Víðsjá

?Ég vona svo innilega að 2023 verði metár í umsóknum fatlaðra hjá Listaháskóla Íslands, af því ég ætla að reyna í þriðja sinn,? sagði Þórir Gunnarsson, öðru nafni Listapúkinn, í samtali okkar, en hann mætti í hljóðstofu Víðsjár í morgun, til að ræða listahátíð fatlaðs fólks, List án landamæra, ásamt listakonunni Hörpu Rut Elísdóttur, og Jóhönnu Ásgeirsdóttur, listrænum stjórnanda hátíðarinnar. Þau sögðu frá hátíðinni, dagskránni framundan og tilgangi hennar, en það sem brann helst á Þóri og Hörpu var aðgengi fatlaðs fólks að listnámi.

Það er meiriháttar hátíðarþema í þætti dagsins og við sláum á þráðinn til Póllands, nánar tiltekið til Gdansk, þar sem nú stendur yfir metnaðarfull íslensk sviðslistahátíð. Meðal sýninga og listamanna sem þar koma fram eru Club Romantica, Öland, Hatari, danssýningin Dalurinn og kammeróperan Ekkert er sorglegra en manneskjan. Við kynnum okkur nánar hvað er í gangi í Shakesphere leikhúsinu í Gdansk með því að hringja í listrænan stjórnanda hátíðarinnar, Guðmund Inga Þorvaldsson..

Þráinn Hjálmarsson, tónskáld, flytur okkur í dag sinn annan pistil um málefni samtímatónlistar. Að þessu sinni fjallar hann um gervigreind og svokölluð snjallhljóðfæri, sem tengjast einmitt síðustu hátíð þáttarins, Norrænum músíkdögum.

Í dag fer opnunarviðburður Norræna músíkdaga fram í Ráðhúsi Reykjavíkur, samhliða opnun á sýningu á snjallhljóðfærum, sem stendur jafnlengi og hátíðin varir, eða fram yfir næstu helgi. Í lok þáttar fáum við til okkar þær Gunnhildi Einarsdóttur, framkvæmdastjóra Tónskáldafélags Íslands, og Valgerði Halldórsdóttur, framkvæmdastjóra Tónverkamiðstöðvar. Þær segja okkur nánar frá Norrænum músíkdögum, samtímatónlistarsenunni á Íslandi og frá nýrri skýrslu um umhverfi samtímatónlistar á Norðurlöndum.

Á þessu ári hefði eitt vinsælasta leikskáld allra tíma, Moliere, orðið 400 ára. Af því tilefni verður blásið til afmælisveislu í þremur þáttum sem hefst á miðvikudag í Veröld, húsi Vigdísar. Þar verður mikið um dýrðir, fyrirlestrar og leiklestrar, en dagskráin á að höfða til allra sem hafa áhuga leikhúsi, þýðingum og bara franskri menningu almennt. Guðrún Kristinsdóttir og Sveinn Einarsson hafa staðið í undirbúningi og þau verða gestir okkar hér rétt á eftir.

Á dögunum kom út ný íslensk þýðing á rúmlega tvö hundruð ára gamalli bók sem skrifuð var á enska tungu og fjallar um líf og ástir hefðarfólks í útsveitum Lundúna. Þegar skáldsaga Jane Austen, Sense and sensibility, kom fyrst út í Bretlandi árið 1811 var þar ekki getið um höfund, heldur stóð þar aðeins ?by a lady? - eða eftir konu, á titilsíðu bókarinnar. Vinsældir ritverka Jane Austen hafa aukist mjög síðustu áratugi og nú er þetta klassíska skáldverk loksins komið út á íslensku, í þýðingu Silju Aðalsteinsdóttur. Titill sögunnar, Aðgát og örlyndi, vísar í einkennandi og ólíkt lundarfar aðalpersónanna tveggja, systranna Elinor og Marianne. Rithöfundurinn og þýðandinn Silja Aðalsteinsdóttir er gestur okkar í þætti dagsins og segir okkur aðeins frá þýðingunni og skáldskap Jane Austen.

RIFF, árlegri kvikmyndaveislu haustsins lauk í gær. Við hér í Víðsjá fórum á nokkrar myndir en ætlum að segja ykkur frá tveimur þeirra: Corsage í leikstjórn hinnar austurrísku Marie Kreutzer, og Veru, í leikstjórn einnig Tizzu Covi og Rainer Frimmel.

Og svo heyrum við líka ljúfa tóna í þætti dagsins, af nýjustu hljómplötu Víkings Heiðars Ólafssonar.

-Allt er eitur og ekkert er án eiturs. Aðeins skammtastærðin veldur því að eitthvað er ekki eitur-

Með þessari tilvitnun í 16. aldar alkemistann Paracelsus hefst skáldsagan Kákasus gerillinn, eftir Jónas Reyni Gunnarsson. Bókin kemur út í dag, og á sama tíma kemur líka út skáldsaga annars ungs rithöfundar, Dags Hjartarssonar, sem ber titilinn Ljósagangur. Þeir Dagur og Jónas Reynir hafa verið vinir í þónokkur ár og fara samferða í gegnum útgáfuferlið. Það þótti því tilvalið að fá þá félaga hingað í hljóðstofu og hlera samtal þeirra um bækurnar, útgáfuferlið og skáldskap í lífi og starfi.

Eftirtektarsamir hlustendur gætu hafa orðið þess varir að þulurinn og jazzgeggjarinn Pétur Grétarson hefur síðustu vikur slætt lögum í dagskrár Rásar 1 af nýrri plötu hljómsveitarinnar ADHD. Platan, sem kemur formlega ekki út fyrr en í næstu viku, ber þann einfalda titil 8, en um áttundu breiðskífu hljómsveitarinnar er að ræða. Hljómsveitina ADHD skipa bræðurnir Óskar og Ómar Guðjónssynir, Tómas Jónsson, og Magnús T. Eliassen, og þeir gleðja hlustendur í lok þáttar.

Listfræðafélag Íslands heldur á laugardag málþing í tilefni af 100 ára afmæli BJörns Th Björnssonar, rithöfundar og fræðimanns. Við minnumst Björns í dag með því að fara í smá ferðalag með honum um Rómarborg.

En við byrjum auðvitað þáttinn á fréttum dagsins, sem bárust frá Svíðþjóð rétt fyrir hádegi. Handhafi nóbelsverðlaunanna í bókmenntum í ár er franski rithöfundurinn Annie Ernaux. Ernaux er einn ástsælasti og áhrifamesti höfundur Frakklands, hún hefur í sínum verkum tekið á málefnum sem snerta á samfélagsumræðunni, hvort sem það er kyngervi, stétt eða staða. Hún fjallaði um þungunarrof í sinni fyrstu bók Les armoires vides, eða Cleaned out, og aftur 25 árum síðar í l?Evenement, eða Happening, en samnefnd kvikmynd, sem vann gullljónið á Cannes í fyrra, var einmitt byggð á þeirri bók. Ein skáldsaga Ernaux hefur komið út í íslenskri þýðingu. Það er bókin La Place, eða Staðurinn, í þýðingu Rutar Ingólfsdóttur, sem kom út hjá bókaútgáfunni Uglu fyrir fáeinum mánuðum.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Melkorka Ólafsdóttir

"Ég hef mikla trú á getu menningarstarfsemi til þess að byggja upp og styrkja byggðarlög á landsbyggðinni. En í því samhengi tel ég mikilvægt að listafólk búi í raun og veru í þeim samfélögum þar sem þau miðla sinni sköpun. Þannig virkar jákvæð menningardrifin byggðaþróun" Þetta segir Greta Cloff, listrænn stjórnandi brúðuleikhússins Handbendi, sem staðsett er á Hvammstanga í Vestur Húnaþingi. Handbendi er eina starfandi atvinnuleikhúsið á Norðurlandi vestra og hlaut árið 2021 Eyrarrósina, viðurkenningu Listahátíðar til framúrskarandi menningarverkefnis utan höfuðborgarsvæðisins. Greta kemur í hljóðstofu og segir nánar frá brúðuleikhúsinu og brúðuleikhúshátíð sem fram fer á Hvammstanga um helgina.

Vöruhönnuðurinn Björn Steinar Blumenstein uppgötvaði á ferðalagi um nýlistarsöfn Evrópu að stefnan yrði tekin á einhverskonar skapandi greinar. Að sjá gjörning þar sem kaktus var rakaður vakti með honum nýjar kenndir sem honum fannst spennandi þó hann vissi ekki hvernig. Nokkrum árum síðar útskrifaðist hann sem vöruhönnuður frá Listaháskóla Íslands með sterka sýn og mikla umhverfismeðvitund. Að leita lausna og gera ferlið á bak við framleiðslu sýnilega er rauður þráður í hans hönnun en í dag rekur hann fyrirtækið Plastplan sem meðal annars býr til nýja hluti úr gömlu plasti. Björn Steinar er gestur okkar í svipmynd dagsins, hann kemur með tónlist með sér og endar á því að svara nokkrum spurningum af Proust-spurningalistanum.

Í vor sendi Steinunn Sigurðardóttir frá sér ljóðabókina Tíminn á leiðinni. Þetta er ellefta ljóðabók hennar og meginstefið er sjálfur tíminn, sem getur verið ýmist gjöfull eða grimmur; kynslóðir koma og fara, árstíðir, upphaf og endalok, eins og segir á bókakápu. Gauti Kristmannson rýnir í Tímann á leiðinni í þætti dagsins.

Elsa E. Guðjónsson, textíl- og búningafræðingur, helgaði meiri hluta starfsævi sinnar því að rannsaka hinn forna íslenska refilsaum. Refilsaumuðu klæðin eru dæmi um þróaða listsköpun fyrri alda á Íslandi en ritheimildir greina frá því að umtalsverður fjöldi textíla prýddi kirkjur og híbýli á fyrri öldum. Öll eru verkin í dag varðveitt á söfnum og hluti þeirra á erlendum söfnum. Elsa féll frá árið 2010, en var þá að vinna í bók sem kemur út á vegum Þjóðminjasafnsins á næstunni. Lilja Árnadóttir, aðstoðaði Elsu með rannsóknina seinustu æviár hennar og hún verður gestur okkar hér á eftir.

Haustið er tími breytinga, allt fer á stjá og heldur á rás, ætlar þú að taka þér far með vagninum eða færðu yfir höfuð að fara með? Skáldið og pistlahöfundurinn Örn Elvar Arnarsson flytur okkur hugvekju um haustið í þætti dagsins.

Á laugardag opnaði yfirlitssýning um listferil Guðjóns Ketilssonar á Kjarvalsstöðum. Sýningin, sem hefur yfirskriftina Jæja, er fimmta sýningin í sérstakri sýningaröð Listasafns Reykjavíkur sem ætlað er að varpa ljósi á list eins íslensk listamanns á hápunkti ferils síns. Guðjón Ketilsson hefur komið víða við á löngum ferli. Hann hefur sérstaklega lagt rækt við skúlptúr en teikning leikur einnig stórt hlutverk í listsköpun hans. Í verkum Guðjóns er handverk áberandi, enda eru verk hans kunn fyrir listfengi, hugvitsemi og alúð. Manneskjan er þar fyrir miðju, líkaminn og framlenging hans í gegnum föt og verkfæri, sem og híbýli og annað í hennar nánasta umhverfi. Víðsjá hitti Guðjón á Kjarvalsstöðum.

Íslenska heimildamyndin Togolísa var nýverið valin besta heimildamyndin á City of Angels hátíðinni, sem er kvikmyndahátíð kvenna í Los Angeles.

Togolísa fjallar um rokkbúðir fyrir unglingsstúlkur í Togo, en er fyrst og fremst ástaróður til stúlknasamfélagsins í búðunum og til kvenna almennt, hvar sem er í heiminum, svo vitnað sé í leikstjóra myndarinnar Öldu Lóu Leifsdóttur, sem leit hér við í morgun. Þær Alda Lóa og Rut Sigurðardóttir, sem sá um myndatöku, verða gestir þáttarins

Frá Vesturbyggð til Venezúela - Vestfirskar heimsbókmenntir - er yfirskrift bókmenntaviðburðar sem fram fer í menningarhúsinu Edinborg næstkomandi fimmtudagskvöld. Þar mæta til leiks fimm höfundar sem hafa allir ólíka tengingu við svæðið og ólíkan uppruna: Hin finnska Satu , sem hefur nýverið skrifað sinn fyrsta krimma, sem gerist á Ísafirði og rauk beint á topp metsölulistanna í Finnlandi; Helen Cova frá Venesúela, formaður Ós pressunar, rithöfundasambands höfunda af erlendum uppruna á Íslandi, og hin litháíska Greta Letúnínkæte, sem auk þess að kenna ritlist á Ísafirði hefur gefið út vinsæla bók í Litháen. Þá lesa þau Birta Ósmann Þórhallsdóttir, skáld og aðstandandi bókaforlagsins Skriðu á Patreksfirði; og Eiríkur Örn Norðdahl, rithöfundur, úr sínum verkum við tækifærið, en Eiríkur stóð auk þess að skipulagi viðburðarins. Við forvitnumst nánar um fjölbreytt samfélag rithöfunda á Vestfjörðum.

Í dag tekur líka til máls nýr pistlahöfundur hér í Víðsjá, tónlistarkonan Jelena Ciric. Jelena mun í pistlum sínum fara með okkur í ferðalög vítt og breitt um strauma og stefnur hinna ýmsu tónlistarstefna, og til ólíkra landa. Að þessu sinni förum við upp á hásléttu í Mexíkó, en Jelena dvaldi í tvö ár í litlu fjallaþorpi þar í landi áður en hún settist að hér við norðurpólinn.

Í brekkunni rétt neðan við Akureyrarkirkju stendur fallegt gamalt hús, upprunalega byggt fyrir þjóðskáldið Matthías Jochumsson. Húsið ber heitið Sigurhæðir og þar er í dag aðsetur menningarhússins Flóru, sem heldur utan um viðburði og vinnustofur listamanna og skapandi fólks. Þaðan er Pastel ritröðin líka upprunnin, röð listaverka í smáritsformi eftir fjölbreytta flóru listamanna. Í dag koma út fimm ný smárit á vegum Pastel, sem þar með eru orðin 33 talsins. Útgáfunni verður fagnað í Mengi í Reykjavík kl 17 og á Ketilkaffi Akureyri á föstudaginn í næstu viku. Aðstandendur Flóru og Pastel, þau Hlynur Hallsson, safnstjóri Listasafnsins á Akureyri og Kristín Þóra Kjartansdóttir, listrænn stjórnandi og staðarhaldari á Sigurhæðum eru gestir dagsins.

Kvikmyndahátíðin RIFF hefst í kvöld. Einn flokkur heimildamynda sem sýndar verða á RIFF samanstendur af myndum um tónlist og tónlistarmenn. Við skoðum hvers kyns myndir það eru og heyrum hljóðbrot úr heimildamyndinni Play and rewind, sem fjallar um tónlistarmanninn Thelonious Monk.

Marteinn Sindri Jónsson, doktorsnemi í listheimspeki flytur í dag sinn síðasta pistil í bili frá Kassel í Þýskalandi. Samtímalistahátíðinni Documenta lauk um liðna helgi og Marteinn Sindri tekur fyrir eitt listaverk, úr heilum hafsjó listaverka á Documenta, sem fangaði sérstaklega athygli hans.

?Ég lít á listina í miklu víðara samhengi en það að bara búa til myndlistarverk, gömul verkfæri geta í sjálfu sér verið listaverk, ef þú skoðar þau? svo sagði Gunnar Pálsson, stálsmiður og verkfræðingur, í samtali við Víðsjá morgun. Gunnar er einn þeirra sem rætt er við í þætti dagsins í tengslum við myndlistarsýningu sem verður opin í aðeins 4 klukkustundir næstkomandi laugardag, í vélarsal. Sýningin er á myndlistarsafni Markúsar Ívarssonar annars stofnanda Héðins, en hann var ástríðufullur safnari. Ættingjar Markúsar gáfu Listasafni Íslands verkin og er sýningin í vélarsal Héðins sett upp í samstarfi við safnið. Við heyrum meira af þessu undir lok þáttar.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Melkorka Ólafsdóttir

Sæunn Þorsteinsdóttir er einn fremsti sellóleikari Íslands og hefur hlotið verðskuldaða athygli fyrir innblásinn og tilfinningaþrunginn leik sinn. Sæunn hefur verið búsett í Bandaríkjunum stóran hluta ævinnar, en verður í vetur staðarlistamaður hjá Sinfóníuhljómsveit Íslands. Sem slíkur kemur hún fram sem einleikari á tvennum tónleikum hljómsveitarinnar, ásamt því að halda einleikstónleika í tvígang. Sæunn verður gestur Víðsjár í svipmynd dagsins, segir okkur frá þessum og fleiri verkefnum framundan og svarar nokkrum spurningum af spurningalista Proust.

Og við fáum að heyra vangaveltur arkitektúrs-sagnfræðingsins Óskars Arnórssonar. Pistill Óskars fjallar að þessu sinni um það þegar Homer Simpson hannaði bíl og hvernig við getum ekki öll fengið allt það sem við viljum þegar kemur að hönnun. Við sögu koma einnig þvottaefni á ruslahaug í Japan, Vatnshóllinn í Hlíðunum og nýjar byggingar hannaðar fyrir eldri borgara og miðaldra hvítur karl.

Í dag gefur Sögufélagið út bókina Farsótt: Hundrað ár í Þingholtsstræti 25, eftir skáldið og sagnfræðinginn Kristínu Svövu Tómasdóttur. Í bókinni er ekki aðeins sögð 100 ára saga Farsóttarhússins, heldur líka saga af lækningum, saga borgar og velferðarkerfis en ekki síst saga af fólki. Víðsjá hitti Kristínu Svövu í litlu herbergi á fyrstu hæð timburhússins gamla á horni Spítalastígs og Þingholtsstrætis og forvitnaðist um bókina.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Melkorka Ólafsdóttir

Steingrímur Eyfjörð sýnir þessa dagana ný verk Í Hverfisgalleríi við Hverfisgötuna. ?Syninign kallast Wittgenstein? & Félag um lifandi þjóðtrrú, en þetta er þriðja einkasýning Steingríms hjá galleríinu. Í verkum sýningarinnar á listamaðurinn í samtali við Wittgenstein um listina sjálfa sem fyrirbæri og um skynjun lita. Hann veltir fyirr sér ímyndunaraflinu, þjóðtrúnni og menningararfi sem mögulega er að hverfa. ?Í þessum samræðum öllum leggur listamaðurinn sjálfur línurnar og heilmikla þekkingu til, sem hann safnar að sér á afar opinn máta, laus við allt stigveldi og línulega formfestu,? segir í texta sýningarskrár eftir Birtu Guðjónsdóttur listfræðing.

Við lítum inn í Hverfisgallerí með Steingrími Eyfjörð í þætti dagsins.

Sjónvarpsþættirnir Orkestret, sem framleiddir eru af Danmarks Radio og áhugasamir geta nálgast í gegnum spilara RÚV, hafa vakið kátínu áhorfenda undanfarið. Þættirnir eru tragikómískir gamanþættir og karakterarnir eftir því ýktir, en þrátt fyrir þann safaríka efnivið sem hin sérstæða félagseining, sinfóníuhljómsveitin, getur talist hefur hingað til lítið verið framleitt af álíka efni. Við skoðum sjónvarpsþættina Orkestret og spáum í samfélag sinfóníuhljómsveita hér á eftir.

Jazzsaxófónleikarinn Pharoah Sanders, sem lést 81 árs gamall um síðustu helgi, var goðsögn í jazzheiminum. Hann spilaði stóra rullu í þróun fríjazz og trúarlegrar jazztónlistar frá og með sjöunda áratug síðustu aldar og hafði einkennandi og sérstæða nálgun í saxófónleik sínum. Sanders var þekktur fyrir notkun yfirtóna og hljómtóna, eða multiphonics, ásamt fleiri nýstárlegum aðferðum í spunalist. Hann lék í hljómsveit Johns Coltrane á sjöunda áratugnum og var að sögn Ornette Coleman, ?líklega besti tenórsaxófónleikari heims?. Eftir Sanders liggja yfir 30 plötur þar sem hann leikur leiðandi hlutverk, ásamt fjölmörgum öðrum samstarfsverkefnum. Heyrum annað brot af síðustu hljómplötunni þar sem snilli Pharoah Sanders fær að njóta sín, Promises. Platan var vínyll vikunnar hér á Rás 1 í lok janúar síðastliðins, svo áhugasamir geta hlustað á hana í heild sinni í spilara RÚV.

En við hefjum leikinn á leikhúsrýni. Nína Hjálmarsdóttir fór á gamanleikinn Bara smástund, sem frumsýndur var í Borgarleikhúsinu um síðustu helgi.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Melkorka Ólafsdóttir

Í síðustu viku opnaði sýning Tilraun-æðarrækt, í Svavarssafni á Höfn í Hornafirði. Þetta er stór og þverfagleg sýning um sjálfbært sambýli æðarfugla og manna. Sýningin var 3 ár í smíðum og var upphaflega var sett upp í Norræna húsinu í vor. Sýningin sem nú hefur flogið á Höfn, er með öðru sniði þar í bæ, dreifir sér um allan bæinn og þar að auki hefur hún fengið áhugaverða viðbót, sem eru verk eftir einn helst fuglalistamann landsins, Höskuld Björnsson. Við ræðum við einn aðstandenda sýningarinnar, Hönnu Dís Whitehead, í þætti dagsins.

Næstkomandi miðvikudagskvöld verða upphafstónleikar vetrartónleikaraðar kammerhópsins Nordic Affect í Mengi við Óðinsgötu. Yfirskrift tónleikanna er Ísfrétt og þar munu endalok ástarsambands koma við sögu, með frumflutningi á nýju tónverki Ingibjargar Ýrar Skarphéðinsdóttur við ljóð úr fyrstu ljóðabókar Gerðar Kristnýjar, Ísfrétt. Tónskáldið Ingibjörg Ýr verður gestur Víðsjár hér á eftir og segir okkur frá tilurð tónverksins, sem hún vann upp úr 11 ljóðum úr bókinni.

Og í dag flytur tónskáldið Þráinn Hjálmarsson sinn fyrsta pistil um samtímatónlist. Þar tekur hann fyrir afbygginguna á snillingnum og þróunina sem orðið hefur í samtímatónlistarsenunni undanfarin ár í átt að samfélagslegri þátttökulist. - Samtíminn og nýja snilligáfan í pistli Þráins Hjálmarssonar í seinni hluta þáttar hér á eftir.

En við byrjum í leikhúsinu. Hið stórfenglega ævintýri um missi, eftir Grímu Kristjánsdóttur, var frumsýnt á fjölum Tjarnarbíós síðastliðinn föstudag. Eva Halldóra Guðmundsdóttir rýnir í verkið.