Á fimmtudag var greint frá því að indverski höfundurinn Geetanjali Shree hlýtur alþjóðlegu Booker verðlaunin í bókmenntum í ár. Það er viðurkenning fyrir skáldskap þýddan á ensku. Hún fær verðlaunin fyrir skáldsöguna Tomb of Sand sem kom fyrst út á hindi árið 2018 og í enskri þýðingu 2021. Þetta í fyrsta sinn sem þýðing úr hindi fær verðlaunin. Þýðandi verksins á ensku, Daisy Rockwell, deilir verðlaunafénu með Shree sem hljóðar upp á 50 þúsund pund. Við fjöllum um Geetanjali Shree og ræðum við Öldu Sigurðardóttur sem rekur Gullkistuna miðstöð sköpunar á Laugarvatni en Geetanjali dvaldi þar í júlí 2014.

Tvær sýningar standa yfir í Hafnarborg um þessar mundir. Þar mætast þeir Sigurður Ámundason, með sýninguna What?s Up, Ave Maria? og Gunnar Örn Gunnarsson með sýninguna Í undirdjúpum eigin vitundar, en sýningarstjóri hennar er Aldís Arnardóttir, listfræðingur. Víðsjá kíkti í heimsókn suður í Hafnarborg og tók þau Aldísi og Sigurð tali.

Björn Halldórsson flytur sjötta og síðasta pistli sinn í Víðsjá. Í dag horfist Björn í augu við takmarkanir sínar sem álitsgjafi og pistlahöfundur og endurnýjar kynnin við ritgerðina Hvers vegna ég skrifa eftir George Orwell, í von um að komast til botns í því hvað það var sem dreif hann sjálfan út á ritvöllinn.

Við fáum einnig leikhúsgagnrýni um einleikinn Stelpur og strákar eftir breska leikskáldið Dennis Kelly sem var fyrst settur upp árið 2018 í Royal Court Theatre í London. Það er sviðslistahópurinn Fullorðið fólk sem setur verkið í íslenskri þýðingu Matthíasar Tryggva Haraldssonar. Verkið var frumsýnt í Gaflaraleikhúsinu fyrir skemmstu en er nú á flakki um landið. Nína Hjálmarsdóttir rýnir betur í uppsetninguna.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

Í dag segjum við ykkur af hræringum í pólsku myndlistarlífi en hrókeringar í myndlistarlífi borgarinnar Lodz hafa vakið athygli í myndlistarheiminum langt út fyrir landamæri Póllands. Guðni Tómasson ætlar með okkur til meginlandssins á eftir og segir okkur allt um þetta mál.

Flest ættu að kannast við það að lita út fyrir í lífinu, þó það væri ekki nema í litabókum í æsku. Á sýningunni Sporbaugur/Ellipse er upphafspunkturinn þetta fyrirbæri, litabók. Það eru listamennirnir Gabríela Friðriksdóttir og Björn Roth sem opnuðu saman sýninguna á Listasafni Reykjanesbæjar um helgina. Gabríela og Björn eru bæði vel þekkt fyrir ævintýralegan myndheim þó með ólíkum hætti sé. Við skreppum suður með sjó og lítum við á safninu sem sýningin er sérstaklega hönnuð inn í og ræðum litabækur og list við Gabríelu og Helgu Þórsdóttur safnstjóra.

Og við beinum sjónum okkar að Listahátíð í Reykjavík sem hefst á morgun með stútfullri dagskrá. Þar á meðal er ljósmyndasýningin Bótaþegi, sem Hrafn Hólmfríðarson Jónsson eða Krummi, eins og hann kallar sig, stendur að. Sýningin er af persónulegum og pólitískum toga, en þar fjallar Krummi um þann veruleika að vera fatlaður og lifa við fátækt í íslensku velferðarkerfi 21. aldarinnar. Melkorka Gunborg Briansdóttir ræðir við Krumma í dag.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson og Melkorka Gunborg Briansdóttir

Á sýningunni Dýpra kannar Brák Jónsdóttir myndlistarmaður snertifleti blætismenningar og garðyrkju, manns og náttúru, sársauka og unaðar. Sýningin opnaði dyr sínar í Ásmundarsal í liðinni viku og teygir þar myndlistin sig af veggjum kaffistofunnar og út í garð. Í þeim tilgangi að nálgast náttúruna á hátt sem ögrar hefðbundnum hugmyndum um hvernig menning og náttúra mætast. Sýningin byggir á rannsókn listamannsins á sambandi líkama og gróðurs. Inni hanga ýmis verkfæri, eða eru þetta leikföng? Hvort þau eru ætluð til ástarleikja eða garðyrkju er erfitt að sjá, enda þarf annað ef til vill ekki að útiloka hitt. Halla Harðardóttir fór í heimsókn í Ásmundarsal og ræddi við Brák Jónsdóttur.

Manneskjan þráir sálarró. Þörf okkar til að ná stjórn á eigin umhverfi afhjúpast í tæknióreiðu sem fyrirfinnst í nútíma samfélagi. Við notum tæknina í einföldustu hluti eins og til að segja okkur hvernig er best að vökva pottaplönturnar, hlaupa, hugleiða, eða jafnvel anda. Eva Halldóra Guðmundsdóttir rýnir í leikverkið Room 4.1 LIVE sem nú er sýnt í Borgarleikhúsinu. Sýningin gerist við tökur á Room 4.1 sem segir frá manni sem á við geðræn vandamál að stríða og innlögn hans inn á spítala. Þetta er samstarfsverkefni Kristján Ingimarsson Company, Íslenska dansflokksins og Borgarleikhússins.

Við fjöllum líka aðeins um fugla, aldrei þessu vant þegar sumarið nær flugi, farfuglarnir eru mættir og varptíminn stendur sem hæst. Árið 2018 var ár fuglsins í bandaríska tímaritinu National Geographic og er það kannski alltaf, öll ár?

Gamlir skór, plastdallar, bobbingar og netadræsur. Þetta allt saman finnst ásamt heilu skógunum af rekaviði við Íslandsstrendur og margar vinnustundir fara í að hreinsa þetta upp en aðrir gera gott betur og finna í þessu listaverk. Í Pop Up Gallery við Hafnartorg opnaði um helgina myndlistarsýningin Arctic Creatures og um leið kom út bók með sama nafni. Þetta er samtarfsverkefni þriggja listamannanna sem eru líka æskuvinir; Hrafnkell Sigurðsson, Stefán Jónsson og Óskar Jónasson. Þeir eiga sameiginlega fortíð í pönki og performansi og í Arctic Creatures vinna þeir ljósmyndaverk og skúlptúra úr hinu óvænta.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

?Ég hef oftar en einu sinni orðið vitni að því hve fólk verður hvumsa þegar því er sagt að það megi ekki taka myndir þar inni. Það er greinilega alls óvant því að vera í rými þar sem slíkt er ekki leyft. Sumir bregðast jafnvel við eins og það sé hálfgert mannréttindabrot að eiga sér stað.? Björn Halldórsson rifjar upp feril sinn sem dyravörður á skemmtistað í Reykjavík, í grárri fornöld þegar hluti starfsins sneri að því að áminna fólk fyrir að virða ekki myndatökubann staðarins, og veltir fyrir sér hvort að slíkar reglur séu marklausar núna þegar myndavélarnar á símunum okkar eru orðnar órjúfanlegur hluti af því hvernig við upplifum heiminn.

Við heyrum líka af einu forvitnilegasta verkefni Listahátíðar í Reykjavík sem standa mun dagana 1. til 19. júní næstkomandi, en helgina fjórða og fimmta júní verður sýnt í Hafnarhúsi Listasafns Reykjavíkur litháíska listaverkið Sun & Sea. Þar er á ferðinni óperugjörningur, gestir á sýningunni horfa ofan frá og niður á strandgesti sem liggja á handklæðum á ströndinni og sóla sig, en ekki bara það heldur syngja þau líka. Í söngvunum segja þau sögur úr eigin lífi en á bakvið alltsaman býr stærri og þyngri sannleikur. Í sérstökum þætti hér á Rás 1 sem verður á dagskrá á morgun kl. 13 mun Guðni Tómasson velta fyrir sér þessu listaverki sem hlaut Gullna ljónið á myndlistartvíæringnum í Feneyjum árið 2019 og hefur farið víða síðan og mun fara enn víðar. Við heyrum textahöfund verksins lýsa nokkrum einstaklingunum sem liggja á ströndinni í þætti dagsins.

Nýtt leikverk verður frumsýnt í Miðbæjarskólanum við Tjörnina á morgun. Það er leikhópurinn Slembilukka sem þar sýnir verkið ?Sjáið mig?. Þetta er þátttökusýning, þar sem sviðslistir sameinast eiginleikum borðspila og keppnisíþróttum. Þar fá áhorfendur að sýna hvað í þeim býr, þau fá úthlutað verkefnum sem þarf að leysa - allt í leit að svari við hinum ýmsum spurningum tilverunnar, er þetta allt bara einhver keppni? Einkunnirnar, atvinnuviðtölin og fasteignakaupin. Er loddaralíðan að plaga okkur öll innst inni? Höfundar verksins, Bryndís Ósk Þ. Ingvarsdóttir og Laufey Haraldsdóttir, kíkja til mín í lok þáttar og útskýra þetta og við heyrum smá brot úr tónlist sýningarinnar sem er í umsjá Eyglóar Höskuldsdótturr Viborg tónskálds sem kemur einnig fram í verkinu.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

Rufus Wainwright hefur átt viðburðaríka ævi, alinn upp af þekktu listafólki í New York, lærði snemma á hljóðfæri og skar sig fljótlega úr fjöldanum með einstökum tónlistarhæfileikum sínum. Hann hefur gefið út tíu plötur af frumsömdu efni en hefur auk þess samið tvær klassískar óperur og tekið þátt í fjölmörgum samstarfsverkefnum með öðrum listamönnum, samið kvikmyndatónlist og snarað sonettum Shakepears yfir í tónlist. Síðasta plata hans kom út 2020, Unfollow the rules, sem fékk Grammy tilnefningu sem besta popp plata ársins. Rufus heldur tónleika á sunnudag í Hörpu og þar verður Jelena Ciric tónlistarpistlahöfundur Víðsjár. Hún ætlar í dag að fræða okkur um þennan merkilega tónlistarmann og spila nokkur vel valin tóndæmi.

Við lifum á sjálfsævisögulegum tímum og það mætti tengja þá við skyndileg og ef til vill örlítið óvænta enduruppgötvun danska skáldsins Tove Ditlevsen, sér í lagi í hinum enskumælandi heimi. Tove Ditlevsen lést árið 1976, þá aðeins 59 ára gömul, en vinsældir verka hennar að henni látinni eru að springa út. Árið 2019 kom út í fyrsta sinn ensk þýðing sjálfsævisöguþríleiks hennar, svokallaðs Kaupmannahafnar þríleiks og sú bók rauk upp á metsölulistum þekktu dagblaða á borð við New York Times. Upp frá því hefur hálfgert Tove æði gripið um sig meðal enskumælandi bókmenntaunnenda og enskar þýðingar halda áfram að streyma úr prentsmiðjum. Við spyrjum Þórdísi Gísladóttur rithöfund og þýðanda nánar út í Tove Ditlevsen í lok þáttar.

En við hefjum okkar ferðlag í Víðsjá í dag í Hátíðarsal Háskóla íslands í gær þar sem skáldin Hannes Pétursson og Steinunn Sigurðardóttir voru sæmd heiðursdoktorsnafnbót frá Íslensku- og menningardeild skólans, fyrir framlag til rannsókna á hinum ýmsu sviðum hugvísinda. Steinunn og Hannes eru meðal okkar merkustu samtímahöfunda og við athöfnina í gær voru flutt erindi um skáldin tvö auk tónlistar og ljóðalesturs.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

Konur í hópi frumkvöðla á sviði ljósmyndunar eru í forgrunni tveggja sýninga sem opnuðu dyr sínar um liðna helgi í Þjóðminjasafni Íslands. Sýningin Í skugganum varpar ljósi á tíu konur sem lögðu stund á ljósmyndun í Danmörku, Íslandi og Færeyjum á síðari hluta 19. aldar.

Yfirskrift sýningarinnar vísar til þess að konurnar stunduðu ljósmyndun í skugganum í tvenns konar skilningi: Þær stóðu bak við myndavélina og utan sviðsljóssins, en líka í skugga karlkyns ljósmyndara síns samtíma. Í tengslum við þessa sýningu, sem kemur frá Danmörku, var svo sett upp sérsýning á verkum fyrsta íslenska kvenljósmyndarans, Nicoline Weywadt. Nicoline bjó alla tíð á Austurlandi, og myndaði fyrst og fremst fólk en eftir hana eru einnig útimyndir sem sýna upphaf þéttbýlismyndunar Austurlandi. Við lítum inn á þessar sýningar í þætti dagsins.

Stafsetning, sögufölsun og þjóðnýting skáldverka heitir grein sem birtist í nýju Tímariti máls og menningar sem kom út nú í maí. Þar veltir eftir Elmar Geir Unnsteinsson prófessor í heimspeki fyrir sér endurútgefnum bókum eldri höfunda og hvaða áhrif það hefur að breyta stafsetningu eða orðalagi. Endurútgáfa á verkum Halldórs Laxness á til að mynda að auka aðgengi lesenda en er hugmyndafræðilega ástæða þar á bak við? Við ræðum um réttritun og hlutdeild þjóðar í þjóðargersemum bókmenntanna með Elmari Geir hér í lok þáttar.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Jóhannes Ólafsson.

Í síðustu viku var vígður nýr skúlptur við Hörpu, sem er gjöf frá ríki og borg til tónlistar og ráðstefnuhúss borgarinnar. Verkið vann hugmyndasamkeppni þegar Harpa var enn í byggingu, en svo kom Hrun og tíminn leið og það var ekki fyrr en fyrir tveimur árum síðan að höfundurinn var beðin um að draga hugmyndina fram á nýjan leik. Verkið kallast Himinglæva og höfundurinn er Elín Hansdóttir.

"Auðvitað förum við öll í gegnum sama ferlið, við erum miklu líkari en við þykjumst vera," segir Ferdinand Jónsson sem gaf út sína þriðju ljóðabók á dögunum, Af djúpum straumi. Ljóðin eru knöpp og áköf, þar er tekist á við ýmis efni svo sem sorg og veikindi en líka kyrrðina í göngutúrum úti í guðsgrænni náttúru. Ferdinand starfar sem geðlæknir í London, en við opnuðum skilaboðaskjóðu hér í hljóðveri, heyrum í höfundinum og forvitnuðumst um þessi ljóð og tilurð þeirra.

Á sýningunni Iðkun / Practice, sem nú stendur yfir í Listaval, sýnir Nína Óskarsdóttir röð nýrra skúlptúra þar sem hún veltir fyrir sér hugmyndum um heilagleika. Hvernig er heimili okkar heilagt og hvaða merkingu hefur heilagleiki fyrir okkur í nútíma samfélagi? Skúlptúrana vinnur Nína úr steinleir og keramík og sækir innblástur í fagurfræði vestrænna trúarbragða. Við lítum inn í hátíðlegt og heimilislegt rými Nínu í Listval hér undir lok þáttar.

Og Gréta Sigríður Einarsdóttir var að lesa bókina Ísland pólerað sem er safn örsagna og ljóða eftir Ewu Marcinek, pólskan rithöfund sem búsett er í Reykjavík. Með húmor og kaldhæðni að vopni lýsir hún raunveruleika ungrar konu sem flytur til Íslands til þess að hefja nýtt líf á nýju tungumáli.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Jóhannes Ólafsson

Við dettum ofan í Kanínuholu í þætti dagsins. Í bílskúr í Holtunum er að finna óvænta ævintýraveröld bókaunnenda, fornbókaveröld sem opnaði dyr sínar fyrir tveimur árum og sem tekur á sig sífellt sterkara yfirbragð eiganda síns, hennar Móheiðar Geirlaugsdóttur. Móheiður er heimspekingur og þýðandi sem starfar flesta daga á bókasafni, en sem stofnaði þessa smágerðu ástríðubókaverslun upp úr bókasafninu sem hún erfði eftir föður sinn, Geirlaug Magnússon.

Við fáum okkur kaffi í kanínuholunni undir lok þáttar.

Í mars á þessu ári hefði dansk-íslenski sellóleikarinn Erling Blöndal Bengtsson orðið 90 ára. Af því tilefni halda Henrik Brendstrup sellókennari við Konunglega tónlistarháskólann í Árósum og Sigurgeir Agnarsson sellókennari við Listaháskóla Íslands, ásamt sellónemendum skólanna beggja, tónleika til heiðurs þessum merka tónlistarmanni og kennara. Tónleikarnir fara fram í Norðurljósasal Hörpu þann 19. maí kl. 20 og eru haldnir í samstarfi við Sinfóníuhljómsveit Íslands. Við ræðum við Sigurgeir Agnarsson um tónleikana hér rétt á eftir og finnum nokkra gullmola úr safni ríkisútvarpsins.

Eva Halldóra Guðmundsdóttir, annar tveggja leikhúsrýna okkar hér í Víðsjá, segir frá sinni upplifun af nýju íslensku leikverki: Prinsinum, eftir þau Kára Viðarsson og Maríu Reyndal, sem einnig leikstýrir. Sýningin, sem er samstarfsverkefni Frystiklefans á Rifi og Þjóðleikhússins, er á ferð um landið um þessar mundir en kemur á fjalir Þjóðleikhússins í haust.

En við byrjum á nýjustu tíðindum úr veröld ljóðanna því nú fyrir skemmstu var tilkynnt hvaða ljóðskáld hlýtur Maístjörnuna þetta árið.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Jóhannes Ólafsson

Óvænt stefnumót á flugvelli leiðir af sér ákaft, ástríðufullt, sjóðandi heitt ástarsamband. Fljótlega tekur hið eðlilega fjölskyldulíf við, þar til heimurinn þeirra fer að molna í sundur. Einleikurinn Stelpur og strákar, Girls and boys, eftir Dennis Kelly var fyrst settur upp árið 2018 í Royal Court Theatre í London. Það er sviðslistahópurinn Fullorðið fólk sem setur upp verkið í Gaflaraleikhúsinu. Við skreppum í Hafnarfjörðinn og ræðum við Önnulísu Hermannsdóttur leikstjóra verksins og Björk Guðmundsdóttur leikkonu.

Við kíkjum í heimsókn í vinnustofu úti á Granda þar sem vefstóll er í aðalhlutverki. Myndlistarkonan Arna Óttarsdóttir útskrifaðist úr Listaháskóla Íslands 2009 og hefur síðan þá haldið fjölda sýninga hér á landi og erlendis, og hún hefur frá 2015 verið yngsti listamaðurinn hjá i8 gallerí. Vefstóllinn er hennar aðalvinnutæki, en einnig photoshop, blað og pennar. Vefstólinn fékk hún frá móður sinni en það var samt ekki fyrr en eftir útskrift að hún fór að vinna verk í vefnað. Við heyrum meira af sköpunarferli og hugmyndum Örnu hér á eftir.

?Manneskjan er úrræðagóð. Þannig hefur okkur tekist að finna lausnir á flestum okkur vandamálum. Við saumum föt og reisum hús til að verjast náttúruöflunum, finnum upp vélar, tæki, tól og aðferðir til að auðvelda okkur störf og erum einhvern veginn alltaf að leita leiða til að gera hvað svo sem það er sem við tökum okkur fyrir hendur auðveldara og þægilegra.? segir Snorri Rafn Hallsson pistlahöfundur í Vín. Hann mætir aftur til leiks hér með nýja pistlaröð. Í þeim fyrsta veltir hann fyrir sér uppruna peninga, hvorki meira né minna. Hvers konar uppfinning eru þeir og hvaða tilgangi þjóna þeir?

Umsjón: Halla Harðardóttir og Jóhannes Ólafsson