Hvað er það minnsta sem þú getur ímyndað þér, kæri hlustandi? Og hvað er það stærsta? Telur þú þig skilja hvernig alheimurinn virkar eða skiptir það kannski ekki höfuðmáli, að skilja. Frekar að skynja? Bókin Þar sem skilningi okkar á heiminum sleppir eftir síleska rithöfundinn Benjamin Labatut hefur vakið heimsathygli undanfarin 2 ár og var á skammlista hinna alþjóðlegu Booker bókmenntaverðlauna árið 2021. Þar er fjallað um stærstu vísindauppgötvanir 20. aldar, aðallega eðlisfræðinnar, hvernig þær hafa mótað heimsmynd okkar og takmarkað skilning mannsins á heiminum. Við köfum ofan í skilning og skammtafræði í lok þáttar með Viðari Guðmundssyni eðlisfræðingi.

Ólöf Gerður Sigfúsdóttir myndlistargagnrýnandi Víðsjár lagði leið sína í Listasafn Árnesinga í Hveragerði, en fjórar sýningar standa nú yfir í safninu. Listamennirnir vinna í ólíka miðla en taka allir skemmtilegan snúning á skynvitunum.

Við erum með hugann við opin rými borgarinnar í dag í kjölfar sveitastjórnakosninga. Af því tilefni er vert að rifja upp innslag Höllu Harðardóttur frá því í byrjun mars. Högna Sigurðardóttir var nýútskrifaður arkitekt frá París vorið 1960 fékk hún hendur sitt fyrsta verkefni. Hulda Jakobsdóttir, þáverandi bæjarstjóri Kópavogs, fól henni að hanna sundlaug og almenningsgarð fyirr bæjarfélagið. Tillaga Högnu er nútímaleg, ekki bara í íslensku samhengi, heldur einnig alþjóðlegu, hún er framúrstefnuleg og kjarkmikil, segir Guja Dögg Hauksdóttir arkitekt, sem hefur rannsakað verk Högnu.

Og Nína Hjálmarsdóttir rýnir í sýninguna Ball í Borgarleikhúsinu.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

Við segjum frá handhafa Nýrra radda handritasamkeppni Forlagsins sem tilkynnt var um í dag. Þetta er fimmta árið sem keppnin er haldin, alls bárust 22 handrit í keppnina í ár og við segjum allt um það hér í lok þáttar og vinningshafinn kemur hingað í hljóðver, Heiða Vigdís Sigfúsdóttir.

Ólöf Gerður Sigfúsdóttir myndlistargagnrýnandi hér í Víðsjá ætlar að fara með okkur á sýninguna Snert á landslagi sem er vinnutitill yfirstandandi doktorsverkefnis Tinnu Gunnarsdóttur og sýningar í Hafnarborg, þar sem áhersla er lögð á að virkja fagurferðilega upplifun í landslagi sem afl til umbóta. Hugtökin landslag og fagurfræði eru mun dýpri og yfirgripsmeiri en þau virðast við fyrstu sýn.

Og við fjöllum líka um tónlist, við heyrum líka af Drónmessu Jóhanns heitins Jóhanssonar tónskálds, en þetta verk Jóhanns, sem var frumflutt í New York árið 2015, er nú loksins komið út á nýrri útgáfu frá útgáfufyrirtækinu Deutsche Gramófón. Þar eru það strengjakvartett úr bandaríska tónlistarhópnum Acme og kórinn Theatre of Voices sem flytja verkið undir stjórn Pauls Hillier sem flytja verkið. Við heyrum af drónamessunni í dag sem er að hljóta góðar viðtökur í þessari nýju hljóðritun.

En við ætlum að hefja þennan þátt á nýjum pistlahöfundi hér í víðsjá. Tónlistarkonan Jelena Ciric er serbnesk að uppruna en hefur búið um víða veröld, í Kanada, Mexíkó, á Spáni og nú á Íslandi. Hún ætlar að vera með okkur á næstu vikum og fjalla um tónlist af ýmsum toga. Og hún er með hugann við Eurovision, eins og fleiri, enda er keppnin fyrirferðamikil þessa vikuna, úrslitakvöldið fer fram á laugardaginn næsta en í kvöld er seinni undankeppnin þar sem Serbía tekur þátt og Jelena ætlar nú að rýna fyrir okkur í texta og myndmál sviðssetningarinnar.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

Í gær var tilkynnt hver hljóta tilnefningar til tónlistarverðlauna Norðurlandaráðs árið 2022 og þar á blaði eru þær Bára Gísladóttir og Sóley Stefánsdóttir. Bára fyrir tónverkið Víddir og Sóley fyrir plötuna Mother Melancolia. Alls voru tólf listamenn tilnefndir en þau verða veitt 1. nóvember í Helsinki í tengslum við þing Norðurlandaráðs. Verðlaunin hafa verið veitt frá árinu 1965 og er ætlað að vekja athygli á tónlistarsköpun og tónlistarflutningi norrænna tónlistarmanna sem telst hafa mikið listrænt gildi en annaðhvert ár eru þau veitt núlifandi tónskáldi til skiptis við tónlistarhóp eða flytjanda. Bára og Sóley eru gestir í Víðsjá í dag.

Þóri Baldursson hammond-orgelleikara þarf ekki að kynna sérstaklega fyrir áhugafólki um íslenska tónlist. Hann var valinn heiðurslistamaður Kópavogs fyrir skemmstu og nú í kvöld stendur hann fyrir tónleikum í Salnum á sjálfum afmælisdegi Kópavogsbæjar. Þórir á stórmerkilegan feril að baki og hefur bæði sungið og leikið á ýmis hljóðfæri sem og samið lög og útsett fyrir fjölda listamanna, bæði hér heima og víða erlendis. Hann stofnaði sína fyrstu hljómsveit aðeins 12 ára gamall í Keflavík og hefur síðan þá leikið með fjölmörgum hljómsveitum. Hann á langan feril sem upptökustjóri og útsetjari og hefur starfað meðal annars með Donnu Summer, ABBA, Elton John, Grace Jones og Giorgio Moroder. Þórir sest hjá okkur og við ræðum tónleikana og hið meðfærilega hljóðfæri, orgelið.

?Hvenær er eitthvað kafkaískt og hvenær ekki?? spyr Björn Halldórsson rithöfundur sem tekur til máls í þættinum og veltir fyrir sér sögum og sögusögnum. Hvernig þær eru háðar vilja, túlkunum og fordómum lesandans eða áheyrandans, og fer þaðan óhjákvæmilega að hugsa um verk rithöfundarins Franz Kafka. Ef til vill þurfum við að skerpa aðeins á noktun okkar á þessu margtogaða orði, að hitt og þetta sé kafkaískt. Björn fer betur með okkur í gegnum þetta hér á eftir.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

Dimma útgáfa fagnar um þessar mundir 30 ára afmæli. Hún var stofnuð árið 1992 í þeim tilgangi að gefa út tónlist og bókmenntir. Þar kennir ýmissa grasa, undir merkjum Dimmu hafa komið út ljóð og ljóðaþýðingar, vísnatónlist, þjóðlög og jazz, auk barnaefnis. Nú nýlega opnaði Dimmubúð við Óðinsgötu 7 þar sem þetta allt saman er til sölu og Víðsjá brá sér í Þingholtin í morgun og hitti þar fyrir manninn á bak við útgáfuna Aðalstein Ásberg Sigurðsson. Hann ætlar að hjálpa okkur að bregða birtu á Dimmuna og segja okkur frá útgáfunni.

"Ætlum við Íslendingar að vera þjóð á meðal þjóða í náttúruvernd eða ætlum við að ganga gegn alþjóðlegum viðmiðum náttúruverndar og sitja eftir sem siðlaust eyland?" spyr Dalrún Kaldakvísl sagnfræðingur í þrumupistli hér á eftir um langreyðar og hvalveiðar við Ísland. En fyrir liggur að stórhvalaveiðar munu hefjast næsta mánuði hér við land. Dalrún segir okkur í dag frá forsögu hvalveiða, stöðu þeirra í dag og horfur.

Við fjöllum líka um nýja íslenska djasstónlist. Pétur Grétarsson þulur hér á Rás 1 rakst á tónlistarmanninn Andrés Þór hér nú á dögunum og tók hann aðeins á tal um nýútkomna plötu, Hereby.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

?Leikurinn blundar í okkur öllum,? segir nýr handhafi Guðmunduverðlaunanna í myndlist sem afhent voru fyrir nokkrum vikum, myndlistarverðlaun sem stofnuð voru af Erró árið 1997 til minningar um móðursystur sína, Guðmundu S. Kristinsdóttur frá Miðengi. Þetta er í 22. sinn sem þau eru veitt og í ár var það Ingunn Fjóla Ingþórsdóttir myndlistarkona sem tók við þeim. Í listsköpun sinni fæst Ingunn við ýmsa miðla eins og málverk, vefnað og innsetningar þar sem þátttaka áhorfanda leikur gjarnan hlutverk. Framundan er einkasýning í Listasafni Íslands nú í maí og samstarfssýning með Þórdísi Jóhannesdóttur í Sláturhúsinu, Menningarmiðstöð Fljótdalshéraðs á Egilsstöðum sem opnar í júlí, svo eitthvað sé nefnt. Við förum í göngutúr með Ingunni Fjólu hér síðar og röbbum um myndlist.

Ásta Soffía Þorgeirsdóttir harmonikkuleikari og Ásbjörg Jónsdóttir tónskáld kynntust í listaháskólanum fyrir áratug síðan og fengu strax áhuga á því að starfa saman. Nokkrum árum, meira tónlistarnámi og hellingi af ljóðalestri síðar, hafa tónlistarkonurnar leitt saman krafta sína í samstarfi við Sölva Kolbeinsson saxafónleikara og Heiðu Árnadóttur sönkonu. Hópurinn heldur tónleika og gefur út nýja plötu laugardaginn næstkomandi sem er innblásinn af ljóðum Gerðar Kristnýjar og Ingibjargar Haraldsdóttur. Þær Ásta og Ásbjörg verða gestir Víðsjár í dag.

En við byrjum í Feneyjum. Nína Hjálmarsdóttir fjallar um þau verk sem stóðu upp úr að hennar mati á Feneyjartvíæringnum.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson og Halla Harðardóttir

Við Ásvallagötu í Reykjavík rak Karólína Guðmundsdóttir um áratugaskeið vefstofu þar sem hún hannaði og óf húsgagnaáklæði, gluggatjöld og fleira í metravís fyrir stofnanir og heimili í Reykjavík. Karólína fór utan til Kaupmannahafnar 1920 þar sem hún lærði vefnað og kynntist nýjustu tískustraumum í heimi myndlistar og hönnunar. Eftir nám kom Karólína heim með þekkinguna og hafði mikil áhrif á smekk landsmanna auk þess að breyta viðhorfum til íslensku ullarinnar, handverks og hannyrða. Karólína var brautryðjandi sem tók virkan þátt í að færa módernismannn í hönnun og arkitektúr til landsins. Hún er ein þessara kvenna sem gerði listiðnað á síðustu öld að ævistarfi og nú hefur framlagi hennar og mikilvægi verið gefinn staður á sýningu í Árbæjarsafni. VIð hittum Gerði Róbertsdóttur, höfund sýningarinnar í þætti dagsins.

ReykjavíkurAkademían, samfélag sjálfstætt starfandi fræðimanna var stofnuð árið 1997 og fagnar því 25 ára afmæli um þessar mundir. Þar starfa einkum fræðimenn á hug- og félagsvísindum ásamt fólki af ýmsum öðrum fræðasviðum. Í tilefni afmælisins verður haldið hátíðarmálþing - Dútlað við þjóðarsálina - næstkomandi laugardag í Safnahúsinu við Hverfisgötu. Formaður Reykjavíkur Akademíunnar, Ingunn Ásdísardóttir, og Lilja Hjartardóttir, formaður afmælisnefndar líta til okkar og segja frá.

Hlustendur heyra líka brot úr viðtali við bandaríska tónskáldið John Adams sem stjórnar verkum sínum á tónleikum Sinfóníuhljómsveitar Íslands í kvöld en þar leikur Víkingur Heiðar Ólafsson einleik í píanókonserti tónskáldsins.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Jóhannes Ólafsson

Tilraun - æðarrækt er þverfagleg sýning um sjálfbært sambýli æðarfugla og manna sem opnar dyr sínar í tengslum við Hönnunarmars í Norræna húsinu á laugardag.

Sýningin er byggð á rannsókn á fuglinum og umhverfi hans, á sambandi hans við manninn, hefðinni, æðardúni og því hvernig dýrmæt sjálfbær hlunnindi eru nýtt á Norðurslóðum. Markmiðið er að vekja okkur til vitundar um þetta stórmerkilega samband og stuðla að nýjum verkefnum sem byggja á æðarrækt. Við ræðum við sýningarstjórana í þætti dagsins, þær Rúnu Thors, vöruhönnuð og lektor við Listaháskóla Íslands, og Hildi Steinþórsdóttur arkitekt.

Hvort kom á undan eggið eða ískyggilegi andarunginn? Nú á föstudag kom gestur á Jorn-safnið í Danmörku sem tileinkað er danska listamanninum Asger Jorn sem hafði svolítið annað í hyggju en að virða fyrir sér myndlist. Þessi gestur vatt sér að einu verka Jorns, sem ber heitið Ískyggilegi andarunginn frá árið 1959 - og vann á því skemmdarverk. Málið hefur vakið nokkra athygli og gjörningurinn og listamaðurinn á bak við hann verið bendlaður við hægri væng stjórnmálanna í Danmörku. Við ræðum við Jón Proppé listheimspeking í lok þáttar um málið, yfirtökulist og menningarstríð.

Næturlilja er blóm sem vex fyrir stelpur á djamminu, það teigir anga sína með tyggjókúlum og varalit, stendur keikt á bleikum plaströrum, og hjarta þess slær á bakka, tilbúið að sigra heiminn, eða bara skella sér á dansgólfið og finna annað hjarta slá í takt. Næturliljan er ekki til í alvöru en hún ilmar samt í alvöru.

Næturliljan er hluti af Hliðarheimi plantna sem er safn skáldaðra blóma sem Svikasskáld í samstarfi við ilmgerðarhúsið Fischer hafa skapað saman og sýna nú í tengslum við Hönnunarmars. Á sýningunni leika listamennirnir sér með mörk hins raunverulega og hins óraunverulega þar sem blöndun hinnar tilbúnu lyktar og ímyndaðra blóma vekur spurningar um hvað sé ekta og óekta, eða réttara sagt hvað sé náttúrulegt og hvað ónáttúrulegt. VIð litum við í Fichersundi í morgun og ræddum þar við Ingibjörgu Birgisdóttur vidjólistakonu og Þórdísi Helgadóttur skáld.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Jóhannes Ólafsson.

Sviðslistafólkið Alexander Roberts og Ásrún Magnúdsóttir hafa í áratug unnið saman að verkefnum þar sem þau færa dansinn nær hversdeginum og hversdaginn nær dansinum. Þau hafa unnið með röddum og líkömum sem vanalega stíga ekki fram í sviðsljósið og fært til mörkin sem skilgreina vanalega atvinnudansara og áhugadansara. Á föstudag frumsýna þau nýtt verk í samstarfi við Íslenska dansflokkinn og níu gesta dansara. Verkið kallast Ball og þar stíga á svið Íslandsmeistari í breikdansi frá níunda áratugnum, ballerína á eftirlaunum, dansarar Íslenska dansflokksins og gó-gó dansari, svo eitthvað sé nefnt, en öll eiga þau sameiginlegt að elska dansinn .Höfundarnir segja dansinn ekki bara eiga að snúast um afburðartækni eða ómælda hæfileika hvers og eins heldur einnig um upplifunina á því að dansa ólíka dansa saman. Við kíkjum á ball í þætti dagsins.

Þegar við stingum okkur á kaf ferðumst við að inn í aðra vídd, skynjun okkar breytist og við lokum okkur frá umheiminum. Í sundi upplifa einhverjir sig berskjaldaða; í kafi erum við súrefnislaus og á bakkanum klæðalítil. Í dag 3 maí opnar í Hönnunarsafni Íslands í Garðabæ sýndarveruleika verk eftir Hrund Atladóttur. Verkið er hluti af HönnunarMars og er gert í tengslum við sýninguna Sund sem nú stendur yfir í safninu . Við heimsækjum Hrund Atladóttur á Hönnunarsafninu og ræðum um sýndarveruleika, sundlaugar, nft og vatnadísir.

Nína Hjálmarsdóttir leikhúsrýnir okkar hér í Víðsjá er nýkomin heim frá Feneyjum þar sem hún drakk í sig stemninguna á tvíæringnum, fegurð borgarinnar, fjölskrúðugt mannlífið og listaverkin sem hafa yfirtekið borgina. Hún hefur tekið saman það sem stóð upp úr á hátíðinni að hennar mati.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Jóhannes Ólafsson

?Jörðin er að reka okkur burt út úr þessum fallega garði sem við búum í sem gæti verið unaðslegur en er orðinn svolítið skelfilegur. Áður var það Eden en nú er það Jörðin.? segir Alda Björk Valdimarsdóttir um efni nýrrar ljóðabókar sinnar, Við lútum höfði fyrir því sem fellur. Þetta er önnur ljóðabók Öldu Bjarkar sem nýlega kom út undir merkjum JPV. Þar er að finna stórsögulegar vangaveltur um uppruna mannsins, trú og tilvist okkar litlu tegundar gagnvart alheiminum. Ástin kemur einnig við sögu en það er ást á tímum fellibylja. Við fáum Öldu Björk í heimsókn í lok þáttar, ræðum bókina og hlýðum á nokkur ljóð.

Nordic Folk Alliance er ráðstefna um þjóðlagatónlist sem haldin er ár hvert. Þar koma saman listamenn sem fást við það sem flokka má sem þjóðlagatónlist, í víðum skilningi, kynnir sig og ber saman bækur sínar. Að þessu sinni var hátíðin haldin í Gautaborg og það vill svo vel til að Þorgerður Ása Aðalsteinsdóttir, dagskrárgerðarkona hér á Rás1, var á staðnum. Hún færir okkur fréttir og upptökur af hátíðnni hér á eftir, þar á meðal í samískum barkasöng, og í íslenskum listamönnum sem þar stigu á svið.

Við fáum líka pistil frá Birni Halldórssyni - í dag veltir hann fyrir sér tímanum sem líður og reynir að setja fingur á hvenær það var sem hans eigin tími breyttist úr einhverju sem þurfti að eyða í takmarkaða auðlind sem hann átti aldrei nóg af.

En við hefjum þáttinn á fréttum af vinningshöfum á Feneyjartvíæringnum.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Jóhannes Ólafsson.

Þann 9. maí er ein af stærstum hátíðum í Rússlandi - Sigurdagurinn. Þetta er dagur þegar Sovétríkin ?björguðu heiminum frá fasistum?. Á þessu ári eru 77 ár liðin frá því að seinni heimstyrjöldinni lauk en þrátt fyrir stríð sem rússar hófu fyrir tveimum mánuðum í Úkraínu verður hátíðin haldin í ár. Stríðið og sigurdagurinn hefur verið lengi hluti af menningu í Rússlandi og gjarnan notað til að gera fólkið að föðurlandsvinum. Rithöfundurinn Natasha flytur okkur fjórða og síðasta pistil um sína upplifun af stríðinu í Úkraínu.

?Ég elska sköpun meira en lífið, og ég verð að tjá mig áður en ég hverf? Sonia Delaunay var frumkvöðull á sviði framúrstefnulegrar abstraktlistar á fyrri hluta 20. aldar og teygði hún möguleikana langt út fyrir strigann. Hún hannaði einnig klæðilega list eins og kjóla og búninga fyrir leiksýningar, fékkst við auglýsingagerð og myndskreytti einnig óvæntari fyrirbæri eins og bíla. Dýnamísk notkun bjartra lita var kjarninn í sköpun hennar ? hún var innblásinn af hefðbundnum aðferðum sem hún lærði í Rússlandi í bland við framúrstefnu Parísarborgar sem sprottin úr hringiðu listasenunnar þar, straumhvörfum í tækni, list, bókmenntum, leiklist, tísku og viðurkenndum venjum um hlutverk kynjanna. Við rekum aðeins nefið inn á Louisiana safnið í Danmörku þar sem yfirlitssýning um Soniu Delaunay stendur nú yfir.

Kordo kvartettinn heldur tónleika í Salnum í Kópavogi næstkomandi laugardagskvöld, 30. apríl undir yfirskriftinni Frændur í norðri. Kvartettinn er nýkominn heim úr sinni fyrstu tónleikaferð, til norður-Spánar þar sem hann lék á þrennum tónleikum við góðar undirtektir. Á dagskrá verða tvö af höfuðverkum norrænnar kammertónlistar, fyrstu strengjakvartettar Carls Nielsen og Edwards Grieg sem báðir eru í g-moll. Þá verður einnig frumflutt glænýtt verk eftir Huga Guðmundsson, Redshift sem hann samdi sérstaklega fyrir Kordo kvartettinn. Við fáum til okkar helming kvartettsins, þá Hrafnkel Orra Egilsson og Þórarinn Má Baldursson og kynnumst þessari sveit betur.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson