Víðsjá

"Söfnin á Íslandi eru búin að stunda útilokun á hinsegin fólki, í sínu karllæga veldismunstri, svo lengi sem sögur herma. Og ef að karlar þurfa að vera að kvarta yfir því að einhver hópur ætli að taka sér pláss, þá verða þeir bara að gjöra svo vel að kyngja því." Þetta er skoðun Yndu Eldborgar, sem er ein sýningarstýra sýningarinnar Til sýnis: Hinsegin umfram aðra , sem nú stendur yfir í Nýlistasafninu. Sýningin er sú fyrsta í íslensku safni sem ávarpar stöðu og sýnileika hinsegin myndlistarfólks, nú og í sögulegu samhengi.

Í júlí árið 1518 fór af stað sérkennilegur faraldur á svæði sem nú tilheyrir Frakklandi. Faraldurinn upphófst hjá konu sem einn heitan sumardag steig út á stræti Strausburgar og byrjaði að dansa. Enn þann dag í dag leita leiknir og lærðir skýringa á því sem svo gerðist. Í tilefni þess að á morgun hefst nokkurra daga danshátíð í Reykjavík ætlum við að minnast þessa sérkennilega atburðar í sögu Evrópu.

En við hefjum þáttinn í leikhúsinu, en nýtt íslenskt verk, Eyja, var frumsýnt um liðna helgi. Eva Halldóra Guðmundsdóttir rýnir í sýninguna í þætti dagsins.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Melkorka Ólafsdóttir

Kynjatvíhyggja er stórt og flókið fyrirbæri og grundvallarhugtak í okkar samfélagi. Við skilgreinum ótrúlega margt út frá karlkyni og kvenkyni án þess að átta okkur á því. Við erum alltaf að setja hvort öðru hömlur í ljósi þessara hlutverka. Hvaða tilgangi þjóna þessar hugmyndir í dag, eru þær kannski meira til trafala en annars, spyr Elías Rúni sig í spjalli sem við áttum í morgun. Elís Rúni er grafískur hönnuður, myndlýsir og myndasöguhöfundur sem gaf út myndasöguna Kvár í fyrra og fékk tilnefningu til FJöruverðlauna fyrir. Kvár seldist fljótt upp í fyrra en var að koma út í annað sinn. Hann myndlýsir einnig einni af jólabókum ársins, Frankensleikir eftir Eirík Örn Norðdahl. Við ræðum við Elías Rúna í þætti dagsins.

?Samfélagið líkist ísjaka. Aðeins 10% eru sýnileg. Annað er utan seilingar og lítt greinilegt. Tímabundinn gestur verður fljótt grunnhygginn sérfræðingur í yfirborðinu og skautar á því þegar heim er komið án þess að sjá myrkrið í djúpinu." - svo lýsa þau Rósa Sigrún Jónsdóttir, myndlistarkona og Páll Ásgeir Ásgeirsson, leiðsögumaður og skáld, upplifun sinni af listamannadvöl í Oqaatsut á vesturströnd Grænlands. Hjónin opnuðu í síðustu viku sýningu í ArTak galleri í Skipholti, þar sem þau sýna afrakstur dvalarinnar. Víðsjá leit við og forvitnaðist um sýninguna og lífið við Grænlandsstrendur í svartasta skammdeginu.

Sölvi Halldórsson rýnir í nýja ljóðabók Hjartar Magnússonar, Land til að sauma rósir í.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Melkorka Ólafsdóttir

ÉG BÝÐ MIG FRAM er röð óhefðbundinna örverkasýninga þar sem leikstjórinn Unnur Elísabet Gunnarsdóttir býður listamönnum úr ólíkum áttum til samstarfs. Á morgun verður fjórða sería Ég býð mig fram frumsýnd í Tjarnarbíói og að þessu sinni er útgangspunktur sýningarinnar Nýr heimur. Við lítum við í Tjarnarbíói og tökum púlsinn á leikstjóranum í frumsýningarhasarnum.

Þetta er eins og að sitja einn inni í hring þar sem hljóðfæraleikararnir spila allt í kringum þig" Þannig lýsir Hugi Guðmundsson, tónskáld, upplifun hlustenda í hlustunarpartíi sem áhugasömum býðst að mæta í í Bíó Paradís á morgun. Þar verður útgáfu nýrrar hljómplötu með flutningi Kammersveitar Reykjavíkur á tónlist Huga fagnað og tónlistin verður leikin í alltumlykjandi hljóðmynd úr sjö hátölurum. Við sláum á þráðinn til Danmerkur og fáum Huga til að segja okkur nánar af tónsmíðunum og hljómplötunni.

Ritið, tímarit hugvísindastofnunar Háskóla Íslands er komið út, og að þessu sinni er Ritið helgað rannsóknum á femínisma. Kynfrelsi og klámvæðing er viðfangsefni Öldu Bjarkar Valdimarsdóttur, sem bendir á hvernig póstfemínisminn er hluti af þriðju bylgju femínisma, og hvernig hinar svokölluðu bylgjur hafa haft áhrif hvor á aðra. Hún fjallar um viðhorf þriðju bylgjunnar til kynfrelsis kvenna, klámvæðingar í poppmenningu og varpar ljósi á hvernig hin feikivinsæla sjónvarpssería Sex and the City er lýsandi fyrir femínisk viðhorf í samtímanum. Alda Björk verður gestur okkar undir lok þáttar.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Melkorka Ólafsdóttir

Guðmundur Ingólfsson er meðal okkar fremstu ljósmyndara. Hann er af 68 kynslóðinni, kynntist ungur ljósmyndun og fór að mynda umhverfi sitt með hinni klassísku Leicu vél áður en hann varð unglingur. Hann fór utan til Þýskalands í ljósmyndanám, upplifði stúdentauppreisnina beint í æð og kom heim með hugmyndir um að verða sinn eigin herra og lifa af ljósmynduninni. Það gekk eftir og síðan hefur hann ekki lagt frá sér vélina, og ætli landslagsmyndir auk mynda úr Reykjavík, fyrst og fremst af arkitektúr, séu ekki hans þekktustu verk. Guðmundur verður gestur okkar í Svipmynd dagsins, og kemur að sjálfsögðu með tónlist undir hendinni.

Við fáum líka bókarýni frá Gauta Kristmannssyni, sem fjallar um nýútkomna ljóðsögu Bergþóru Snæbjörnsdóttur, Allt sem rennur.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Melkorka Ólafsdóttir

Á árunum 1959-1962 reis stórhýsi Iðnaðarbankans við Lækjargötu, reisuleg og sérstæð bygging í anda alþjóðlegra framtíðarhugmynda. Hálfri öld síðar fékk byggingin dóm um að víkja. Niðurrif Iðnaðarbankans og jarðsetning hans hefur verið arkitektinum Önnu Maríu Bogadóttur hugleikin. Á síðasta ári var kvikmyndin Jarðsetning frumsýnd á RIFF og í kvöld verður haldið upp á útgáfu nýrrar bókar með sama titil. Bókin er hönnuð af Snæfríði Þorsteins og gefin út af Angústúru. Við hittum höfundinn og arkitektinn Önnu Maríu Bogadóttur á nýju hóteli við Tjarnargötu sem nú er risið þar sem Iðnaðarbankinn stóð áður.

Líkamleg nánd, dúfur, konur sem glíma, pepperonipizzur, orkudrykkir og asparlauf eru meðal þess sem kemur fyrir á sýningu Auðar Lóu Guðnadóttur, Be mine í Gallerí Þulu við Hjartartorg. Skúlptúrar Auðar Lóu vísa í söguna og samtímann, hún varpar ljósi á minni úr ólíkum áttum, fundnum jafn á jörðu sem á himni sem á internetinu, og um leið varpar hún ljósi á baksöguna sem flest alþýðuminni geyma. Verkin eru ófullkomin því eins og Auður Lóa bendir á þá er umleikur fullkomleikinn okkur alla daga, og hver hefur svo sem gaman að því. Við hittum Auði Lóu og verkin hennar í þætti dagsins.

Við skrifum ekki tónlist fyrir hljóðfæri, heldur fólk, tónlistarfólk sem leikur tónlistina af fágaðri fimi og aga í gegnum hreyfingar lima, andardráttar og raddar. Tónlist er ekkert annað en mannleg samskipti með hljóðum Svo hljóðar upphafið að tónlistarpistli Þráins Hjálmarssonar, sem í dag fjallar um tónlist handan ritunar.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Melkorka Ólafsdóttir

Nýverið bárust fregnir af því að bókabíllinn muni aka sína síðustu ferð undir lok þessa árs. Þegar bílnum verður lagt í hinsta sinn mun 53 ára sögu þessa menningarfyrirbærist ljúka, endalok sem lestrarhestar og nostalgískar sálir eflaust syrgja. Ástæðan er viðbragð við hárri niðurskurðarkröfu borgarinnar, en bókabíllinn er fyrir löngu komin til ára sinna og kostar skv borgarbókaverði hátt í 100 milljónir að endurnýja hann. Við lítum inn í bílinn í þætti dagsins.

Fyrr í þessum mánuði kom ljóðsaga Bergþóru Snæbjörnsdóttur, Allt sem rennur, út hjá Benedikt forlagi. Á morgun er svo útgáfudagur nýrrar skáldsögu eftir Kristínu Eiríksdóttur, sem ber titilinn Tól. Þær Bergþóra og Kristín lásu yfir handritin hjá hvor annarri og settust niður til að ræða ritferlið, heimildavinnu og mörk skáldskapar og veruleika sín á milli. Við fáum að vera fluga á vegg í því samtali undir lok þáttar.

Í Borgarleikhúsinu standa nú yfir sýningar á uppsetningu Leikfélags Akureyrar á Hamingjudögum eftir Samuel Becketts. Það er Harpa Arnardóttir sem leikstýrir uppsetningu á verkinu sem talið er eitt höfuðverka Becketts. Eva Halldóra Guðmundsdóttir segir frá sinni upplifun.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Melkorka Ólafsdóttir

Á sjötta áratugnum dvaldi hópur íslenskra listamanna í París og drakk í sig menningu meginlandsins. Úr varð eitt heilsteyptasta tímabil í íslenskri listasögu, þegar geómetrísk abstraktlist varð ríkjandi meðal listamanna og myndlistin hér á landi varð í fyrsta sinn í raun samstíga því sem var að gerast í norrænni og evrópskri myndlist. Listamenn hættu að skírskota til veruleikans og kusu frekar eintóna litafleti og geómetrískan strangleika í leit sinni að sannri tjáningu innri manns án utanaðkomandi áhrifa. Þessu merkilega tímabili í listasögunni eru gerð ítarleg skil í nýútkominni bók og á viðamikilli sýningu í Gerðarsafni um þessar mundir. Við lítum við í Kópavoginum hér rétt á eftir og hittum sýningastjóra Geometríu, þær Brynju Sveinsdóttur og Cecilie Gaihede.

Við förum líka í heimsókn í Bogasal Þjóðminjasafns Íslands og ræðum þar við nokkra aðstandendur sýningar sem heitir Heimsins hnoss: Lúinn kistill, silfurskeið og nærbuxur (með gati). Sýningin miðlar afrakstri stórs rannsóknarverkefnis sem hefur staðið síðustu ár og var unnið af hópi fræðimanna við Háskóla Íslands í samstarfi við erlenda aðila. Á nýju sýningunni fáum við innsýn í það hvað fólk átti fyrr á tíð, hvers virði eigur þess voru og hvernig eigur fólks fyrr á öldum endurspeglast í varðveittum menningararfi þjóðarinnar.

Umsjón: Melkorka Ólafsdóttir og Guðni Tómasson

Gestur okkar í Svipmynd dagsins er hljómsveitarstjórinn og sópransöngkonan Ragnheiður Ingunn Jóhannsdóttir. Ragnheiður Ingunn var nýlega valin úr yfir hundrað umsækjendum í tveggja ára prógram fyrir unga hljómsveitarstjóra hjá Útvarpshljómsveitinni í Kaupmannahöfn. Á lokatónleikum Óperudaga á laugardaginn mun hún, að öllum líkindum fyrst kvenna í heiminum, syngja og stjórna samtímis þremur glænýjum tónverkum í Eldborg í Hörpu. Þessi hæfileikaríka unga tónlistarkona tók með sér þrjú tóndæmi og segir okkur aðeins frá þeirri óhefðbundnu leið sem hún hefur valið sér á tónlistarbrautinni.

Það er nefnilega þetta með hefðina: Hingað til hefur ekki verið hefð fyrir því að konur stjórni sinfóníuhljómsveitum. Þetta virðist smátt og smátt, mögulega, vera að breytast, þó hægt gangi. En í öllu falli er tilefni til að skoða sérstaklega og fjalla um þær konur sem fetað hafa torfæra brautina á hljómsveitarpallinn, og það gerum við í stuttum pistli í fyrri hluta þáttar.

Umsjón: Melkorka Ólafsdóttir

Reykjavík Dance Festival hefst um miðjan mánuðinn og nú þegar má merkja spennu fyrir hátíðinni sem er með glæsilegasta og fjölbreyttasta móti í ár. Meðal verka sem sýnd verða á hátíðinni er nýtt dansverk Láru Stefánsdóttur, sem hún vann í samstarfi við Spinn Danskompaniet í Gautaborg. Lára kemur í hljóðstofu hér rétt á eftir og segir okkur nánar af verkinu.

Skammdegið vekur hjá mörgum ugg, enda sveipar það hversdaginn dulúð. Örn Elvar Arnarson færir okkur einn af sínum skáldrænu pistlum í þætti dagsins og honum er skammdegið hugleikið.

Guðni Tómasson er líka á dekkri nótunum í dag, en hann segir okkur frá meistara svarta ljóssins, listmálaranum Pierre Soulages, sem lést í hárri elli í síðustu viku. Hann þótti á sínum tíma einn merkasti myndlistarmaður Frakklands og verk hans eru til í söfnum víða um heim.

Og við höldum áfram að rýna í norræna tónlist, því í kvöld verður tilkynnt um handhafa Tónlistarverðlauna Norðurlandaráðs árið 2022.

Tólf tónverk norrænna tónskálda eru tilnefnd og í ár spanna þau mjög vítt svið tónlistarstefna. Við kynnum okkur tilnefningarnar tólf í tveimur pistlum hér í Víðsjá, og heyrum þann síðari í lok þáttar.

Umsjón: Melkorka Ólafsdóttir

Í dag er Hrekkjavaka, hátíð sem mörg okkar hafa litið á sem ameríska hátíð. En uppruni hrekkjavöku er í raun keltneskur, og rætur hennar ná langt aftur. Hátíðin, sem á írska tungu hét upphaflega Samhain, markaði mót sumars og veturs á tímum þegar árstíðirnar voru aðeins tvær. Þá voru færðar fram þakkir fyrir uppskeru og ýmsir andar, liðnir og leiknir, fóru á kreik. Fornleifafræðingurinn og fréttamaðurinn Þorvaldur Friðriksson gaf nýverið út bókina Keltar, áhrif á íslenska tungu og menningu. Hann kemur í hljóðstofu Víðsjár, segir okkur nánar af Hrekkjavöku og útskýrir mögulegan uppruna Grýlu og jólakattarins.

Við fáum líka til okkar nýjan bókarýni, en það er bókmenntafræðingurinn Sölvi Halldórsson. Hann fjallar í dag um skáldsögu Dags Hjartarssonar, Ljósagang.

Eva Halldóra Guðmundsdóttir fór á frumsýningu á leikverkinu Síðustu dagar Sæunnar, sem frumsýnd var í Borgarleikhúsinu um liðna helgi og segir okkur af sýningunni.

Og við kynnum okkur norræna tónlist, því annað kvöld verður tilkynnt um handhafa Tónlistarverðlauna Norðurlandaráðs árið 2022. Tólf tónverk norrænna tónskálda eru tilnefnd og í ár spanna þau mjög vítt svið tónlistarstefna. Þar fer heimstónlist, konseptlist og klassík tónlist, óperu-, raftónlist og alþýðutónlist. Við kynnum okkur tilnefningarnar tólf í tveimur pistlum hér í Víðsjá, og heyrum þann fyrri í síðari hluta þáttar.

Umsjón: Melkorka Ólafsdóttir