිඳ, ඇටමිඳුලුවල හැපී සිටියි.‘මහණෙනි,
යම්සේ වනාහි බලවත් පුරුෂයෙක්තෙම අශ්ව කෙඳිවලින් කළ රෑනකින් (කකුලේ) කෙණ්ඩය වෙළා තද කරන්නේ නම්ත ඒ රැහැන සිවිය සිඳින්නේය. සිවිය සිඳ, හම සිඳින්නේය. හම සිඳ, මස් සිඳින්නේය. මස් සිඳ නහර සිඳින්නේය. නහර සිඳ, ඇට සිඳින්නේය. ඇට සිඳ, ඇටමිදුලුවල හැපී සිටින්නේය.
මහණෙනි, එසේම වනාහි ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්රශංසා සිවිය සිඳියි. සිවිය සිඳ, සම සිඳියි. සම සිඳ, මස් සිඳියි. මස් සිඳ, නහර සිඳියි. නහර සිඳ ඇට සිඳියි. ඇට සිඳ ඇටමිඳුලුවල හැපී සිටියි.
“මහණෙනි, මෙසේ ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්රශංසා දරුණුය, කටුකය, ඵරුෂය, අතිඋතුම් රහත්ඵලාවබෝධයට අනතුරු කරන්නේය. මහණෙනි, ඒ නිසා මෙහිදී මෙසේ හික්මිය යුතු වන්නේය. (කෙසේද?) ‘උපන්නාවූ, ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා දුරුකරන්නෙමු. උපන්නාවූ ලාභ, සත්කාර, කීර්ති, ප්රශංසා අපගේ කුසල්සිත විනාශ නොකෙරේවා’ යි මහණෙනි, තොප විසින් මෙසේ හික්මිය යුතුයි.
(නවවෙනි රජ්ජු සූත්‍රය නිමි.)
[නවවන සූත්‍රයේ “වාළ රජ්ජුයා” යනු නූල් ආදියෙන් කරන ලද රැහැන මෘදු හෝ සියුම් වේ. දළ අස්කෙඳි රැහැන කර්කෂ වේ. පරුෂය. එනිසා මෙම නූලම ගන්නා ලදී.
SN 02-06-03-10. භික්ඛු සූත්‍රය
මා විසින් මෙසේ අසනලදී.
එක් කලෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටාණන් විසින් කරවනලද ජේතවනාරාමයෙහි වාසය කරණ සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි’යි කියා භික්ෂූන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි’යි කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන්වහන්සේට උත්තර දුන්හ. (එවිට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ධර්මය වදාළසේක.“මහණෙනි,
ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළාවූ, රහත්වූ, භික්ෂුවකට වුවද, ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා අන්තරාය පිණිස වේය”යි මම කියමි.” මෙසේ දේශනා කළ කල්හි ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් භාග්‍යවතුන්වහන්සේට මෙසේ කීයේය.“ස්වාමීනි,
කවර හෙයකින් ක්ෂීණාශ්‍රව මහණහුට ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා අන්තරාය පිණිසවේද?”
“ආනන්දය ඒ රහත් භික්ෂුවගේ වෙනස් නොවන සුළු අර්හත් ඵල නම්වූ චේතො විමුක්තිය ට , ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා නිසා අන්තරාය කරයයි මම නොකියමි.“ආනන්දය, අප්‍රමාදවූ, කෙළෙස් තවන වීර්‍ය්‍ය ඇත්තාවූ, නිවන කරා යවන ලද සිත් ඇත්තාවූ, ඵල සමාපත්තියට පැමිණ වාසය කරන්නාවූ (දිට්ඨ ධම්ම සුඛවිහාරා අධිගතා), ශ්‍රමණයෝ වෙත්ද, ඒ ශ්‍රමණයන්හට ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා අන්තරාය පිණිස වේයයි මම කියමි.
“මහණෙනි,
මෙසේ ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා දරුණුය, කටුකය, ඵරුෂය, අති උතුම් රහත් ඵලාවබෝධයට අනතුරු කරන්නේය.“ආනන්දය,
ඒ නිසා මෙහිදී මෙසේ හික්මියයුතු වන්නේය.
කෙසේද? යත්:
‘උපන්නාවූ, ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්රශංසා, දුරු කරන්නෙමු.
උපන්නාවූ, ලාභ සත්කාර, කීර්ති ප්රශංසා අපගේ කුසල් සිත විනාශ නොකෙරේවායි,’මහණෙනි, තොප විසින් මෙසේ වනාහි හික්මිය යුතුයි.”
(දසවෙනි භික්ඛු සූත්‍රය නිමි.)
[දසවන සූත්‍රයේ – “දිට්ඨධමම සුඛ විහාරා” යනු ඵලසමවත් සුවයෙන් වසන යනුයි. “තෙසාහමස්ස” යනු “තෙසං අහං අස්ස” යනුයි. රහතන් වහන්සේ වනාහී ප්රත්ය ලබනුයේ, පිනින් යුක්ත වූයේ වෙයි. කැඳබත් කැවිලි ආදිය රැගෙන පැමිණි පුද්ගලයන්ට පුණ්‍යානුමෝදනා කරන සේක. ධර්මදේශනා කරමින් ප්රශ්න විසඳන සේක. ඵල සමවතට නොඑළඹ සිටීමට ඉඩකඩ නොදෙයි. එම කරුණ සඳහා මෙය කියන ලදී.
30 min - SN 05-01-15
ඒසනා වර්ගය
ඒසනා වර්ගයෙහි –
කාමෙසනා = කාමයන් සෙවීම, සොයා බැලීම, පරීක්ෂාව, ප්‍රාර්ථනා කිරිම.
භවෙසනා = භවයන් සෙවීම.
බ්‍රහ්මචරියෙසනා = මිථ්‍යාදෘෂ්ටි සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මචර්යාව සෙවීම.
(විවේක නිශ්‍රිත ආදී වශයෙන් අභිඤ්ඤා, පරිඤ්ඤා, පරික්ඛය, පහාන වශයෙන් ද, එක් එක් සූත්‍රයක් දහසය අයුරින් දහසය අයුරින් කොට එක්සිය සැට සූත්‍ර දේශනාවන් විස්තර කළ යුත්තේය.)SN 05-01-15-01. ඒසනා සූත්‍ර
SN 05-01-15-02. විධා සූත්‍ර
SN 05-01-15-03. ආසව සූත්‍ර
SN 05-01-15-04. භව සූත්‍ර
SN 05-01-15-05. දුක්ඛතා සූත්‍ර
SN 05-01-15-06. ඛීල සූත්‍ර
SN 05-01-15-07. මල සූත්‍ර
SN 05-01-15-08. නීඝ සූත්‍ර
SN 05-01-15-09. වේදනා සූත්‍ර
SN 05-01-15-10. තණ්හා සූත්‍රSN 05-01-15-01. ඒසනා සූත්‍රය
[ඒසනා :
පෙර කල පුණ්‍ය පාරමී ඇති, බුද්ධිමත්, මනුෂ්‍යයන් ලොව ඉතා අල්පය. ඉතා බොහෝ පිරිස මෙලොව ඉපිද පස් කම් සැප හැර අන් සැපයක් ගැන නොදන්නා නිසා තිරිසන් සතුන් මෙන් ජීවත්ව දරු පරපුරක් තනා ඔවුනට ද සැප සලසමු යයි කියමින් සල්ලි හම්බ කරමින්ම පරලොව යයි. පෙර කී ස්වල්ප දෙනා මේ ලොව ගැන එසේ ඇලුම් නොකොට මෙහි කුමක් හෝ අවුලක් ඇති බව දැනී ඒ මොන අවුලක්දැයි සොයයි. ඒ සෙවීම “ඒසනා” වයි. ප්ර්යේෂනයයි. එසනා කරන්නේ පින් ඇත්තෝමය.ඉන් ඉතා සුළු කොටසක් හැර බොහෝ දෙනා පළමු කාණ්ඩයට එක්ව පංච කාමයන් වැළඳීම හෝ පංච කාමයන් හා මුළුමනින් උරණවීමට පෙළඹෙයි. සමහරෙක් මීළඟ භවය හොඳ එකක් කර ගන්නට පිළිවෙතක් සොයයි. ඒ දෙවන කාණ්ඩයේ සොයන්නෝය. සමහරෙක් යම් කිසි ආචාර්යවරයෙකු ගේ ධර්මයක් අසා ඉන් පැහැද මේ නම් හරි මාර්ගය යයි පිළිගෙන නොමග යයි. බුදුන් කල හුන් ෂඩ් සාස්තෘන් අනුගමනය කල නැණවතුන් උගතුන් එදා බොහෝය. අද කාලයේද අධර්මය දෙසනා කරන වන්චනිකයන් රහතුන් ය බුදුන්ය කියමින් රැවටෙන්නෝ බොහෝය. ඒ මෙහි සඳහන් තුන් වල කණ්ඩායමය.]
මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.
එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර සමීපයෙහිවූ අනේපිඬු සිටුහු විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල්හි බොහෝ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනෙක්හිද එතැනට පැමිණියහ. පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, එකත්පසෙක හුන්හ. එක්පසෙක හුන්නාවූ ඒ භික්ෂූන්ට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළසේක.[2] “මහණෙනි,
මේ සෙවීම් තුනකි.
කවර තුනක්ද?- කාමයන්ගේ සෙවීම,
- භවයාගේ සෙවීම,
- (මිථ්‍යාදෘෂ්ටි සංඛ්‍යාත)
බ්‍රහ්මචරියාවන් සෙවීමකියායි.
මහණෙනි, මේ වනාහි ත්‍රිවිධ ඒසනාවෝයි (සෙවීම් තුනයි).
[කාමය සෙවීම:
භාර්යාවෝය, දූ දරුවෝ ය, සහෝදර සහෝදරියෝ ය, ඥාති මිත්‍රයෝ ය, ආහාරපාන වස්ත්‍රාභරණයෝ ය, යාන වාහන හා නොයෙක් ආකාර පරිභෝග භාණ්ඩයෝ ය, ගී නැටුම් – ගැයුම් හා නොයෙක් ආකාර ක්‍රීඩාවෝ ය, රන් රිදී මුතු මැණික් හා මිල මුදල් ය යන මේ ආදි සත්ත්වයන් ඇලුම් කරන සොයන යමක් වේ නම්, ඒ සියල්ලට ම ‘කාමය’ යි කියනු ලැබේ. ඒ සියල්ල රූප – ශබ්ද – ගන්ධ – රස – ස්ප්රෂ්ටව්ය යන පසට ඇතුළු කොට ‘පඤ්චකාමය’ යි කියනු ලැබේ. එක් අතෙකින් මේ පඤ්ච කාමය ඉතා ආස්වාදනීය දෙයකි. තවත් අතෙකින් ඒ පඤ්චකාමය සත්ත්වයන්ට ඇති මහත් ම නපුර ද වේ.
සසර කලකිරී මහත් පරිත්‍යාගයන් කොට බුදු සස්නෙහි පැවිදි වන කුලපුත්‍ර‍යන්ට පසු කලකදී ශාසනයෙන් බැහැර වීමට හේතු වන්නේ ද, පැවිදි ව සිට ගෙන නොයෙකුත් දුෂ්ප්‍ර‍තිපත්වලට යෙදෙන්නට හේතු වන්නේ ද මේ පඤ්ච කාමය ම ය. වරක් පඤ්ච කාමාශාව දුරු කොට පැවිදි වුව ද සිහියෙන් යුක්ත නො වන කාමයන් ගේ ආදීනවය නැවත නැවත සිහි නො කරන පැවිද්දන්ට අත්හළ කාමය ගැන නැවත ආශාව ඇති වී සිවුරු හැර යන්නට සිදුවිය හැකි ය. ශාසනය තුළ සිට ගෙන දුෂ්ප්‍ර‍තිපත්තියෙහි යෙදෙන්නට ද සිදු විය හැකි ය. එසේ නො වනු පිණිස පැවිද්දන් විසින් කාමයන් ගේ ආදීනවය හොඳින් දැන ගත යුතු ය. වරින් වර එය සිහි කළ යුතු ය. කාමයන් ගේ ආදීනවය තථාගතයන් වහන්සේ මෙසේ වදාරා ඇත්තේ ය…. MORE]
[භව එසනාව්:
භවගත වූ සත්වයෙකුට මුහුණපෑමට සිදුවන දුක භව දුක්ඛය හෙවත් භව දුක නමින් හැඳින්වේ. මෙම භව දුක හඳුනා ගැනීම සඳහා “භව“ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ කුමක්දැයි පැහැදිලි කර ගැනීම අවශ්‍යය. භවය යන පදයත් සමඟ දුක යන අත්දැකීම ද එකට බැඳී ඇත. එකක් අනෙකෙන් වෙන්කොට විග්‍රහ කළ නොහැකි ය. අනෙක් අතින් භවය හා ජාතිය (ඉපදීම) යන පද දෙකෙන් ජාති දුක්ඛය තේරුම් ගැනීම පහසු වන අතර භව දුක්ඛය තේරුම් ගැනීම එතරම් පහසු නැත. එහෙයින්ම ‘භවදුක්ඛ’ යන යෙදුම බුද්ධ දේශනාවේ බහුලව යෙදී නැත. ඒ වෙනුවට භවතණ්හා, භවනෙත්ති යනාදී පදවලින් භවය විස්තර කොට දුක්ඛ යන තනි පදයෙන් සමස්ත භවයම දුකක් බව පෙන්වා දී ඇත. ඉන් එක් අවස්ථාවක් ලෙස “ මහණෙනි, ස්වල්පමාත්‍ර වූ ද අශුචි දුගඳ වේ, මහණෙනි, මෙබඳු වූ භවය ස්වල්ප මාත්‍රයක් වත්, ඇසිල්ලක් තරම් කාලයක්වත් වර්ණනා නො කරමි” යනුවෙන් බුදුරදුන් විසින් කරන ලද ප්රකාශය දැක්විය හැකිය. භවය දුකක් වන්නේ කෙසේදැයි ආගමික දාර්ශනික හා මනෝවිද්‍යාත්මක ආදී පසුබිම් ඔස්සේ පරීක්ෂා කිරීමෙන් අවබෝධ කර ගත හැකි ය.මහණෙනි,
මේ ත්‍රිවිධ ඒසනාවන් දැනගැනීම පිණිස ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි.
කවරනම් ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයක්ද?[3] “මහණෙනි,
- විවේකය , විරාගය , නිරෝධය ඇසුරුකළ නිවනට නැමුනු සම්‍යක් දෘෂ්ටිය වඩව්.
- විවේකය , විරාගය , නිරෝධය ඇසුරුකළ නිවනට නැමුනු සම්‍යක් සංකල්පය වඩව්.
- විවේකය , විරාගය , නිරෝධය ඇසුරුකළ නිවනට නැමුනු සම්‍යක් වචනය වඩව්.
- විවේකය , විරාගය , නිරෝධය ඇසුරුකළ නිවනට නැමුනු සම්‍යක් කර්මාන්තය වඩව්..
- විවේකය , විරාගය , නිරෝධය ඇසුරුකළ නිවනට නැමුනු සම්‍යක් ආජීවය වඩව්..
- විවේකය , විරාගය , නිරෝධය ඇසුරුකළ නිවනට නැමුනු සම්‍යක් ව්‍යායාමය වඩව්.
- විවේකය , විරාගය , නිරෝධය ඇසුරුකළ නිවනට නැමුනු සම්‍යක් සතිය වඩව්..
- විවේකය , විරාගය , නිරෝධය ඇසුරුකළ නිවනට නැමුනු සම්‍යක් සමාධිය වඩව්.
[4] “මහණෙනි,
මේ ත්‍රිවිධ සෙවීම් දැනගැනීම පිණිස මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි.[නිවන් ලැබීමට ඇත්තා වූ එක ම නොවරදින මාර්ගය මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයය. නිවන් පසක් කරනු කැමති සත්පුරුෂයන් විසින් කල්‍යාණ මිත්‍ර‍යන් වූ බුදුවරයන් බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් ඇසුරු කොට, පින් පව් හා පින් පව්වල විපාක හැඳින ගත යුතු ය. චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය සැකෙවින් මුත් උගත යුතු ය. එසේ කර ගැනීම පළමුවන මාර්ගාඞ්ගය වූ සම්‍යග් දෘෂ්ටිය ඇති කර ගැනීමය. (චතුරාර්ය සත්‍යය මැනවින් දනු කැමැත්තෝ මෙම කතෘන් වහන්සේගේම “චතුරාර්ය සත්‍යය” පොත බලත්වා!)
ඉක්බිති දෙවන මාර්ගාංගය සම්පූර්ණ කරනු පිණිස කාමයන් හළ යුතු ය. කාමයන් හැර දැමීම නම් ගිහි ගෙයින් නික්ම පැවිදි වීම ය. එක වරට ම සියලු කාමයන් නො හැරිය හැකි පින්වතුන් විසින් පෙහෙවස් සමාදන් වීම් ආදියෙන් නෛෂ්ක්‍ර‍ම්‍යය පුරුදු කළ යුතු ය. නෛෂ්ක්‍ර‍ම්‍යයෙන් ලෝභය දුරුවේ. ද්වේෂය දුරු වනු පිණිස සකල සත්ත්වයනට මෙත් වැඩීම ද, දුඃඛිත සත්ත්වයනට කරුණා කිරීම ද පුරුදු කළ යුතු ය. එසේ කිරීමෙන් සම්‍යක් සංකල්ප මාර්ගාඞ්ගය පිරේ.
ඉක්බිති වචනයෙන් සිදු වන පව් සතර හැර වාක් කර්මය ද කයින් සිදුවන පව් තුන හැර කාය කර්මය ද පිරිසිදු කර ගත යුතු ය. දිවි පැවැත්වීමට පව්කම් නො කොට ආජීවය පිරිසිදු කර ගත යුතුය. එසේ කිරීමෙන් සම්‍යක් වචනය, සම්‍යක් කර්මාන්තය, සම්‍යගාජීවය යන අංග තුන පිරේ.
කාමයන් හැර සිල් රක්නා සත්පුරුෂයා විසින් පව් නො කිරීම නිසා කොතරම් අමාරුකම් ඇති වුවත් ඒවා ඉවසමින් මහත් වූ වීර්‍ය්‍යයෙන් ශීලය රක්ෂා කළ යුතු ය. පව් හැර ජීවත්වන්නහුට සමහර විට ආහාර පානාදිය දුර්ලභ විය හැකි ය. එසේ වූ කල්හි සාගින්න ඉවසිය යුතුය. පිපාසාව ඉවසිය යුතු ය. කොතරම් නීරස ආහාරයක් වුව ද වැළඳීමට මැළි නො විය යුතු ය. භික්ෂුවක් නම් වැස්සේ තෙමෙමින් වුව ද පිඬු සිඟා ගැනීමට මැළි නො විය යුතු ය. පහසුව සඳහා පාපයක් නො කළ යුතු ය. එසේ වීර්යයෙන් ශීලය රක්ෂා කිරීම ද වත පිළිවෙත කිරීම ද භාවනාවෙහි යෙදීම ද සම්‍යග් ව්‍යායාමය පිරීම ය.
නිවන් සොයන තැනැත්තා විසින් සිල් රැකීමෙන් ම නො නැවතිය යුතුය. පෘථග්ජනයාගේ ශීලය ස්ථිර වූවක් නො වේ. පෘථග්ජනයා කාමයන් හැර පැවිදිව කොතරම් උග්‍ර තපස් ඇතියකු වුව ද නැවත පස්කම් සුව විඳින්නකු විය හැකි ය. දුශ්ශීලයකු විය හැකිය. එබැවින් සිල් රකිමින් ම මතු නූපදනා පරිදි කෙලෙසුන් නැති කිරීම සඳහා කළ යුතු වැඩවල වහ වහා යෙදිය යුතු ය. මතු ඇති නොවන පරිදි කෙලෙසුන් නැසිය හැක්කේ ලෝකෝත්තර මාර්ගය ඇති කර ගැනීමෙනි. ලෝකෝත්තර මාර්ගය ඇති කර ගනු පිණිස කර්මස්ථාන දායක ආචාර්යවරයකුගේ උපදෙස් පිට භාවනාවෙහි යෙදිය යුතු ය. සතිපට්ඨාන භාවනාවෙහි යෙදීමෙන් සම්‍යක් ස්මෘති මාර්ගාඞ්ගය පිරේ.
සතිපට්ඨාන භාවනාවෙහි යෙදීමෙන් දීර්ඝ කාලයක් නානාරම්මණයන්හි වික්ෂිප්ත ව පැවැත්තා වූ සිත බොහෝ දුරට සන්සිඳීමට පැමිණේ. ඉන්පසු සමාධිය දියුණු කරමින් ප්රථමධ්යාන සමාධිය, ද්විතීයධ්‍යාන සමාධිය, තෘතීයධ්‍යාන සමාධිය, චතුර්ථධ්යාන සමාධිය යන සමාධීන් අතුරෙන් එක් සමාධියක් හෝ සියල්ල ම හෝ උපදවා සම්‍යක් සමාධිය සම්පූර්ණ කළ යුතු ය. සතිපට්ඨාන හා සමාධි වැඩීම ලෙහෙසියෙන් කළ හැකි නොවේ. සැප විඳීමේ ආශාව හා අධික නින්ද ද හැර මහන්සි නො බලා භාවනාවෙහි යෙදෙන්නා හට සම්‍යක් සමාධිය පිරේ.
මෙසේ ඒ ඒ මාර්ගාංග වෙන් වෙන් ව වඩා විදර්ශනා භාවනාවෙහි ක්‍ර‍මානුකූල ව යෙදෙන්නා වූ තැනැත්තාට මාර්ගාංග වැඩී සියලු ම මාර්ගාංග එක විට ම ලෝකෝත්තරත්වයෙන් පහළ වන්නා වූ අවස්ථාවක් පැමිණේ. එසේ පළමුවර පහළවීම සෝවාන් වීමය. දෙවන වර පහළවීම සකෘදාගාමී වීම ය. තුන්වන වර පහළවීම අනාගාමී වීම ය. සතර වන වර පහළවීම රහත් වීම ය. රහත්වීම නිවන් ලැබීම සඳහා පුරන ප්‍ර‍තිපත්තියේ අවසානය ය.
ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය සංක්ෂේප කළහොත් ශීලස්කන්ධය, සමාධිස්කන්ධය, ප්‍ර‍ඥාස්කන්ධය යන මේ ස්කන්ධ තුන වේ. සම්‍යග්වචනය සම්‍යක්කර්මාන්තය සම්‍යගාජීවය යන මාර්ගාංග තුන සීලස්කන්ධයට ඇතුළු වේ. සම්‍යග්ව්‍යායාමය, සම්‍යක්ස්මෘතිය, සම්‍යක්සමාධිය යන මේ තුන සමාධිස්කන්ධයට ඇතුළු වේ. සම්‍යග් දෘෂ්ටිය සම්‍යක් සංකල්පය යන දෙක ප්‍ර‍ඥාස්කන්ධයට ඇතුළු වේ.
SN 05-01-15-02 ඒසනා පරිඤ්ඤා සූත්‍රය
….. සම්මා දිට්ඨිය නැත්නම් දැක්ම නිවන් දකින්න , බණ භාවනා කරන්න යන ක්රමය හොඳට හදා ගන්න. ඔන්න මෙතනයි අපට අවශ්‍යම කාරණාව. මෙතනමයි අවශ්‍යම යතුර. මම පෙන්වන විශේෂම කාරණාවක්. නිවන් දකින්න, භාවනා කරන්න කියලා කරන්නේ අවශ්‍ය වන්නේ කුමක්ද කියන එක හොඳට දකින්න. දුක පිරිසිඳ දැකල, සමුදය දුරු කළ යුතුයි. මට ඕනෑ විදිහට තණ්හාව නැති කරන්න බැහැ. දුක පිරිසිඳ දැකලා, සමුදය දුරු කරලා, නිරෝධය සාක්ෂාත් කළ යුතුයි කියලා, මෙන්න මේකයි සම්මා දිට්ඨිය කියලා දැක්කා. ඉස්සෙල්ලාම සත්‍ය ඥානය , ඊට පස්සේ කෘත්‍ය ඥානය, කළයුතු වැඩසටහනක් තියෙනවා. ඔන්න දැන් මේ සත්‍ය දැනගත්තට පස්සේ දැන් මාර්ගය වඩන්න හම්බවෙන්නේ කොහොමද? READ
(මෙතැන් සිට ඇති මේ වර්ගයේ සියලු සූත්රවල 1 වෙනි ඡේදය මේ වර්ගයේ මුල් සූත්‍රයේ 1 වෙනි ඡේදය මෙනි)
“මහණෙනි,
සෙවීම් තුනකි.
කවර නම් තුනක්ද?
කාමයන්ගේ සෙවීම,
භවයාගේ සෙවීම,
(මිථ්‍යාදෘෂ්ටි සංඛ්‍යාත)
බ්‍රහ්මචර්යාවගේ සෙවීම කියායි.
මහණෙනි, මේ වනාහි ත්‍රිවිධ සෙවීමය.මහණෙනි,
මේ ත්‍රිවිධ සෙවීම් පිරිසිඳ දැනීම පිණිස ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි.
කවර නම් ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයක්ද?මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ සෙවීම් පිරිසිඳ දැනීම පිණිස මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි.
[පරිඥඥා:
(Pariññā) යනු යථාර්ථය හෙවත් ස්වභාවධර්මයේ සත්‍යය මැනවින් අවබෝධ කර ගැනීමයි. එය ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩන විට දුක්ඛ සත්‍යයට අයත් නාම-රූප ධර්මයන්ගේ ලක්ෂණ මනා කොට පිරිසිඳ දැන ගැනීම සඳහා යොදා ගන්නා ප්‍රධානතම කෘත්‍යයකි. [1]පරිඥා ප්රධාන වශයෙන් කොටස් තුනකට (ත්‍රිවිධ පරිඥා) බෙදා දැක්වේ: [1]
ඤාත පරිඥා:
ලෝකයේ පවතින ස්කන්ධ, ධාතු ආදී සියලු දේ ස්වභාවයෙන්ම වෙන් වෙන් වශයෙන් හඳුනා ගැනීමයි (උදා: මෙය රූපයකි, මෙය වේදනාවකි ලෙස).
තීරණ පරිඥා:
හඳුනාගත් එම කරුණු සම්බන්ධයෙන්ම, ඒවා අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ත්‍රිලක්ෂණයට යටත් බවට මනාව විමසා තීරණයකට එළඹීමයි.
ප්රහාණ පරිඥා:
එම අවබෝධය තුළින් සංසාරික බැඳීම්වලට හේතු වන මායාවන්ගෙන් (උදා: නිත්‍ය යැයි ගැනීම) මිදී, කෙලෙස් දුරු කිරීමයි.SN 05-01-15-03 ඒසනා පරික්ඛය සූත්‍රය
[පරික්ඛය යනු , ක්ෂය, විනාශවී යාම, ටිකෙන් ටික විනාශවී යාම.]
“මහණෙනි,
මේ සෙවීම් තුනකි.
කවරනම් තුනක්ද?
කාමයන්ගේ සෙවීම,
භවයාගේ සෙවීම,
(මිථ්‍යාදෘෂ්ටි සංඛ්‍යාත) බ්‍රහ්මචරියාවගේ සෙවීම කියායි.
මහණෙනි, මේ වනාහි සෙවීම් තුනය.මහණෙනි,
මේ ත්‍රිවිධ සෙවීම් ක්ෂය කිරීම පිණිස ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුය.
කවරනම් ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයක්ද?“මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ සෙවීම් ක්ෂයකිරීම පිණිස මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි.
SN 05-01-15-04 ඒසනා පහාන සූත්‍රය
“මහණෙනි,
මේ සෙවීම් තුනකි. කවරනම් තුනක්ද?කාමයන්ගේ සෙවීම,
භවයාගේ සෙවීම,
(මිථ්‍යාදෘෂ්ටි සංඛ්‍යාත)
බ්‍රහ්මචරියාවගේ සෙවීම යනුයි.මහණෙනි,
මේ වනාහි ත්‍රිවිධ සෙවීම්ය.
මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ සෙවීම් පහකිරීම පිණිස ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි.කවරනම් ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයක්ද යත්?
“මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ සෙවීම් පහකිරීම පිණිස මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි.
SN 05-01-15-04 ඒසනා පහාන සූත්‍රය
“මහණෙනි, මේ මානය පිළිබඳ කොටස් තුනකි. කවරනම් තුනක්ද යත්, ශ්‍රේෂ්ඨයෙක් වෙමි යන මාන කොටස, සමානයෙක් වෙමි යන මාන කොටස, හීනයෙක් වෙමි යන මාන කොටස යන මොහුයි. මේ වනාහී ත්‍රිවිධ මාන කොට්ඨාසයෝයි. මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ කොට්ඨාසයන් දැනීම පිණිස පිරිසිඳ දැනීම පිණිස ක්ෂයකිරීම පිණිස ප්රහාණය පිණිස ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි. කවරනම් ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයක්ද යත්?
(මේ ඡේදය මේ වර්ගයේ පළමුවෙනි සූත්‍රයේ 3 වෙනි ඡේදය මෙනි.)
“මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ මාන කොට්ඨාසයන් දැනීම පිණිස පිරිසිඳ දැනීම පිණිස ක්ෂයකිරීම පිණිස ප්රහාණය පිණිස මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයයි” වදාළසේක.
SN 05-01-15-03. ආසව සූත්‍ර
“මහණෙනි, මේ ආසවයෝ තිදෙනෙකි. කවරනම් තිදෙනෙක්ද යත්? කාමාසවය, භවාසවය, අවිජ්ජාසවය යන මොහුය. මහණෙනි, මේ ආසවයන් තිදෙනාගේ දැනීම පිණිස, පිරිසිඳ දැනීම පිණිස, ක්ෂයකිරීම පිණිස, ප්රහාණය පිණිස ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි. කවරනම් ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයක්ද යත්?(මේ ඡේදය මේ වර්ගයේ පළමුවෙනි සූත්‍රයේ 3 වෙනි ඡේදය මෙනි.)
“මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ ආශ්‍රවයන්ගේ දැනීම පිණිස, පිරිසිඳ දැනීම පිණිස, ක්ෂයකිරීම පිණිස, ප්රහාණය පිණිස මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයයි” වදාළසේක
SN 05-01-15-04. භව සූත්‍ර
හණෙනි, මේ භව තුනකි. කවරනම් තුනෙක්ද යත්? කාම භවය, රූප භවය, අරූප භවය කියායි. මහණෙනි, මේ වනාහි භව තුනයි. මහණෙනි, ත්‍රිවිධ භවයන්ගේ දැනීම පිණිස, පිරිසිඳ දැනීම පිණිස, ක්ෂය කිරීම පිණිස, ප්රහාණය පිණිස ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි. කවර නම් ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයක්ද යත්?(මේ ඡේදය මේ වර්ගයේ 1 වෙනි සූත්‍රයේ 3 වෙනි ඡේදය මෙනි)
“මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ භවයන්ගේ දැනීම පිණිස, පිරිසිඳ දැනීම පිණිස, ක්ෂය කිරීම පිණිස, ප්රහාණය පිණිස මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයයි වදාළසේක.
SN 05-01-15-05. දුක්ඛතා සූත්‍ර
“මහණෙනි, මේ දුක්ඛ ස්වභාවයෝ තුනෙකි. කවර නම් තුනෙක්ද යත්? දුක්ඛ දුක්ඛ ස්වාභාවය, සංඛාර දුක්ඛ ස්වභාවය, විපරිනාම දුක්ඛ ස්වභාවය කියායි. මහණෙනි, මේ වනාහි දුක්ඛ ස්වභාවයෝ තුනය. මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ දුක්ඛ ස්වභාවයන්ගේ දැනීම පිණිස, පිරිසිඳ දැනීම පිණිස, ක්ෂය කිරීම පිණිස, ප්රහාණය පිණිස ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි. කවර නම් ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයක්ද යත්?(මේ ඡේදය මේ වර්ගයේ 1 වෙනි සූත්‍රයේ 3 වෙනි ඡේදය මෙනි)
“මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ දුක්ඛ ස්වභාවයන්ගේ දැනීම පිණිස, පිරිසිඳ දැනීම පිණිස, ක්ෂය කිරීම පිණිස, ප්රහාණය පිණිස මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයයි” වදාළ සේක.
SN 05-01-15-06. ඛීල සූත්‍ර
“මහණෙනි, මේ හුල් තුනෙකි. කවර නම් තුනෙක්ද යත්? රාගය නැමැති හුල, ද්වේෂය නැමැති හුල, මෝහය නැමැති හුල කියායි. මහණෙනි, මේ වනාහි හුල් තුනයි. මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ හුල් දැනීම පිණිස, පිරිසිඳ දැනීම පිණිස, ක්ෂය කිරීම පිණිස, ප්රහාණය පිණිස ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි. කවර නම් ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයක්ද යත්?(මේ ඡේදය මේ වර්ගයේ 1 වෙනි සූත්‍රයේ 3 වෙනි ඡේදය මෙනි)
“මහණෙනි, ත්‍රිවිධ උල් දැනීම පිණිස, පිරිසිඳ දැනීම පිණිස, ක්ෂය කිරීම පිණිස, ප්රහාණය පිණිස මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයයි” වදාළසේක.
SN 05-01-15-07. මල සූත්‍ර
“මහණෙනි, මේ මල තුනකි. කවර නම් තුනක්ද යත්? රාග නමැති මලය, ද්වේෂය නමැති මලය, මෝහ නමැති මලය යන මොහුයි. මහණෙනි, මේ වනාහි මලයෝ තුනවේ. මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ මලයන් දැනීම පිණිස, පිරිසිඳ දැනීම පිණිස, ක්ෂය කිරීම පිණිස, ප්රහාණය පිණිස ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි. කවර නම් ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයක්ද යත්?(මේ ඡේදය මේ වර්ගයේ 1 වෙනි සූත්‍රයේ 3 වෙනි ඡේදය මෙනි)
“මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ මල දැනීම පිණිස, පිරිසිඳ දැනීම පිණිස, ක්ෂය කිරීම පිණිස, ප්රහාණය පිණිස ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයයි” වදාළසේක.
SN 05-01-15-08. නීඝ සූත්‍ර
“මහණෙනි, මේ උවදුරු තුනකි. කවරනම් තුනක්ද යත්? රාග නැමති උවදුර, ද්වේෂ නැමති උවදුර, මෝහ නැමති උවදුර යන මොහුය. මහණෙනි, මේ වනාහි උවදුරු තුනයි. මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ උවදුරු දැනීම පිණිස, පිරිසිඳ දැනීම පිණිස, ක්ෂය කිරීම පිණිස, ප්රහාණය පිණිස ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි. කවරනම් ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයක්ද යත්?(මේ ඡේදය මේ වර්ගයේ පළමුවෙනි සූත්‍රයේ 3 වෙනි ඡේදය මෙනි.)
“මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ උවදුරු දැනීම පිණිස, පිරිසිඳ දැනීම පිණිස, ක්ෂය කිරීම පිණිස, ප්රහාණය පිණිස මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයයි” වදාළසේක.
SN 05-01-15-09. වේදනා සූත්‍ර
“මහණෙනි, මේ වේදනා තුනෙකි. කවර නම් තුනක්දයත්? සුඛ වේදනාව, දුක්ඛ වේදනාව, අදුක්ඛ අදුක්ඛම සුඛ වේදනාව යන මොහුයි. මහණෙනි, මේ වනාහි වේදනා තුනයි. මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ වේදනාවන්ගේ දැනීම පිණිස, පිරිසිඳ දැනීම පිණිස, ක්ෂය කිරීම පිණිස, ප්රහාණය පිණිස ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි. කවර නම් ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයක්දයත්?(මේ ඡේදය මේ වර්ගයේ පළමුවෙනි සූත්‍රයේ 3 වෙනි ඡේදය මෙනි)
“මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ වේදනාවන්ගේ දැනීම පිණිස, පිරිසිඳ දැනීම පිණිස, ක්ෂය කිරීම පිණිස, ප්රහාණය පිණිස මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩියයුතු යයි” වදාළසේක
SN 05-01-15-10. තණ්හා සූත්‍ර
“මහණෙනි, මේ තණ්හා තුනකි. කවරනම් තුනක්ද යත්? කාම තණ්හා, භව තණ්හා, විභව තණ්හා යන මොහුයි. මහණෙනි, මේ වනාහි තණ්හා තුනයි. මහණෙනි, මේ තෘෂ්ණා තුන දැනීම පිණිස, පිරිසිඳ දැනුම පිණිස, ක්ෂය කිරීම පිණිස, ප්රහාණය පිණිස ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුතුයි. කවර නම් ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගයක්දයත්?(මේ ඡේදය මේ වර්ගයේ පළමුවෙනි සූත්‍රයේ 3 වෙනි ඡේදය මෙනි)
“මහණෙනි, මේ ත්‍රිවිධ තෘෂ්ණාවන්ගේ දැනීම පිණිස, පිරිසිඳ දැනීම පිණිස, ක්ෂය කිරීම පිණිස, ප්රහාණය පිණිස මේ ආර්ය අෂ්ටාඩ්ගික මාර්ගය වැඩිය යුත්තේ යයි” වදාළසේක.
SN 05-01-15-11. තසිනාසුත්තං
තිස්සො
ඉමා, භික්ඛවෙ, තසිනා. කතමා තිස්සො? කාමතසිනා, භවතසිනා, විභවතසිනා. ඉමාසං ඛො, භික්ඛවෙ, තිස්සන්නං තසිනානං අභිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාය පරික්ඛයාය පහානාය…පෙ….
රාගවිනයපරියොසානං දොසවිනයපරියොසානං මොහවිනයපරියොසානං…පෙ…. අමතොගධං අමතපරායනං අමතපරියොසානං…පෙ….
නිබ්බානනින්නං නිබ්බානපොණං නිබ්බානපබ්භාරං. ඉමාසං ඛො, භික්ඛවෙ, තිස්සන්නං තසිනානං අභිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාය පරික්ඛයාය පහානාය…පෙ…. අයං අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො භාවෙතබ්බො’’ති. එකාදසමං.51 min
About SINHALA TIPITAKA
From the publisher's feed
සිංහළ බසින් ත්‍රිපිටකය ලියන්නට කල වෑයමක්