Víðsjá

SÁL skólinn er merkileg stofnun, leiklistarskóli stofnaður og rekinn af nemendunum sjálfum. Honum var komið á fót haustið 1972, og starfsemi hans spannaði þrjú ár. SÁL stendur fyrir samtök áhugafólks um leiklistarnám. Þar fór mikið hugsjónastarf og barátta leiklistarnemenda fyrir opinberum stuðningi, sem náði lendingu með tilkomu Leiklistarskóla Íslands árið 1975. Í tilefni þess að 50 ár eru liðin frá stofnun skólans hefur Leikminjasafnið blásið til sýningar í Landsbókasafninu og þangað förum við í þætti dagsins.

Rithöfundurinn María Elísabet Bragadóttir vakti mikla athygli með smásagnasafninu Herbergi í öðrum heimi, sem kom út hjá Unu útgáfuhúsi árið 2020, og hefur sömuleiðis fengið mikið lof fyrir Sápufuglinn, sem kom út hjá sama forlagi síðasta vor. María Elísabet er með háskólagráðu í heimspeki og hefur síðustu ár skrifað og flutt pistla um ýmis málefni á fjölbreyttum vettvangi. Í lok þáttar færir hún okkur hugleiðingu um nostalgíu.

Við skoðum líka hvaða listamenn eru tilnefndir til Turner verðlaunanna en að þessu sinni eru það fjórar myndlistarkonur frá ólíkum hornum breska samveldisins. Sýning á verkum þeirra var opnuð í Tate safninu í Liverpool í síðustu viku.

Frá verkamannaborginni á Bretlandseyjum færum við okkur yfir hafið og til verkamanna í smáborgum Bandaríkjanna. Tónlistarkonan Jelena Tjír-ítsj flytur okkur pistil um stéttarbaráttulög 20. aldar og skoðar fyrirbærið "company towns" eða fyrirtækjabæi í því samhengi.

Umsjón: Melkorka Ólafsdóttir

Nýlega tilkynnti Kynningarmiðstöð íslenskrar myndlistar um val á listamanni sem hlýtur árs vinnustofudvöl í Kunstlerhaus Bethanien í Berlín. Vinnustofudvölin veitir aðgengi að öflugu, alþjóðlegu tengslaneti, auk utanumhalds um sýningarhald, útgáfu og ýmsa viðburði fyrir listamennina sem þar dvelja. Í þetta sinn valdist myndlistarkonan Una Björg Magnúsdóttir til dvalarinnar og hún verður gestur í svipmynd dagsins hér í seinni hluta þáttar.

?Halló! Við erum þrjár konur af íröskum uppruna, búsettar á Íslandi, sem ætlum að fagna persneskri menningu saman í Open sunnudaginn 23. október! Við ætlum að smakka perneskan mat, hlusta á tónlistina sem er bönnuð og gægjast í sögu listarinnar. Með þessu viljum við sýna samstöðu með fólkinu í Íran og sýna að rödd þeirra heyrist víða." Svona hljómaði auglýsing fyrir viðburð sem fór fram í listrýminu Open um liðna helgi. Ein þeirra þriggja myndlistarkvenna af írönskum uppruna sem stóðu að viðburðinum mun flytja okkur pistil í þætti dagsins.

En við hefjum þáttinn á söng og ítalskri menningu.

Syngjandi í Salnum er yfirskrift tónleikaraðar sem hófst síðasta vor í Salnum í Kópavogi. Í röðina raðast portrettónleikar af íslenskum söngvurum eins og perlur á band, en meðal þeirra sem koma þar fram eru Benedikt Kristjánsson, Hallveig Rúnarsdóttir, Hanna Dóra Sturludóttir, Andri Björn Róbertsson og Oddur Arnþór Jónsson. Í kvöld stígur Gissur Páll Gissurarson á svið, ásamt píanóleikaranum Matthildi Önnu Gísladóttur, og þau bera á borð ítalskt eyrnakonfekt. Gissur Páll leit við hér í Efstaleiti og sagði okkur aðeins af tónleikunum og tengslum sínum við Ítalíu. og til þess að koma okkur í réttu stemninguna heyrum við fyrst smá tóndæmi. Gissur Páll syngur Nessun Dorma úr óperunni Turandot eftir Puccini, með Sinfóníuhljómsveit Íslands.

Umsjónarkona: Melkorka Ólafsdóttir

Guðjón R. Sigurðsson fæddist árið 1903 í Austur Skaftafellssýslu, en fluttist vestur um haf rúmlega tvítugur að aldri. Guðjón festi aldrei rætur heldur ferðast vítt og breitt um landið og stundaði fjölbreytt farandstörf. Þegar litla vinnu var að fá hafðist Guðjón við í óbyggðum Kanada og veiddi í sig og á. Hann kynntist ótal eftirminnilegum einstaklingum og lenti oft í lífsháska. En römm er taugin heim, og eftir ævintýralegt lífshlaup í Kanada ákvað Guðjón að flytja aftur til Íslands, og stuttu síðar hóf hann að skrifa endurminningar sínar. Þórður Sævar Jónsson tók þær saman og við heyrum í honum í þætti dagsins.

Í kvöld fara fram í Hörpu tónleikar í tónleikaröð undir yfirskriftinni Feima. Nafnið Feima er samheiti orðsins kona og tilvísun í stefnu kammerklúbbsins að rétta af hlutföll kynja sem oft sjást á efnisskrám og annars staðar í tónlistarlífinu. Feima sprettur upp úr starfi kammersveitarinnar Elju og á tónleikum FEIMU slást ýmsar tónlistarkonur í hóp með klassískum hljóðfæraleikurum Elju. Á tónleikunum í kvöld leikur tónlistarkonan RAKEL eigin tónlist í útsetningum fyrir kammerhóp, ásamt því að fulltrúar úr Elju flytja verk eftir Veronique Vöku, Fanny Mendelssohn og Kaju Saariaho. Þær Rakel Sigurðardóttir og Björg Brjánsdóttir verða gestir í hljóðstofu hér á eftir og segja okkur nánar af starfi Feimu og tónleikum kvöldsins.

Játningarnar eru eitt af lykilverkum heimsbókmenntanna, hreinskilin og opinská sjálfsævisaga eins helsta hugsuðar átjándu aldar, Jeans-Jacques Rousseau.

Í tólf bókum rekur Rousseau ítarlega ævintýralegan feril sinn og opinberar bresti sína og tilfinningar. Pétur Gunnarsson rithöfundur hefur nú þýtt þetta gríðarmikla verk úr frönsku og Gauti Kristmannsson hefur nýlokið lestri. Heyrum meira af því í þætti dagsins.

En við byrjum á því að forvitnast um íslenska myndlistarkonu í Þýskalandi. Nýlega var tilkynnt um handhafa Albert-Weisgerber heiðursverðlaunanna, sem veitt eru fyrir ævistarf myndlistarmanns sem skapað hefur sér sérstöðu, virðingu og unnið ötullega að list sinni heima og að heiman. Myndlistarkonan Sigrún Ólafsdóttir hlýtur verðlaunin að þessu sinni, en þeim fylgir yfirlitssýning á verkum hennar og bókaútgáfa um listferil hennar. Víðsjá sló á þráðinn til Þýskalands af þessu tilefni.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Melkorka Ólafsdóttir

Í dag eru liðin 100 ár frá því Ingibjörg H. Bjarnason var kjörin fyrst kvenna á Alþingi í landskjörskosningum árið 1922 af sérstökum kvennalista. Af því tilefni stendur Sagnfræðingafélag Íslands fyrir málþingi í Neskirkju í kvöld, undir yfirskriftinni Ingibjörg, stjórnmálin og kvennahreyfingin. Þar flytja fjórir fróðir frummælendur tölur og við fáum tvær þeirra til okkar hér rétt á eftir. Það eru þær Erla Hulda Halldórsdóttir, sem fjallar um Framagjarnar konur og heiðvirðar húsmæður í þverþjóðlegu samhengi og Íris Ellenberger, sem rýnt hefur í bréfaskriftir milli Ingibjargar og annarra kvenna og fjallar um kvennaástir í samhengi við kvennaskóla og kvennahreyfinguna.

Ingibjörg Haraldsdóttir, skáld og þýðandi, hefði orðið áttræð síðastliðinn föstudag. Af því tilefni leituðum við í safn Ríkisútvarpsins þar sem er úr vöndu að velja. Við völdum tvö 20 ára gömul hljóðbrot og rödd Ingibjargar mun því hljóma í þætti dagsins. Hvað það nákvæmlega verður ætlum við að láta koma á óvart hlustendur góðir, þar til um miðbik þáttar.

Við hlýðum líka á tónlist við ljóð Ingibjargar, þar á meðal glænýtt lag með tveggja kvenna hljómsveitinni Ingibjargir. Hana skipa þær Ingibjörg Fríða Helgadóttir, söngkona, og Ingibjörg Ýr Skarphéðinsdóttir, tónskáld, sem hafa síðustu ár unnið að sönglagabálk við ljóð Ingibjargar Haraldsdóttur.

Undantekningin frá Ingibjargarreglu dagsins er bókarýni frá Grétu Sigríði Einarsdóttur, sem að þessu sinni fjallar um ljóðabókina Dagsláttu, eftir Ara Jóhannesson.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Melkorka Ólafsdóttir

Að skapa vettvang fyrir óperusenu sem er að springa úr sköpunargleði, er eitt af markmiðum Óperudaga sem hefjast um helgina. Á hátíðinni er boðið upp á um 30 viðburði fyrir alla aldurshópa, í ólíkum rýmum á höfuðborgarsvæðinu, og hátt í 200 listamenn taka þátt í þessari söngveislu. Ópera um áhrifavalda, mjúkur karlakór og Bach fyrir ungu kynslóðina er nokkur dæmi úr fjölbreyttri dagskrá sem sjálfsstæða söngsenan stendur fyrir. Guja Sandholt, listrænn stjórnandi hátíðarinnar og Þórhallur Auður Helgason söngvari verða gestir okkar í dag.

Listamannarekna rýmið Mengi á Óðinsgötu verður 10 ára á næsta ári. Margar nýjar hug­myndir og listaverk hafa fæðst í Mengi, sem hefur það meginmarkmið að vera í stöðugu samtali við grasrótina í listalífinu í Reykjavík og fékk á dögunum Hvatningarverðlaun Norræna tónskáldaráðsins fyrir sitt mikilvæga starf. Nú um helgina verður stórviðburður í mengi, þegar píanóleikarinn og spunameistarinn Davíð Þór Jónsson leiðir tónleikagesti í þriggja kvölda óvissuferð um sköpunarlendur sínar. Víðsjá heimsótti þá Davíð Þór og Skúla Sverrisson, listrænan stjórnanda Mengis í mildri morgun-spunastemningu á Óðinsgötu sem hljómar í lok þáttar.

Óskar Arnórsson arkitetúrfræðingur veltir fyrir sér sundlaugum og sundlaugamenningu í þætti dagsins.

En við byrjum í Tjarnarbíó. Hríma, er ný íslensk leiksýning sem sýnd er í Tjarnarbíó um þessar mundir. Sjónræn, kómísk og harmræn heilgrímusýning, sem flutt er án orða, segir á vef leikhússins. Eva Halldóra Guðmundsdóttir rýnir í verkið.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Melkorka Ólafsdóttir

Fyrr í þessum mánuði kom nýjasta afsprengi píanóleikarans Víkings Heiðars Ólafsson út hjá Deutsche Gramophone. Frá því upptökur Víkings á píanóverkum Philip Glass komu út hjá þessari virtustu plötuútgáfu heims árið 2017 hefur ferill Víkings náð sífellt hærri hæðum. Í dag er píanistinn á sífelldri ferð og flugi og hann meðal virtustu og vinsælustu píanóleikara í heiminum.

Víkingur hefur unnið náið með nokkrum af þekktustu tónskáldum samtímans, og nýjasta platan hans, sem ber titilinn From Afar, er vitnisburður um fleiri en eitt slíkt samtal. Platan er tvöföld, á henni leikur hann safn stuttra verka úr ólíkum áttum og frá ólíkum tímum. Þau vefur hann saman í eina heild, og úr verður eins konar svipmynd af listamanninum sjálfum.

Víkingur Heiðar Ólafsson kemur í hljóðstofu Víðsjár í dag, segir okkur af plötunni From afar, frá kynnum sínum af ungverska tónskáldinu György Kurtág, lífi hins annasama konsertpíanista og leitinni að litum og ljóðum í tónlist.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Melkorka Ólafsdóttir

Miðvikudagskvöldið 19. október, mun kammerkórinn Aurora frumflytja 10 ný sönglög við ljóð þjóðskáldsins Huldu á tónleikum í Fríkirkjunni í Reykjavík. Lögin samdi jazzsöngkonan og tónskáldið Una Stefánsdóttir, sem vildi með þessum nýju tónsmíðum gefa ljóðum Huldu nýtt líf. Þær Una Stefánsdóttir og Sigríður Soffía Hafliðadóttir, kórstjóri kammerkórsins Aurora verða gestir Víðsjár í dag.

Á sýningunni No pretending í Gallerí Þulu sýnir Rakel McMahon 70 ný verk sem, alveg óvart, röðuðust upp á vegg eins og Tarot spil. Útgangspunkturinn var þó aldrei að vísa í heim spádómsspila, heldur einmitt að vísa ekki í neitt, heldur leyfa teikningunum að koma ósjálfráðu flæði, án ritskoðunar og efasemda. Verkin eru þó, kannski líka óvart, full af vísunum, í listasöguna, heim trúarbragða og tákna og einnig líf listakonunnar. Verkin eru smágerð því þau eru ekki unnin á vinnustofu, heldur hér og þar, í Reykjavík og á Grikklandi, uppí rúmi eða við eldhúsborðið. Við ræðum við Rakel Mcmahon í þætti dagsins.

Á föstudagskvöldum í vetur verður slegið upp kabarettveislu í Þjóðleikhúskjallaranum, þar sem ýmsir hópar munu taka yfir sviðið. Nína Hjálmarsdóttir fór á kjallarakabarett um liðna helgi og segir frá þeirri reynslu í þætti dagsins.

En við byrjum á bókmenntunum. Í Gær hlaut Natasha S. Bókmenntaverðlaun Tómasar Guðmundssonar fyrir ljóðabókina Máltaka á stríðstímum. Hún flytur þakkarræðuna í þætti dagsins.

Á laugardaginn opnaði myndlistarsýningin Skynleikar á Hafnartorgi í miðborg Reykjavíkur. Sýningin hefur það metnaðarfulla markmið að brjóta niður stigveldi skynfæranna, með því að virkja skynfæri önnur en sjónina í upplifun á myndlist. Með sýningunni vildu sýningarstjórar Skynleika, þær Ásdís Þula Þorláksdóttir og Björk Hrafnsdóttir, gera listræna upplifun aðgengilega þvert á samfélagið, óháð sjón, þannig að fólk, hvort sem það er full sjáandi, sjónskert eða blint eigi þess kost að upplifa listverk á fullnægjandi hátt.

Tove Ditlevsen er einn ástsælasti höfundur Dana og bækur hennar þykja í dag gefa einstaka mynd af reynsluheimi kvenna á síðustu öld. Verkum hennar var strax vel tekið af lesendum en hún fékk oft slæma útreið hjá gagnrýnendum, þá fyrst og fremst fyrir að skrifa of opinskátt um sitt eigið líf. Tove skrifaði meðal annars um fátækt og ástir utan hjónabands, þungunarrof, móðurhlutverkið, fíkn og þunglyndi. Bókin Gift, sem kom nýverið út í þýðingu Þórdísar Gísladóttur, er sjálfsævisöguleg og fjallar um hennar fyrstu skref sem rithöfundur, á sama tíma og hún stofnar til fjögurra hjónabanda og kynnist fíkniefnum í fyrsta sinn, en þau áttu eftir að fylgja henni út lífið. Þórdís verður gestur Víðsjár í dag.

Guðbergur Bergsson fagnaði nítíu ára afmæli í gær. Guðbergur hefur verið tíður gestur hér í Ríkisútvarpinu auk þess að hafa stundað hér dagskrárgerð og lesið inn heilu verkin. Við kíkjum í safnið og finnum eitthvað óvænt í tilefni afmælis skáldsins.

Við hefjum þáttinn á leikhúsrýni frá Nínu Hjálmarsdóttur, sem að þessu sinni fjallar um leiksýninguna Nokkur augnablik um nótt.

Tríó Akureyrar og hornleikarinn Ella Vala Ármannsdóttir halda þessa dagana upp á haustið, réttir og uppskerutíma með tónleikaferð um Norðurland. Október-réttarfestið er blanda af íslenskum réttarsöngvum og þýskum októberfest-lögum frá Þýskalandi og Austurríki. Hópurinn leikur á vel völdum stöðum á Norðurlandi, í Bergi á Dalvík, í Laugarborg, Hrafnagili, í Skjólbrekku á Skútustöðum og í Listigarðinum á Akureyri.

Við heyrum nánar af tónlistarlífinu norðan heiða, og tökum púlsinn á Daniele Basini, klassískum gítarleikara sem býr og starfar á Akureyri. Daniele fékk í fyrra styrk úr Tónskaldasjóði RÚV og STEF til að vinna að nýju tónverki, tónverki sem nú hefur verið flutt á Akureyri og í Róm. Við heyrum af verkinu og í verkinu.

Örn Elvar Arnarson flytur okkur í dag einn af sínum skáldlegu pistlum, og heldur að þessu sinni í bílferð inn í lönd ljóðsins.

Á hverju ári kallar Hafnarborg eftir tillögum að haustsýningu og í ár var það hugmynd Sigrúnar Ölbu Sigurðardóttur sem varð hlutskörpust. Á sýningunni, flæðir að ? flæðir frá, beinir sýningarstjórinn Sigrún Alba sjónum sínum að strandlengjunni, og um leið brýnum málefnum samtímans. Sigrún skoðar ströndina sem svæði átaka og mögulega birtingarmynd mannaldar í gegnum verk sjö listamanna frá ólíkum löndum. Við lítum inn í Hafnarborg undir lok þáttar.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Melkorka Ólafsdóttir

Rithöfundurinn, uppreisnarseggurinn og grúskarinn. Súrrealistinn, þekkingarleitarinn og óseðjandi menningarneytandinn. Textahöfundurinn, handritshöfundurinn og skáldið Sjón, er sextugur í ár. Af því tilefni gefur Forlagið út heildarsafn ritverka hans, en frá árinu 1978 og fram til dagsins í dag hefur Sjón gefið út 13 ljóðabækur og tíu skáldsögur. Í hverri bók í þessu nýja safni er eftirmáli eftir fræðimann eða rithöfund; greiningar, skýringar og túlkanir. Sjón hefur hlotið fjölda viðurkenninga fyrir skáldskap, þar á meðal Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs og Íslensku bókmenntaverðlaunin. Auk þeirra ritverka sem finna má í nýútgefnu heildarsafni liggja eftir Sjón leikrit, lagatextar og kvikmyndahandrit. Það er bara einn gestur í Víðsjá dagsins, og það er Sjón.