Lestin

Eggert Gunnarsson hefur verið búsettur á Papúa Nýju Gíneu undanfarin fimm ár, stýrt þarlendri sjónvarpsstöð og gert heimildarmyndir. En nú er hann kominn aftur til Íslands með sína fyrstu bók í farteskinu, vísindaskáldsögu um áhrif loftslagsbreytinga á jörðina, viðfangsefni sem er mikið í umræðunni hér á vesturlöndum en fólk finnur ekki síður fyrir á kyrrhafseyjunni Gíneu. Ugla Stefanía Kristjönudóttir Jónsdóttir flytur okkur pistil í Lestinni á mánudegi. Að þessu sinni rifjar hún upp eigin æsku, fjallar um ný lög um kynrænt sjálfræði og svarar spurningum sem brenna á vörum margra sem ekki þekkja til kynleiðréttingarferlisins. Og við kynnum okkur óhefðbundna nýársræðu sem til kom eftir að metoo bylgjan skall loksins af fullum þunga á Danmörku, þremur árum eftir að hún fyrst skók heimsbyggðina.

Síðasti þáttur ársins og að því tilefni ætlum við að fara yfir menningarárið. Við buðum öllum pistlahöfundum haustsins Í lestinni að taka þátt í ársuppgjöri þáttarins og 10 þeirra brugðust við kallinu. Við báðum þau að gera þrennt, segja frá eftirminnilegasta listaverki eða menningarafurð ársins, segja hvað þeim fannst hafa verið markverðast í menningarlífinu í ár og hvað hafi einkennt menningarumræðuna á Íslandi.

Bandarísk áhrif hafa verið alltumlykjandi í menningunni að minnsta kosti frá miðri síðustu öld, meðfram því sem Bandaríska heimsveldið varð það valdamesta á stórnmálasviðinu.Í hnattvæddum heimi hafa áhrif auðvitað runnið fram og aftur milli landa og menningarheima, engu að síður hefur verið erfitt fyrir menningarefni á öðrum tungumálum en ensku að ná útbreiðslu og vinsældum. Þetta gæti þó verið að breytast, að minnsta kosti gætu nokkur dæmi frá þessu ári gefið það til kynna. Þetta er í fyrsta skipti sem besta myndin á óskarsverðlaununum er á öðru máli en ensku, spænskumælandi og kóreiskumælandi popptónlist ratar inn á topp vinsældalista víða um heim og svo eru það auðvitað aukin áhrif Kína. Við ræðum þverrandi menningarvald Bandaríkjanna í þætti dagsins við Guðbjörgu Ríkey Thoroddsen, alþjóðastjórnmálafræðing, Val Gunnarsson, sagnfræðing og rithöfund, Huldu Hólmkelsdóttur, stjórnmálafræðing og K-pop sérfræðing og Sigtrygg Baldursson, tónlistarmann og framkvæmdastjóra Útón, útflutningsskrifstofu íslenskrar tónlistar.

Fyrst kom Folklore og svo Evermore. Taylor Swift hefur, eins og við hin, eytt lunganu úr árinu í inniveru en á meðan að við hin horfðum á Heima með Helga og bökuðum súrdeigsbrauð vann hún hörðum höndum að tvöfaldri plötuútgáfu. Við rýnum í seinni plötuna, Evermore, sem leit dagsins ljós nú fyrir helgi en á henni reynir Swift á nýja vöðva og kroppar í gömul sár. Á undanförnum árum hefur klámsíðan Pornhub unnið markvisst í því að troða sér inn í meginstrauminn. Hún er orðin langþekktasta klámsíða internetsins og mögulega ein mest sótta vefsíða heims. En nú er þessi risi í netklámi í vanda eftir að New York Times dró fram hvernig barnaklám og myndefni af raunverulegu kynferðisofbeldi mætti finna á síðunni. Við kynnum okkur málið. Gunnar Theodór Eggertsson rýnir í tvær nýar kvikmyndir, ofurhetjumyndina Wonder Woman 84 og svarthvítu Netflix-myndina Mank, sem fjallar um handritshöfundinn Herman Mankiewicz og samstarf hans við Orson Welles. Donald Trump forseti Bandaríkjanna hefur fyrirskipað aftökur á fimm föngum og vill að þær fari fram áður en Joe Biden tekur við stjórnartaumum í landinu. Við ræðum við íslenska konu sem var viðstödd slíkan viðburð.

Eðli sköpunar, frumleiki og höfundarverk í listum. Þessir þættir og áhrif þeirra á skapandi gervigreind verða til rannsóknar í verkefni Þórhalls Magnússonar prófessors, sem hlaut styrk frá Evrópska rannsóknarráðinu í vikunni, upp á rúmar 300 milljónir íslenskra króna. Við tökum Þórhall tali og forvitnumst um snjallhljóðfærin sem hann hyggst skapa. Við fáum okkur kaffi með tattúlistamanninum Joav Devi og heyrum af hverju hann sagði skilið við starf sem sitt sem lögfræðingur í Mexíkóborg og endaði sem húðflúrari á Íslandi. Ljóðlist er miðpunktur menningar Úígúra, en í því sem þeir berjast fyrir tilvist sinni við ofurefli Kína, óttast brottfluttir Úígúrar að þessi hluti þjóðarsálarinnar hafi þegar verið mölvaður. Við ræðum ljóð fyrir þjóð og menningu í útrýmingarhættu við Svanhildi Óskarsdóttur prófessor við Árnastofnun. Þá kíkjum við í kaffi til ljósmyndarans, söngkonunnar og sagnfræðinemans Nínu Richter, hún mælir með hlaðvarpsþáttum sem hún hefur verið að hlusta á undanfarnar vikur. Meðal annars athyglisverðri ráðgátu frá BBC. En eins og aðra þætti í jólamánuðinum byrjum við á jólalagatalinu, jóladagatali Lestarinnar, Ívar Pétur Kjartansson, tónlistarmaður og plötusnúður, velur eitt lítið þekkt en athyglisvert jólalag í hverjum Lestarþætti desember.

Kvikmyndagerðarmaðurinn Frosti Jón Runólfsson á heiðurinn að nýju tónlistarmyndbandi Jónsa (í Sigur Rós eins og hann er jafnan kallaður) við lagið Sumarið sem aldrei kom. Myndbandið er tekið upp á ferð og flugi um höfuðborgarsvæðið og sýnir ýmsar dagsdaglegar senur úr lífi landsmanna: þær sem við viljum sjá - svo sem börn á fimleika æfingu og eldri borgarar að dansa - en líka þær sem við hunsum, eins og fólkið á bekkjunum. Katrín Guðmundsdóttir flytur okkur sjónvarpspistil. Eins og svo margir hefur hún verið að horfa á fjórðu seríu The Crown á Netflix og varð starsýnt á myndmálið Við kynnum fyrir ykkur nýjan lið í Lestinni í desember. Jóladagatal Lestarinnar, eða öllu heldur Jólalagatal. Ívar Pétur Kjartansson, plötusnúður og tónlistarmaður, trommari hljómsveitarinnar FM Belfast, hefur umsjón með jólalagatalinu. Á hverjum degi í desember kynnir Ívar Pétur hlustendur fyrir einu athyglisverðu en lítið þekktu jólalagi, og útskýrir hvað það er við jólatónlist sem gerir hana svo umdeilda - heillandi eða óþolandi. Við heimsækjum forsætisráðherrahjónin Katrínu Jakobsdóttur og Gunnar Sigvaldason og ræðum við þau um nýútkomna þýðingu þeirra á bókinni Dýralíf eftir suður-afríska nóbelsverðlaunahafann J.M. Coetzee. Nóvellan Dýralíf var upprunalega flutt sem tveir fyrirlestrar við Princeton háskóla, en þar segir frá virtum skáldsagnahöfundi sem er beðinn um að flytja fyrirlestur við frægan háskóla, en í stað þess að flytja hefðbundinn fyrirlestur um bókmenntir talar hann herskátt um dýravernd og fordæmir hryllinginn sem felst í verksmiðjuvæðingu kjötáts.

Síðustu ár ráku þau Árni Guðjónsson og Natalia Sushchenko Kvartýru No49 á Laugavegi,fataverslun sem þekktust varð fyrir post-sovéska merkjavöru. Þrátt fyrir gríðarlegar vinsældir í ákveðnum kreðsum þótti þeim róðurinn helst til þungur, svo þegar kófið skall á ákváðu þau að loka sjoppunni, flytja til Spánar og taka upp plötu. Við rýnum í tvær nýlegar kvikmyndir sem byggja á sönnum sögum, Shirley sem byggir á ævi skáldkonunnar Shirley Jackson og kvikmyndin The Trial of the chicago seven sem byggir á merkilegu dómsmáli í bandaríkjunum á sjöunda áratugnum. Breski fönklistahópurinn Sault hefur gefið út heilar fjórar breiðskífur á innan við einu og hálfu ári af rassadillandi bassalínum og kollakinkandi trommutöktum en enginn veit þó hverjir skipa hann. Davíð Roach Gunnarsson rýnir í þessi miklu afköst hér á eftir. Í síðasta mánuði var fyrsti þátturinn í grínþáttaröðinni Sassy Justice frumsýndur á Youtube. Þátturinn er gerður af höfundum hinna vinsælu South Park sjónvarpsþátta, en hér notast þeir ekki við einfaldar teiknimyndir heldur nýstárlega djúpfölsunartækni. Mögulega er þetta fyrsti yfirlýsti djúpfölsunargrínþátturinn. Við kynnum okkur djúpfölsun og það hvernig tæknin mun hafa áhrif á pólitískt grín framtíðarinnar.

Enginn af hinum rúmlega 700 dauðadæmdum föngum Kaliforníuríkis hefur verið tekinn af lífi frá árinu 2006 en þó hefur heilmikið grynnkað í hópnum. Áður fyrr var fentanyl ein helsta dánarorsökin en síðustu mánuði hefur ný vá tekið við. Eyþór Kamban Þrastarson og Þorkell Jóhann Steindal leiða hlustendur um Reykjavík með innslögum í hlaðvarpi Blindrafélagsins hljóðbrot. Með fulltingi svokallaðra binaural hljóðnema taka þeir upp umhverfishljóð og draga um leið upp mynd af því sem heilinn sér í gegnum eyrun. Júlía Margrét Einarsdótir rýnir í nýjan sænskan þátt á Netflix, sem nefnist Ást og anarkí. Og í tilefni þess að fimmta kynslóð PlayStation leikjatölva kom til landsins í vikunni - og 25 ár eru frá því að fyrstu playstation tölvurnar komu til landsins. Þá ætlum við að kynnast upprunasögu Playstation tölvunnar og fræðast um þátt Ólafs Jóhanns Ólafssonar í þessu merkilega ævintýri.

Í Lestinni í dag hringjum við til Berlínar og heyrum í Maríu Guðjohnsen, þrívíddarhönnuði, sem býr og starfar þar í borg. Meðal umræðuefna verða þrívíðir fantasíuheimar, viðaukinn veruleiki, og staða kvenna í tæknigeiranum. Katrín Guðmundsdóttir rýnir í grínþættina Eurogarðurinn sem eru sýndir á Stöð 2. Einvalalið grínista leikur í þáttunum sem fjallar um starfsfólk í ný-einkavæddum fjölskyldu og húsdýragarði. Fyrir átta árum komst Andri Hrafn Agnarsson að því að hann væri ófrjór. Áfallið var mikið og hafði ófyrirsjáanleg áhrif á líf hans en núna, öllum þessum tíma síðar. fann hann þörf hjá sér til að tala um það - ekki bara við fjölskyldu sína eða trúnaðarvini heldur alla sem vilja heyra eða gætu þurft á því að halda. Hann ákvað að búa til hlaðvarp Halldór Armand flytur okkur pistil um fegurðina við það að vera byrjandi. Hann segir okkur lygilega sögu, tengda bókinni Musicals for Dummies, söngleikjum fyrir hálfvita.

Eftir því sem íslenska þjóðin hefur orðið fjölbreyttari hefur matargerð frá nánast öllum heimshornum orðið hluti af íslenskum hversdegi. Við borðum ekki bara evrópskan og amerískan mat heldur einnig asískan og arabískan. En afrísk matargerð hefur hins vegar ekki verið mjög sjáanleg á íslandi, en það er mögulega að breytast með auknum fjölda innflytjenda frá heimsálfunni. Í Lestinni í dag heimsækjum við matvörubúðina AfroZone í Hólagarði í Breiðholti, en búðin er ekki bara verslun heldur hálfgerð félags og þjónustumiðstöð. Sitjandi Bandaríkjaforseti, Donald Trump, barst stuðningur úr óvæntri átt þegar einn virtasti þrjótarappari suðurríkjanna, Lil Wayne birti mynd frá fundi þeirra í síðustu viku. Eða, kannski var stuðningurinn ekkert svo óvæntur. Stefna Trump og stjórnhættir njóta almennt lítilla vinsælda í samfélagi svartra Bandaríkjamanna en nokkrar þekktar raddir hafa þó klofið sig úr hópnum. Við skoðum rapp, ofurmenni og kapítal í Lestinni í dag. Berglind Rós Magnúsdóttir flytur sinn fjórða og síðasta pistil um ástir og ástarrannsóknir. Og þessu sinni veltir hún fyrir kynlífsvæðingu ástarinnar - en hvað merkir slík kynlífsvæðing eiginlega? Það er hefð fyrir því að ritaðar séu ævisögur merkra manna og kvenna, ýmis konar ævintýrafólks, viðskiptajöfra, stjórnmála- eða listafólks. Sagan er yfirleitt skrifuð þegar langt er liðið á líf viðkomandi og ævintýrið senn á enda. Það stöðvar þó ekki rapparann Herra Hnetusmjör, sem er aðeins 24 ára, í að taka þátt í jólabókaflóðinu og gefa út ævisögu sína - hingað til. Herra Hnetusmjör mætir í Lestina ásamt ævisagnaritara sínum Sóla Hólm og ræðir bófarapp og bóklestur.