Lestin

Fyrr í vikunni var nýr keisari krýndur í Japan. Aki­hito keis­ari, sagði sig frá völd­um í apríl síðastliðnum og sonur hans Naruhito tekur nú við. Hátíðin fór fram eftir árþúndagömlum hefðum með ýmis konar táknum og ritúölum. Sakauppgjöf, umræður um kynjajafnrétti og frestaðar skrúðgöngur vegna fellibyls hefur verið meðal þess sem hefur einkennt krýninguna að þessu sinni. Í Lestinni í dag hringjum við til Japan og fræðumst um japanska keisarann og þessa veglegu athöfn. Kristín Ingvarsdóttir, lektor í japönskum fræðum við Háskóla Íslands, er í Tokyo.

Við kynnum okkur deilur um Libra, nýjan gjaldmiðil sem Facebook ætlar að setja í loftið á næstunn, og athyglisverðar umræður í þingnefnd Bandaríkjaþings um málið.

Tilvistarkreppa mæðgna á Akranesinu er viðfangsefni nýrrar íslenskrar kvikmyndar, Agnes Joy eftir Silju Hauksdóttur. Kvikmyndagagnrýnandi Lestarinnar, Marta Sigríður Pétursdóttir, rýnir í myndina.

Bandaríska tónlsitarkonan Lana Del Rey gaf út nýja plötu nú í haust. Norman Fucking Rockwell heitir platan og hefur fengið prýðilegar viðtökur. Davíð Roach Gunnarsson hefur verið að hlusta og fjallar um plötuna í þætti dagsins.

Persóna Freyju Haraldsdóttur hefur tekið á sig ýmsar myndir í fjölmiðlum. Henni hefur verið stillt upp sem fórnarlambi. Henni hefur verið hampað fyrir það að vera "dugleg". Hún er einnig reglulega máluð litum frekjunnar. Mál hennar gegn Barnaverndarstofu, um rétt hennar til að fá hæfi sitt sem mögulegt fósturforeldri meta, var flutt fyrir hæstarétti í dag. Hún lítur á afstöðu Barnaverndarstofu sem hæfishroka, og það gerir líka hópur fatlaðra mæðra sem mætti í dómssal í dag til að sýna henni stuðning. En hvað er hæfishroki og hvernig birtist hann í fjölmiðlum?

Tómas Ævar Ólafsson pistlahöfundur hefur ekki verið með okkur hér í Lestinni undanfarnar vikur. Hann hefur verið með flensu, verið með ýmsa dularfulla kvilla sem hann finnur engar skýringar á - nema kollegi hans hafi rétt fyrir sér og þetta er hreinlega bölvun sem hefur verið lögð á hann.

Og við höldum áfram að fræðast um það sem fyllir fólk eldmóði og innblæstri þessa dagana. Viðmælandi Önnu Gyðu Sigurgísladóttur þessa vikuna er Viðar Eggertsson, leikstjóri, leikari, útvarpsmaður og eldri borgari í þjálfun. Hann segir frá því hvernig hann upplifir innblástur þessa dagana.

En við byrjum í Evrópu. Allt það besta og áhugaverðasta sem er að gerast í útvarpi og hlaðvarpi í Evrópu var verðlaunað á evrópsku ljósvakahátíðinni Prix Europa sem fór fram í Þýskalandi fyrr í mánuðinum. Íslenska útvarpsleikritið Sol hlaut meðal annars þriðju verðlaun í flokki útvarpsskáldsskapar. Þorgerður E. Sigurðardóttir, útvarpsleikhússtjóri, er gestur Lestarinnar í dag.

Halldór Armand Ásgeirsson flytur að venju pistil í Lestinni á þriðjudegi og fjallar í dag um niðurskurð og hagræðingu. Meðal þess sem hann snertir á pistlinum er Jókerinn, Thomas Picketty og niðurskurður á stafrófinu.

„Kvikmyndahús eru orðin að skemmtigörðum,“ sagði hinn virti bandaríski kvikmyndaleikstjóri Martin Scorcese á dögunum og gagnrýndi bíómyndir Marvel-myndasögurisans harkalega. Orð leikstjórans hafa kveikt heitar umræður á netinu um gildi og gæði ofurhetjukvikmynda sem hafa verið áberandi í kvikmyndahúsum undanfarinn áratug. Í Lestinni í dag verður spurt hvort Scorcese hafi eitthvað til síns máls, eða hvort þetta sé bara nöldur í gömlum karli? Ásgrímur Sverrisson og Gísli Einarsson takast á um gildi og gæði Marvel-kvikmyndanna - og þeim er heitt í hamsi.

Og við höldum á söguslóðir. Hressingarskálinn við Austurstræti var reistur árið 1805 og var þá kallað „svenska húsið.“ Síðan þá hefur ýmisstarfssemi verið rekin í húsinu - það hefur verið embættisbústaður, kaffihús og McDonalds - en nú vonast nýjir eigendur til að það muni glæða íslenska tónleikamenningu lífi.

Því hefur stundum verið haldið fram að Íslendingar þjáist af sérstaklega slæmum kvíða, póst-kólónískum kvíða. Vegna nýlendasögu landsins kvíða Íslendingar því að tilheyra ekki hinum svonefnda fyrsta heimi og eru þess vegna uppteknir af því að sanna stöðu sína með því að stilla sér upp sem algjörri andstæðu vanþróaðra landa. Þetta birtist í athöfnum og sköpun Íslendinga, allt frá popptónlist til kvikmynda og bókmennta. Í grein í nýjasta hefti Tímarits Máls og menningar rýnir kínverski bókemnntafræðingurinn Xinyu Zhang í verðlaunabókina Ör eftir Auði Övu Ólafsdóttir og greinir hvernig sagan mótast af þessu kvíðaástandi Íslendinga. Xinyu Zhang verður gestur Lestarinnar í dag.

Twilight Zone - Í ljósaskiptunum - eru einhverjir þekktustu og goðsagnakenndustu fantasíu-þættir síðustu aldar. Áslaug Torfadóttir fjallar um nýja útgáfu sjónvarpsþáttanna, þar sem leikstjórinn vinsæli Jordan Peele sem fer með rödd sögumannsins.

Við gluggum í ljóðabók Fríðu Ísberg, Leðurjakkaveður. Bókin lýsir ljóðmælanda sem vegur salt milli viðkvæmni og töffaraskaps - brynjar sig með leðurjakka en notar sársaukann sem gjaldmiðil. Og kannski er ljóðmælandinn leðurjakki líka. Við spyrjum skáldið spjörunum úr í Lestinni í dag.

Jelena Ciric heldur áfram að fjalla um tónlistarmenn sem eru staðsettir á milli ólíkra menningarheima, blandaða tónlistarmenn. Að þessu sinni fjallar hún um belgíska tónlistarmanninn Tamino sem á ættir að rekja til Egyptalands.

Bein útsending frá Listaháskóla Íslands. Lestin og Víðsjá leiða saman hesta sína í dag og mæta í heimsókn í Listaháskóla Íslands í Laugarnesi. Tuttugu ár eru nú liðin síðan kennsla hófst í skólanum og því tímabært að spyrja hvernig til hafi tekist. Gestir ræða meðal annars um lífið í skólanum, listnám og eðli þess, háskólavæðingu listanna, líf eftir námið og áhrif skólans á menningarlífið í heild. Fylgst verður með kennslu í ýmsum listgreinum og sköpun nemenda sem einnig stíga á stokk. Meðal gesta verða stjórnendur, nemendur og kennarar við skólann.

Umsjón: Anna Marsibil Clausen, Kristján Guðjónsson, Eiríkur Guðmundsson og Guðni Tómasson.

Myndskeið eða sýnishorn í tölvuleikjum, það sem er kallað á ensku Cutscenes, eða Full motion videos, FMW, eru oft svo vel útfærð og framleidd atriði að þau gætu vel sæmt sér í kvikmyndum. Það eru þó ekki allir á einu máli um gildi þessara uppbrota í tölvuleikjum, en óskarsverðlaunaleikstjórar á borð við Steven Spielberg og Guillerme Del Toro hafa lýst yfir vanþóknun sinni á þessu fyrirbæri. Við spjöllum við Nökkva Jarl Bjarnason, doktorsnemi í menningarfræði, um hlutverk myndskeiða í tölvuleikjum.

Við köfum ofan í poppsöguna og kynnum okkur áhugavert samband rapptónlistar og áfengisframleiðandans Hennessy, en drykkurinn er vinsælt umfjöllunarefni bandarískra rappara.

Við lítum við á vinnustofu Errós í París, þar ræðir Anna Gísla Sigurgísladóttir við þennan 87 ára meistara íslenskrar myndlistar - sem er enn í fullu fjöri - og spyr hann hvaðan hugmyndirnar og innblásturinn kemur.

Lestin heldur til tunglsins með Halldóri Eldjárn, tónlistarmanni og tölvunarfræðingi. Í þrjú ár hefur hann haldið úti veftónverkinu Poco Apollo. Það er vefsíða sem sækir handahófskenndar myndir úr safni NASA, myndir sem geimfarar tóku í Apollo tunglferðunum, og umbreytir þeim í tónverk. Blæbrigði tónverksins breytast og verða til út frá innihaldi myndarinnar. Nú hefur Halldór svo unnið heila plötu út frá þessum litlu mynd-tónverkum.

Langhlauparinn Eliud Kipchoge sló met um helgina - eða ekki. Maraþon-hlaup hans undir tveimur tímum fæst ekki viðurkennt sem heimsmet þar sem aðstæðum var stjórnað um of - voru of fullkomnar. Hlaupið er engu að síður sögulegt og mun hafa mikil áhrif á langhlaupara um allan heim. Kannski hefur það nú þegar haft sitt að segja í heimi heimsmetanna. Hlaupagarparnir Bjartmar Örnuson og Vilhjálmur Þór Svansson hoppa um borð í Lestina og skýra afrek Kipchoge.

Í vikulegum pistli sínum heldur Halldór Armand Ásgeirsson áfram að velta fyrir sér lagalegum réttindum náttúrufyrirbæra. Hann sér fyrir sér hvernig menningarfræðingur af fjarlægri plánetu myndi greina menningu og sjálfsmynd mannkynsins.

Um helgina kemur tasmaníski grínistinn Hannah Gatsby fram í Hörpu með uppistandssýninguna Douglas. Gatsby setti uppistandsheiminn á hliðina eftir að sýning hennar Nanette varð aðgengileg á Netflix í fyrra og gerði hana að stórstjörnu á einni nóttu. Sýningunni var lýst sem hinu fullkomna uppistandi fyrir tíma #metoo, með því að berskjalda sjálfa sig spurði hún spurninga um tilgang og virkni gríns og hvernig það tengist fordómum og ofbeldi í samtímanum. Við kynnumst Hönnuh Gatsby í Lestinni í dag, og ræðum meðal annars við Nönnu Hlín Halldórsdóttur, um grín og viðkvæmni.

Nóbelskáldið Benedikt er dauðvona. Dóttir hans Rakel og tengdasonur eru stödd í niðurníddum iðnaðarbæ, djúpt í amazon-frumskóginum, að vinna að heimildarmynd um þetta sérvitra stórskáld. Feðginin hafa ekki hist í áratugi og geta ómögulega komið sér saman um hvernig Benedikt á að birtast í heimildamyndinni. Þannig er atburðarásinu í nýju leikriti, Stórskáldið, eftir Björn Leó Brynjarsson, sem var leikskáld Borgarleikhússins síðasta vetur. Við ræðum við Björn Leó um hinar mörgu hliðar sannleikans.

Í dag hefur göngu sína pistlaröð serbnesku tónlistarkonunnar Jelenu Ciric um blandaða tónlistarmenn - tónlistarfólk sem stendur á einn eða annan hátt á milli menningarheima og nýtir sér þá togstreitu í verkum sínum. Í þessum fyrsta pistli fjallar Jelena um bandarísk-japanska indie-rokkarann Mitski.

Marta Sigríður Pétursdóttir rýnir svo í umtöluðustu kvikmynd ársins, Jóker, og sýrlensku heimildarmyndina For Sama.

Auðugir velunnarar, svokallaðir patrónar, hafa í gegnum tíðina verið einir mikilvægustu bakhjarlar vísinda og listsköpunar. En að undanförnu hefur nýtt kerfi velunnara sprottið upp á vefsíðum á borð við Patreon.com, þar sem aðdáendur geta styrkt skapandi einstaklinga með mánaðarlegum greiðslum. Í Lestinni í dag kynnum við okkur smá-patróna internetsins.

Einu sinni mátti allt - nema kannski pissa bakvið hurð. Í dag virðist staðan flóknari. Ný kynslóð kallar eftir breytingu á gildum, hegðun og tjáningu og stundum stendur sú eldri eftir með góðar meiningar en sárt ennið. Hefur pólitískur rétttrúnaður „gengið of langt“? Má ekkert lengur? Við köfum í kynslóðabil og „það sem ekki má" í Lestinni í dag.

Og Davíð Roach Gunnarsson rýnir í nýja plötu bandaríska rapparans Danny Brown, U Know what I'm sayin?

Íslenska kartaflan stendur á tímamótum. Hingað til hefur hún ekki ratað í verslanir, þyki hún ekki nógu löguleg í útliti. Henni hefur verið kastað til hliðar, sóað fyrir það eitt að vera ófríð, en ekki lengur. Lítið fyrirtæki í Mosfellsbæ hefur tekið að sér ljótu kartöflurnar og ætlar að gera þær að vinsælasta partýsnarli hins vestrænaheims - kartöfluflögum. Lestin lagði leið sína í Mosó og aftur í tímann, til að fræðast um framleiðslu og sögu kartöfluflaga.

Við fræðumst um hugtakið mannöld sem hefur orðið sífellt meira áberandi í fræðilegri orðræðu á síðustu tveimur áratugum. Mannöld er íslenskun á enska hugtakinu anthropocene sem á að tákna það jarðsögulega tímabil sem við lifum um þessar mundir. Samkvæmt þeim sem nota hugtakið hafa áhrif einnar dýrategundar, mannskepnunnar, orðið svo afgerandi á þessu tímabili að það réttlætir að kenna tímaskeiðið við hana. Við fræðumst um hugtakið mannöld hjá Gísla Pálssyni, prófessor í mannfræði.

Anna Gyða Sigurgíslasóttir heldur áfram að ræða við allra hana fólk um það sem fyllir það eldmóði þessa stundina. Í þætti dagsins ræðir hún við Jökul Sólberg Auðunsson, ráðgjafa hjá Parallel ráðgjöf.