Víðsjá

Þetta er tónverk um ekkert, segir Hjálmar H. Ragnarsson um nýtt verk sem hann frumflytur í Landakotskirkju annað kvöld. Tónleikarnir eru hluti af tónleikaröð sem Sif Margrét Tulinius stendur fyrir í Landakotskirkju, Bach og nútíminn, þar sem hún flytur allar þrjár sónötur J.S. Bach ásamt því að frumflytja þrjú íslensk einleiksverk fyrir fiðlu eftir tónskáldin Huga Guðmundsson, Hjálmar H. Ragnarsson og Viktor Orra Árnason. Fyrstu tónleikar Þríleiksins hafa þegar farið fram en annað kvöld verður verk Hjálmars frumflutt. Við litum inn á æfingu hjá þeim Sif og Hjálmari í kirkjunni í morgun, þar sem við ræddum samtalið við Bach og tónlist sem hreina fegurð sem þarf ekkert að segja út fyrir sjálfa sig.

Eins langt og augað eygir er stór yfirlitssýning á verkum myndlistarmannsins Birgis Andréssonar sem tekur yfir nær alla Kjarvalsstaði um þessar mundir. Ólöf Gerður Sigfúsdóttir myndlistargagnrýnandi lagði leið sína á Kjarvalsstaði og ætlar að segja betur frá þessari sýningu í Víðsjá í dag.

Við ræðum í Víðsjá dagsins við myndlistarmennina Ragnar Kjartansson og Ingibjörgu Sigurjónsdóttur og kvikmyndaleikstjórann Ásu Helgu Hjörleifsdóttur um lokunina á sýningum þeirra í GES-2 mynlistarmiðstöðinni í Moskvu á dögunum. Daginn sem Rússar réðust inn í Úkraínu var hinum stóra lifandi skúlptúr Ragnars, Santa Barbara, hætt og í kjölfarið var samsýningu hans og stórs hóps listamanna þar í miðstöðinni einnig lokað. Við heyrum af þessum ákvörðunum og samskiptunum þeirra þangað austur í þætti dagsins.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Jóhannes Ólafsson

Í Hallgrímskirkju á laugardagskvöld verður flutt tónverkið Víddir eftir Báru Gísladóttur. Víddir er samið fyrir níu flautur, rafbassa, kontrabassa og þrjá slagverksleikara og í lýsingu segir að það skarti hugmyndum um áferð og víddir þar sem mismunandi efni renna saman í eitt. Bára verður gestur Víðsjár í dag.

Í síðustu viku ræddum við hér í Víðsjá við Guðrúnu Sveinbjarnardóttur, fornleifafræðing, um íslenskar fornleifar sem hafa í gefnum tíðina ratað á söfn í Bretlandi. Meðal þeirra gripa sem við Guðrún ræddum var brúðarbúningur sem er í geymslu í Victoria & Albert safninu í London. Til er nákvæm eftirlíking af þessum búning á saumastofu sem einnig er safn, sem áður var vélaverkstæði, í Hafnafirði. Meira um það hér undir lok þáttar þegar við hittum hjónin Guðrúnu Hildi Rosenkjær, klæðskera og safnfræðing, og Ásmund Kristjánsson, vélvirkja og gullsmið.

Og við fáum sendingu frá Hversdagssafninu á Ísafirði. Frá því Spæjarastofa Hverdagssafnsins flutti síðasta pistil fyrir tveimur vikum hefur heimurinn eins og við þekkjum hann tekið stakkaskiptum. Vanmáttug horfum við á stríð í Evrópu og vitum varla okkar rjúkandi ráð. Í aðstæðum sem þessum finnst meðlimum Spæjarastofunnar eins og orðin verði ómerkileg, en á sama tíma segjast þær vita að orðin skipta máli - því þögnin éti málstaði og þjáningar. Í þetta sinn fjalla viðmælendur þeirra um vonir, stríð og huggun í fjölradda hljóðbæn handa hrjáðum heimi.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Jóhannes Ólafsson

Við veltum fyrir okkur hvort og þá hvernig rithöfundar skrifa um covid-faraldurinn, eru sögur af þessum síðustu tveimur árum farnar að lita bókmenntir? Hér á Íslandi hófst úrvinnslan strax í jólabókaflóðinu 2020. Þekktir erlendir rithöfundar eru líka byrjaðir að gera þetta upp en þessu fylgja ýmis vandkvæði, hvort of snemmt sé að skrifa um þessa hluti og hvort fólk sé tilbúið að lesa það. Við fjöllum um vandamál farsóttarfléttunnar hér á eftir með Sigþrúði Silju Gunnarsdóttur ritstjóra.

Nadya Tolokonnikova, rússnesk listakona og meðlimur Pussy Riot, sat tvö ár í rússnesku fangelsi fyrir að syngja and-pútínska pönkbæn í dómkirkju Moskvu árið 2012. Í dag notar hún rafmynt og sölu NFT-listaverka á netinu til að berjast gegn ofríki Pútíns. Við kíkjum í viðtal við Tolokonnikovu sem birtist í breska dagblaðinu The Guardian í gær.

Íslenskar bókmenntir: saga og samhengi er tveggja binda verk um sögu íslenskra bókmennta frá upphafi Íslandsbyggðar til vorra daga, sem hið íslenska bókmenntafélag gaf nýverið út. Gréta Sigríður EInarsdóttir fjallar um fyrra bindið í þætti dagsins.

Hvað ef framtíðin býr yfir viðgerðarkjörnum í stað verslunarmiðstöðva? spyr Birnir Jón Sigurðsson í pistli sínum í dag. Í þessum síðasta pistli sínum um loftslagsmál í stærra samhengi veltir Birnir fyrir sér ímyndunaraflinu, draumum og von.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Jóhannes Ólafsson

Nýtt tónleikhúsverk um píanóleikarann og tónskáldið Clöru Schumann verður frumsýnt í Salnum í Kópavogi í kvöld. Sýningin er hluti af Tíbrá tónleikaröð Salarins og er samstarfsverkefni Caudu Collective og Miðnættis. Handrit verksins byggist á bréfaskriftum og öðrum heimildum um líf og störf Clöru en höfundarnir taka sér líka skáldaleyfi endrum og eins til þess að glæða söguna lífi auk tónlistarinnar sem er eins og gefur að skilja rauði þráður sýningarinnar. Víðsjá skreppur í heimsókn í Salinn í þætti dagsins.

Snorri Rafn Hallsson fjallar um örvinnu og varpar ljósi á hvernig eðli hennar minni um margt á vélmenni sem spilaði skák á 18.öld. Vélmenni sem ferðaðist um Evrópu og spilaði meðal annars við Napóleon, undir nafninu Skáktyrkinn. Meira um skáktyrkjann og örvinnu í þætti dagsins.

Þegar Högna Sigurðardóttir var nýútskrifaður arkitekt frá París vorið 1960 fékk hún hendur sitt fyrsta verkefni. Hulda Jakobsdóttir, þáverandi bæjarstjóri Kópavogs, fól henni að hanna sundlaug og almenningsgarð fyirr bæjarfélagið. Tillaga Högnu er nútímaleg, ekki bara í íslensku samhengi, heldur einnig alþjóðlegu, hún er framúrstefnuleg og kjarkmikil, að sögn Guju Daggar Hauksdóttur arkitekts, sem hefur rannsakað verk Högnu. Guja Dögg leit við hjá okkur hér í Víðsjá og ég fékk að spyrja hana út í hugmyndir Högnu um verkið, þróun þess og endalok.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Jóhannes Ólafsson.

Langt að komnar - Sögur kvenna frá Mið-Ameríku er safn verka eftir konur frá Mið-Ameríku, sem Háskólaútgáfan gaf nýverið út. Í bókinni er að finna safn þýðinga á örsögum, smásögum og reynslusögum kvenna, verk sem veita innsýn í líf og aðstæður kvenna í heimshluta sem er okkur flestum hér á landi fjarlægur og framandi. Sögurnar eru fjölbreyttar að formi en hverfast margar um samskipti og árekstra á milli kynja, stétta, þjóðfélagshópa og trúarhópa. Hólmfríður Garðarsdóttir er meðal þriggja þýðenda að verkinu og ritstýrir því jafnframt, og hún verður gestur okkar hér á eftir.

Við hugum líka að tónleikum sem sýndir verða í sjónvarpinu í kvöld að loknum tíu fréttum, en þar verður leikin upptaka af tónleikum Frelsisveitar Íslands sem fram fór á djasshátíð Reykjavíkur árið 2020. Þar flutti 10 manna frelsissveitin tónverkið Frumefnin fjögur (loft, jörð, vatn og eld) eftir Hauk Gröndal. Haukur verður gestur þáttarins ásamt öðrum liðsmanni Frelsissveitarinnar Sverri Guðjónssyni sem notar röddina með fjölbreyttum hætti í verkinu sem sjónvarpsáhorfendur geta notið í kvöld.

Um helgina var Framúrskarandi vinkona frumsýnd á stóra sviði Þjóðleikhússins, en leikverkið er byggt á hinum geysivinsælu Napólísögum Elenu Ferrante. Við heyrum hvað leikhúsrýni okkar, Evu Halldóru Guðmundsdóttur, fannst um uppsetningu suður-afríska leikstjórans Yael Farber á Framúrskarandi vinkonu.

Aðal­heiður Guðmunds­dótt­ir hlaut í gær viður­kenn­ingu Hagþenk­is fyr­ir framúrsk­ar­andi rit á ár­inu 2021. Viður­kenn­ing­una fær hún fyr­ir fyrstu tvö bind­in í verk­inu Arf­ur ald­anna sem Há­skóla­út­gáf­an gaf út, en bind­in tvö nefn­ast Hand­an hind­ar­fjalls og Norðveg­ur. Í ritinu Arfur aldanna setur Aðalheiður sér það metnaðarfulla markmið að fjalla á heildstæðan hátt um uppruna fornaldasagna, efnivið þeirra, útbreiðslu og bókmenntaleg einkenni. Við heyrum brot úr viðtali við Aðalheiði frá því fyrr í vetur í þætti dagsins.

Yfir litla á sem rennur til sjávar í Héðinsfirði fyrir norðan er að finna 5 óvenjulega steina, of reglulega, greinilega manngerða sem eru stiklur fyrir göngufólk til að komast þurrum fótum yfir vatnsfallið. Tinna Gunnarsdóttir vöruhönnuður ber ábyrgð á steinunum en þeir eru bæði hluti af yfirstandandi doktorsverkefni Tinnu og sýningu sem opnuð var um síðustu helgi í Hafnarborg í Hafnarfirði. Við höldum í Hafnarfjörð í dag og ræðum við Tinnu Gunnarsdóttur um landslag, fagurfræði og verkin hennar.

Selma Reynisdóttir heldur áfram að skoða það tímabil Íslandssögunnar þegar Íslendingum var gert erfitt fyrir að dansa, og tala sumir um dansbann. Í þessum þætti spjallar hún við þjóðfræðingin Atla Frey Hjaltason og spyr ?Af hverju bönnuðu kirkjan og yfirvöld Íslendingum að dansa??

En við byrjum í leikhúsinu í dag. Nína Hjálmarsdóttir fór í Borgarleikhúsið og sá sýninguna Tu jest za drogo, eða Úff hvað allt er dýrt hérna.

Umsjón: Guðni Tómasson og Halla Harðardóttir

Eru okkar mikilvægustu almannagæði falin í heita vatninu? er spurt á sýningunni SUND sem opnuð var í Hönnunarsafni Íslands í byrjun febrúar. Sýningarstjórar eru Brynhildur Pálsdóttir hönnuður og Valdimar Tr. Hafstein prófessor í þjóðfræði. Víðsjá leit inn á sýninguna á opnunardaginn og ræddi þar við Brynhildi um það sem snýr að hönnun sundlauga en við þar sem Valdimar var í einangrun ákváðum við að hittast síðar og ræða þá hlið sýningarinnar sem snýr að þjóðfræðirannsókninni, en sýningin er unnin í samstarfi þjóðfræðideild Háskóla Íslands. Við Valdimar hittumst í laugardalslauginni í morgun og ræddum þróun baðmenningar á Íslandi, hugmyndir okkar um hreina líkama, rasisma, félagslegar mælistikur og fleira og fleira.

En svo er það meiri samtímatónlist, sem við vorum að tala um hér í Víðsjá í gær vegna Myrkra músíkdaga sem nú eru hafnir. En það er meira á seyði í samtímatónlistinni. Í kvöld eru forvitnilegir tónleikar hjá Sinfóníuhljómsveit Íslands þar sem Daníel Bjarnason stjórnar flutningi á þremur verkum, eitt þeirra er eftir Maríu Huld Markan Sigfúsdóttur en annað eftir John Adams og það þriðja er glænýr píanókonsert Daníels sjálfs sem tileinkaður er einleikaranum Víkingi Heiðari Ólafssyni. Um er að ræða pöntun frá SÍ og LA Phil og frumflutt í Disney salnum glæsta í Los Angeles á dögunum. Við rifjum upp hvað gagnrýnadi LA Times hafði um verkið að segja og heyrum brot úr verkinu af aðaæfingu fyrr í dag.

Það er áskorun fyrir kynslóðina mína að horfast í augu við brostin loforð um þægilega framtíð, líkt og það er erfitt fyrir eldri kynslóðir að horfast í augu við að gildi vestrænna þjóðfélaga, gildi okkar, sköpuðu veruleika sem er að valda hruni vistkerfa heimsins. Auðveldara er að ríghalda í gömlu gildin og gömlu draumana? svo segir Birnir Jón Sigurðsson í sínum þriðja pistli um loftslagsmál. Að þessu sinni skoðar Birnir Jón Sigurðsson afstöðu okkar gagnvart loftslagsaðgerðum. Til umfjöllunar er línulegt hagkerfi, velsældarmælikvarðar, veruleiki kulnunarkynslóðarinnar og Monty Python.

Tónlistarhátíðin Myrkir músíkdagar hefst í dag. Hátíðin, sem á sér langa sögu á að veita gott yfirlit yfir það helsta sem er á seyði í íslenskri samtímatónlist í dag. Síðustu ár hefur illa gengið að halda hátíðina, en henni hefur verið frestað í þrígang, það er því gleðilegt að í dag verður rætt við Ásmund Jónsson, listrænan stjórnanda hátíðarinnar.

Í Svavarssafni á Höfn í Hornafirði sýnir Hlynur Pálmason ný ljósmyndaverk á sýningu sem hann kallar Harmljóð um hest. Hlynur hefur hlotið lof og viðurkenningar hérlendis og erlendis fyrir kvikmyndir sínar: Vetrarbræður og Hvítur, hvítur dagur. En Hlynur vinnur auk þess með ljósmyndun sem miðil til að skapa. Við hringjum í Svavarssafn í þætti dagsins og heyrum í Hlyni og sýningarstjóranum, Ástríði Magnúsdóttur

Sagnfræðingurinn Dalrún Kaldakvísl heldur áfram að fjalla um konur fyrri alda. Og í dag fjallar hún um ráðskonur sem störfuðu utan heimila. Þar komu meðal annars við sögu selráðskonur, verbúðaráðskonur og vegavinnuráðskonur.

En við byrjum þáttinn á fréttum frá Úkraínu. Í gær bárust okkur fregnir af alþýðulistasafni í Ivankiv, þorpi á milli Tjernobyl og höfuðborgarinnar, Kyiv. Rússneski herinn kveikti í safninu og meðal þess sem þar brann til kaldra kola var safn verka eftir Mariu Prymachenko, sem er ein dáðasta listakona Úkraínu.

Umsjón: Guðni Tómasson og Halla Harðardóttir

Áhugi erlendra ferðamanna á Íslandi ágerðist mikið á 18. og 19. öld þegar leiðangrar komu til landsins, ekki síst frá Bretlandi, til þess að kanna sögu þess og náttúru. Dagbækur voru skrifaðar þar sem m.a. kemur fram að leiðangursmenn höfðu heim með sér gripi sem þeir keyptu af heimamönnum. Þó nokkuð magn íslenskra gripa var flutt úr landi á þessum tíma, sumir hafa ratað heim aftur en aðrir ekki. Guðrún Sveinbjarnardóttir fornleifafræðingur, mun fjalla um íslenska gripi í söfnum í Bretlandi á fyrirlestri í ÞJóðminjasafninu á morgun, en hún hefur í mörg ár unnið aðverkefni sem hefur það markmið að hafa uppá, og skrá muni af íslenskum uppruna sem hafa lent á söfnum í Bretlandseyjum. Við ræðum við Guðrúnu í þætti dagsins.

Við segjum ykkur líka frá uppruna og afdrifum svokallaðrar Spouge tónlistar frá Barbados. Þar var stofnað lýðveldi í fyrra, en eyjan er fyrrum nýlenda Breta og þar búa eitthvað um 300 þúsund manns á 440 ferkílómetrum. Við segjum frá tónlistarmanninum Jacky Opel í þættinum.

Við heyrum í ungum listamanni sem býr og sýnir um þessar mundir í Austurríki. Hallgrímur Árnason lærði upphaflega vöruhönnun en í útgöngubanninnu sem reið yfir Evrópu fór hann að fikra sig áfram í tvívíðri abstraktlist með góðum árangri og er þetta hans fyrsta myndlistarsýning.

Og við heyrum hvað öðrum af tveimur leiklistarrýnum okkar hér í Víðsjá, Evu Halldóru Guðmundsdóttur, fannst um verkið Ég hleyp, sem frumsýnt var í Borgarleikhúsinu um liðna helgi.

Umsjón: Guðni Tómasson og Halla Harðardóttir

Dagar ljóðsins er heilmikil ljóðlistahátíð sem nú fer fram í Kópavogi. Hún hófst um síðustu helgi í með afhendingu Ljóðstafs Jóns úr Vör og heldur áfram til næsta laugardags. Meðal þess sem er á dagskrá er flutningur á dansverki í Smáralind, en Saga Sigurðardóttir, dansari og danshöfundur, ásamt danshópnum FORWARD mun flytja verkið The Mall, á laugardag. Við förum í Smáralindina í þætti dagsins.

Við rifjum líka upp upphaf áttatíu ára gamallar útvarpsstöðvar, sem enn er á lífi, en er reyndar meira en útvarpsstöð í dag. 79 dögum eftir að Bandaríkin drógust inn í seinni heimsstyrjöldina með árásinni á Perluhöfn hófust útsendingar Voice of America til Þýskalands þar sem átti, með áherslu á sannleikann og bandarísk gildi, að hafa áhrif á samtöðuna hjá óvinaþjóðinni. Síðar blandaðist Voice of America inn í dagskrárgerð þessarar stofnunar, Ríkisútvarpsins, á meðan bandarískt herlið var í landinu.

Að gefnu tilefni ætlum við að fjalla um rauðar varir. Á miðnætti verður öllum samkomutakmörkunum aflétt og nú er ekki lengur skylda að nota andlitsgrímur. Þetta þýðir auðvitað margt, og meðal þess er sú staðreynd að við getum aftur farið að mála á okkur varirnar. Varalitir hafa verið læstir ofan í skúffu síðan grímur yfirtóku líf okkar, en ekki lengur, nú getum tekið varalitina fram á ný. Við förum yfir sögu varalitsins í þætti dagsins.

Og við fáum sendingu frá Spæjarastofu Hversdagssafnsins í dag, en að þessu sinni fjallar þær Björg Sveinbjörnsdóttir, Vaida Bra?i?nait? og Anna Sigríður Ólafsdóttir á spæjarastofunni, um svokölluð þröskuldarrými. Rými sem þjóna þeim tilgangi að færa mann frá einum stað á annan. Og þær ætla að skoða andlegu þröskuldarrými í hversdeginum. Biðstofu hugans: sem getur t.d. verið bið eftir barni, bið eftir áfanga, bið eftir nýju hlutverki og biðin sem margir kannast við um þessar mundir: biðin eftir Covid.

Umsjón: Guðni Tómasson og Halla Harðardóttir