Lestin

Nú flæða bækur sem aldrei fyrr. Margar eru þær kirfilega merktar í bak og fyrir með tilvitnunum - meðmælum sem væntanlega nýtast lesendum í leit sinni að réttu bókinni í jólapakkann. En hvaðan koma þessar tilvitnanir og hvað þýða þær í raun?

Áramótin eru tími sjálfsskoðunar. Fólk gerir upp árið, lítur yfir farinn veg og veltir fyrir sér stöðu sinni í alheiminum. Halldór Armand Ásgeirsson er í þess konar naflaskoðun þennan þriðjudaginn, endurkoma saturnúsar og hlutverk álitsgjafans eru viðfangsefni Halldórs í dag.

Prósaljóðið Mannveran eftir rússneska skáldið Maxim Gorkí fjallar um lífskraft mannlegrar tilvistar. Ljóðið var meðal fyrstu útgefnu verka Gorkís sem átti síðar eftir að verða áberandi stuðningsmaður rússnesku byltingarinnar, og frumkvöðull í félagslegum raunsæisbókmenntum. Við ræðum við þýðandann, myndlistarkonuna Freyju Eilífi um Rússland, skáldskap og mannveruna.

Og við heyrum fréttir úr óskarskapphlaupinu.

Fólk um allan heim hóf þennan mánudag með einum rótsterkum kaffibolla og Íslendingar eru þar síst undanskildir. Hvort sem hann er svartur, sætur eða með örlítilli mjólkurlögg er kaffisopinn fastur liður í rútínunni - koffínkikkið sem þarf til að keyra daginn í gang. En hvenær skolaði þessum dökkia ódáinsdrykk á fjörur vorar? Már Jónsson sagnfræðingur leiðir okkur í allan sannleikann um kaffiþamb Íslendinga á öldum áður.

Heba Þórisdóttir, förðunarfræðingur, er tilnefnd til Critics Choice verðlaunanna fyrir förðun í kvikmynd Quentin Tarantio, Once Upon a Time in Hollywood. Við sláum á þráðinn vestur um haf og ræðum við Hebu um þennan heiður í Lestinni í dag.

Og Áslaug Torfadóttir flytur okkur sjónvarpspistil. Að þessu sinni fjallar hún um Nosferatu - skrifað “NOS4A2“ - sem eru óhefðbundnir vampíruþættir með örlitlum en óþægilegum jólakeim. Og einmitt þar ætlum við að byrja þennan máanudaginn.

Í kvöld opnar splunkunýr veitingastaður í Reykjavík en reyndar lokar hann aftur aðeins fáeinum tímum síðar. Er einnar nætur gaman. Staðurinn mun bjóða fjögurra rétta matseðil þar sem aðalhetjan er melgresi. Lestin brunar niður í Hafnarhús og brögðum á þessu sérlega stórgerða og harðgerða grasi.

Kanadíski raftónlistarmaðurinn Caribou gaf nýlega frá sér tvö ný lög, hið síðara í síðustu viku, sem eru það fyrsta sem heyrist frá kappanum síðan rómantíska húsplatan Our Love kom út fyrir meira en fimm árum síðan. Laginu You and I fylgdi svo tilkynning um að von væri á breiðskífunni Suddenly í lok febrúar. Davíð Roach Gunnarsson rýnir í fyrirboðann sem og fjölþættan feril Caribou í Lestinni í dag.

Fáar bækur hafa vakið jafn miklar umræður og viðbrögð á árinu og Öld eftirlitskapítalismans eftir bandaríska félagssálfræðinginn Shoshana Zuboff. Í bókinni heldur hún því fram að mannleg upplifun sé orðin að mikilvægustu auðlind 21. aldarinnar. Hún lýsir því hvernig tæknirisar á borð við Google og Facebook svífast einskis í stöðugt ítarlegri söfnun upplýsinga um alla okkar reynslu, og setur svo fram þær hættur sem ótæpileg gagnasöfnun og nýting getur haft í för með sér - ógn við sjálft eðli mannsins. Við rýnum í Öld eftirlitskapítalismans í Lestinni í dag.

Og við ræðum þá sex listamenn sem hljóta þóttu eiga framúrskarandi plötur í ár að mati Kraumsverðlaunanna.

Á undanförnum árum hefur Ísland breyst úr einsleitu þjóðfélag yfir í marbreytilegt fjölmenningarsamfélag. Innflytjendur eru orðnir meira en 50 þúsund. Eitt af markmiðum hins nýstofnaða alþjóðlega sviðslistahóps Reykjavík Ensemble er að auka sýnileika þessa hluta þjóðarinnar í íslensku leikhúsi, en stofnhátíð hópsins fer fram í Tjarnarbíói í kvöld. Við ræðum við Pálínu Jónsdóttur og Ewu Marcinek um þennan nýja leikhúshóp

Við förum yfir feril sænsku poppsöngkonunnar Marie Fredriksson úr hljómsveitinni Roxette en hún lést á mánudag 61 árs gömul.

Saga Sigurðardóttir ljósmyndari segir frá því sem fyllir hana innblæstri um þessar mundir. Hún segir skilningarvit sín þurfa stöðugan innblástur.

Tómas Ævar Ólafsson flytur annan pistil sinn af þremur um myrkari hliðar jólahátíðarinnar.

Fréttir af yfirvofandi stormi hafa tröllriðið fréttum sem og samræðum í dag en það er svo sem ekkert nýtt að Íslendingar láti sig veðrið varða. Af hverju tölum við svona mikið um veðrið? Hvað erum við í rauninni að segja? Við lítum til veðurs í Lestinni í dag.

Kuldaljóð nefnist ný sýning vegglistateymisins Krot&krass, þar eru verk innblásin af íslensku höfðaletri og íslenskum veðurorðum. Við ræðum við Elsu og Björn Loka, um kuldaljóð og ferðalög, en á undanförnum árum hafa þau ferðast um landið og heiminn í húsbíl og málað leturlistaverk sín á auða gafla og hvíta veggi.

Við höldum út í eyðimörkina með Halldóri Armand Ásgeirssyni. Meðal þess sem kemur við sögu í pistli hans þennan þriðjudaginn er meinlætamaður í frumkristni, geðlæknir í útrýmingabúðum nasista og eyðimerkurgangan sem við þurfum öll að leggja á okkur.

Og við kíkjum á tilnefningar til Golden Globe verðlaunanna.

Í síðustu viku fylltust samfélagsmiðlar af listum tónlistarunnenda yfir þá listamenn og lög sem þeir hlustuðu mest á á tónlistarstreymisveitunni Spotify árið 2019. Listarnir voru hluti af Spotify Wrapped ársyfirlitinu sem birtist í byrjun desember ár hvert og er nánast orðinn fastur liður í dagatali tónlistarunnandi. Við veltum fyrir okkur tónlist, Spotify og gagnasöfnun.

Inga Þórsdóttir, prófessor í næringarfræði og forseti Heilbrigðisvísindasviðs Háskóla Íslands, mælir með bók sem varpar ljósi á heiminn. Hún segir frá bókinni Factfulness eftir sænska lækninn og talnasérfræðinginn Hans Rosling.

Skjannahvítir jöklar, eldgos og glæringar, skvísa í geimbúning. Já, Helga Kristín Torfadóttir er óvenjulegur áhrifavaldur en hún fræðir fylgjendur sína minna um fæði og fatnað og meira um jarðfræði.

En það var þetta með geimbúninginn. Spjallið við Helgu leiddi okkur á aðrar slóðir, frá jöklum og setbergslögum á jörðu niðri og út í geim, eða hér um bil. Við fræðumst um íslensku geimferðastofnunina og stofnanda hennar Daniel Leeb.

Undir lok nítjándu aldar vöknuðu miklar áhyggjur um flutning íslenskra kvenna frá sveitum til kaupstaða. Var þessi „kaupstaðasótt“ talin einkennast af kynferðislegu lauslæti og jafnvel vændi með erlendum mönnum. Þetta var talið ýta undir kynsjúkdómasmit og þar með ógna heilbrigði þjóðarinnar. Orðræða um kynheilbrigði og kynsjókdóma í kringum síðustu aldamót er umfjöllunarefni nýrrar greinar Þorsteins Vilhjálmssonar, fornfræðings, í Sögu, tímarits sögufélagsins. Þorsteinn tekur sér far með Lestinni í dag.

Laufey Haraldsdóttir, leikkona og uppistandari, heldur áfram að skoða grínmenningu internetsins og menningarfyrirbærið meme (lesist: mím). Í síðasta pistli sínum af fjórum fjallar hún um íslensk meme.

New Yok-rapparinn JPEGMAFIA hefur vakið athygli að undanförnu fyrir framsæknar taktsmíðar og sérstakar rímur sínar. Davíð Roach Gunnarsson fjallar um rapparann og nýja plötu hans All my heroes are cornballs.

Í dag hélt Samtónn, samtök rétthafa íslenskrar tónlistar, dag íslenskrar tónlistar hátíðlegan. Aðeins hefur verið tekist á um lagaval Samtóns í tilefni dagsins en svo virðist sem tónmenntakennurum þyki textar þeirra óviðeigandi til samsöngs grunnskólanema. Hér á Lestinni látum við það liggja á milli hluta en við báðum málfarsráðunaut Ríkisútvarpsins þess í stað að velja fyrir okkur nokkur íslensk lög með sérlega vel sömdum íslenskum textum.

Hlutfall reiðufjár í umferð hér á landi er með því lægsta sem þekkist. Um árabil hafa Íslendingar skilið klinkið eftir í bauknum og straujað greiðslukortið þess í stað en nú er kortið að úreltast. Því hver þarf kort ef hann hefur síma? Frá því í maí mánuði hafa iPhone notendur á Íslandi getað nýtt sér greiðsluþjónustu Apple Pay og skilið veskið eftir heima. En - það er annað kort sem býr í veskinu og vill stundum gleymast: ökuskírteinið. Getur það kannski orðið rafrænt líka? Munum við einn daginn sækja ökuskírteinis-appið?

Við kveikjum einu kerti á og ornum okkur við jólaljósin en sumum verður starsýnt á skugganna sem þau varpa. Tómas Ævar Ólafsson er einn þeirra. Hann hefur í dag þriggja pistla röð um þá tilgátu sína að jólin séu í raun hátíð dauðans.

Árið 2016 lést Genvieve Castrée eiginkona og barnsmóðir bandaríska tónlistarmannsins Phil Elvirum, sem notar listamannsnafnið Mount Eerie. Á þremur plötum listamannsins eftir andlátið hefur hann gefið hlustendum hispurslausa innsýn í sorgarferlið, átakanlega og berskjaldaða. Við skoðum nýjustu plötu Mount Eerie í Lestinni í dag.

Við kynnum okkur hvaða tuttugu og fimm plötur eru tilnefndar til Kraumsverðlaunanna í ár, en þau eru veitt árlega íslenskum plötum sem þykja hafa borið af á árinu hvað varðar gæði, metnað og frumleika

Senn fer í hönd hátíð ljóss og friðar og samhliða því á sér stað eitt stærsta jólabókaflóð í manna minnum. Það streymir fram af krafti. Frá útgefendum skvettist það í hillur verslanna og þaðan í jólapakkana eða freyðir jafnvel til jólasveina sem láta það gossa í valda skó í gluggum. Svo hægist á flóðinu. Eftir áramót gutlar það rólega áfram í skilum og skiptum þar til það nánast staðnæmist. Seinna, löngu seinna, rekur það á fjörur bókabúðar einnar við Hverfisgötu. Þangað brunar Lestin í dag.

Óhófleg neyslumenning og offramleiðsla hefur reglulega borið á góma undanfarin ár í umræðum um loftslagsbreytingar. Þetta er helsta viðfangsefni hóps ungra listamanna sem eiga verk á sýningunni Af stað sem stendur yfir í Norræna húsinu alla aðventuna. Við ræðum við annan sýningarstjórann, Önnu Andreu Winther, um neysluhyggju og myndlist.

Við lifum í heimi þar sem við stöðugt hvött til að elta drauma okkar. Halldór Armand Ásgeirsson er hins vegar ekki sannfærður um gildi þessa eltingaleiks. Í pisli dagsins fjallar hann um ástríður mannsins og drauma.

Og Markús Bjarnason, tónlistarmaður tekur sér far með Lestinni og flytur lag af nýrri þröngskífu sinni, Counting Sad Songs.

Þjóðarbókhlaðan er annað heimili margra háskólastúdenta um þessar mundir, enda jólaprófin um það bil að skella á. Þessi sérstæða bygging á sér langa og merkilega sögu - þjóðargjöfin sem tafðist. En í gær, 1. Desember, voru liðin 25 ár frá því Þjóðarbókhlaðan var opnuð. Við kíkjum niður á Birkimel og röltum um ranghala bókhlöðunnar.

Hún er líkamsræktarfrömuður, fyrirsæta, leikkona og aðgerðasinni. Á hverjum föstudegi tekur hún þátt í mótmælum gegn aðgerðarleysi bandarískra stjórnvalda í loftslagsmálum. Á síðustu mánuðum hefur hún margsinnis verið handtekin fyrir óspektir. Hún er 81 árs og hún heitir Jane Fonda.

Og Áslaug Torfadóttir rýnir í þriðju þáttaröð krúnunnar, The Crown, sem fjallar um ævi Elísabetar Englandsdrottningar, fjölskyldu hennar og samferðafólk. Fyrstu tvær seríunnar nutu gríðarlegrar velgengni en í þeirri þriðju hefur nær öllum upprunalegu leikurunum verið skipt út.